गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 382, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें३४४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १६
सो यह ही यज्ञ का न हार जाना है, जो आग्नीध्र है; और जो आग्नीध्र से धिष्णियों [ यज्ञ
अग्नियों ] को वह विस्तृत करता है। (ततः एव एनं पुनः अपराजित्यै तनुते) फिर ही
इस [ यज्ञ ] को न हराने के लिये वह विस्तृत करता है। ( एते वै खलु अपगच्छन्ति, ये
बहिष्पवमानं सर्पन्ति ) वे लोग निश्चय करके नहीं हटते हैं, जो बहिष्पवमान [ बाहिरले
पवित्र स्थान विशेष ] में जाते हैं। (बहिष्पवमाने स्तुते अग्नीत् आह—अग्नीन् विहर,
बर्हिः स्तृणीहि, पुरोडाशान् अलङ्कुरु इति ) बहिष्पवमान की स्तुति किये जाने पर
अग्नीत् [ अग्नि प्रदीपक ऋत्विज् ] कहता है—तू अग्नियों को विस्तृत कर, आसन बिछा और
पुरोडाशों [ पक्वान्न विशेषों ] को सजा । (यज्ञम् एव अपराजित्य पुनः तन्वानाः आयन्ति,
अङ्गारैः द्वे सवने विहरति, शलाकाभिः सशुक्रत्वाय तृतीयसवनम्) यज्ञ को न हरा कर
फिर [ उसको ] फैलाते हुये वे आते हैं, अङ्गारों [ निर्धूम अग्नियों ] से दोनों सवनों
[ प्रातःसवन, माध्यन्दिन सवन ] को वह विस्तृत करता है, और शलाकाओं से समान वीरत्व
के लिये तृतीय सवन को [ विस्तृत करता है ] । (अथो एवम् एव एतत् सम्भवति,
दक्षिणतः वै देवानां यज्ञं रक्षांसि अजिघांसन्, तानि आग्नीध्रेण अपाघ्नत ) फिर ऐसा
ही यह हो सकता है—दक्षिण [ दक्षिण आदि ] दिशा में ही देवताओं के यज्ञ को राक्षसों ने
नाश करना चाहा, उनको आग्नीध्र [ अग्नि प्रज्वालन ] द्वारा [ देवताओं ने ] हरा दिया ।
( तस्मात् दक्षिणामुखः तिष्ठन् अग्नीत् यज्ञस्य अभिजित्यै रक्षसाम् अपहत्यै रक्षसाम्
अपहत्यै प्रत्याश्रावयति ) इसलिये दक्षिण मुख बैठा हुआ अग्नीत् [ अग्नि प्रदीपक ऋत्विज् ]
यज्ञ की पूरी जीत के लिये और राक्षसों की हार के लिये, राक्षसों की हार के लिये स्तुति
सुनाता है ॥ १६ ॥
भावार्थः—जैसे यज्ञ में अग्नि प्रज्वलित करके यज्ञ के विघ्नों को हटाते हैं, वैसे ही
मनुष्य पराक्रम बढ़ाकर शत्रुओं का नाश करें ॥ १६ ॥
कण्डिका १७ ॥
तदाहुः, अथ कस्मात् सौम्य एवाध्वरे प्रवृत्ताहुतीर्जुह्वति, न हविर्यज्ञ इति ।
अकृत्स्ना वा एषा देवयज्या, यद्धविर्यज्ञः । अथ हैषैव कृत्स्ना एषा देवयज्या, यत्
सौम्योऽध्वरः, तस्मात् सौम्य एवाध्वरे प्रवृत्ताहुतीर्जुह्वति । जुष्टो वाचे भूयासं जुष्टो
वाचस्पतये देवि वाग् यद्वाचो मधुमत्तमं, तस्मिन्मा धाः स्वाहा वाचे स्वाहा वाचस्पतये
स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहा सरस्वत्या इति, पुरस्तात् स्वाहाकारेण जुहोति । तस्माद्वाग्
अत ऊर्ध्वमुत्सृष्टा यज्ञं वहति । मनसोन्तरा, मनसा हि मनः प्रीतम् । तदु हैके
सप्ताहुतीर्जुह्वति, सप्त च्छन्दांसि प्रवृत्तानि प्रतिमन्त्रमिति वदन्तः । यथा मेखला
पर्यस्यते मेध्यस्य चामेध्यस्य च विहृत्या एवं हवैते न्युप्यन्ते मेध्यस्य चामेध्यस्य च
वर्णसिपर्णसि० ( उ० ४ । १०७ ) त्रिधृषा प्रागल्भ्ये—ण्यप्रत्ययः, ऋकारस्य इकारः,
यद्वा धिष शब्दे—ण्यः । अग्नीत् ( विहरति ) विस्तारयति (अपराजित्यै) अपराभवाय
(खलु) निषेधे (अङ्गारैः) अङ्गिमदिमन्दिभ्य आरन् ( उ० ३ । १३४ ) अगि गतौ—
आरन् । निर्धूमाग्निभिः (सशुक्रत्वाय) समानवीर्यत्वाय ( सम्भवति ) समर्थो भवति
(अपाघ्नत) पराजितवन्तः । नाशितवन्तः ॥