सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ९ ।। हिङ्कार [ प्रतिध्वनि ] के उच्चारण की महिमा

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ६ ३७७
ततो वै स देवानां श्रेष्ठोऽभवत् । येन वै श्रेष्ठः, तेन वसिष्ठः । तस्माद् यस्मिन्वासिष्ठो
ब्राह्मणः स्यात्, तं दक्षिणाया नान्तरीयात् । तथा हास्य प्रीतो हिङ्कारो भवति । अथ
देवाश्च ह वा ऋषयश्च यदृक्सामे अपश्यन् । ते ह स्मैते अपश्यन् । ते यन्नैते अपश्यन्,
तत एवैनं सर्वं दोहमदुहन् । ते वा एते दुग्धे यातयामे, य ऋक्सामे । ते हिङ्कारेणै-
वाप्याय्येते । हिङ्कारेण वा ऋक्सामे आपीने यजमानाय दोहं दुहाते । तस्मादु
हिङ्कृत्याध्वर्यवः सोममभिपुण्वन्ति । हिङ्कृत्योद्गातारः साम्ना स्तुवन्ति ।
हिङ्कृत्योक्थश ऋचाँर्त्विज्यं कुर्वन्ति । हिङ्कृत्याथर्वाणो ब्रह्मत्वं कुर्वन्ति । तस्मादु
हिङ्क्रियते । प्रजापतिर्हि तमभिजिघ्रति । अथो खल्वाहुः, एको वै प्रजापतेर्व्रतं बिभर्त्ति
गौरैव, तदुभये पशव उपजीवन्ति, ये च ग्राम्या ये चारण्या इति ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ।। हिङ्कार [ प्रतिध्वनि ] के उच्चारण की महिमा
और प्रमाण ।।
( प्रजापतिः वै याः प्रजाः असृजत, ताः वै तान्ताः असृजत ) प्रजापति ने जब
प्रजाओं को उत्पन्न किया, उन ही ( तान्ताः ) फैली हुई [ प्रजाओं ] को उत्पन्न किया ।
( ताः हिङ्कारेण एव अभ्यजिघ्रन् ) उन [ प्रजाओं ] को हिङ्कार [ प्रीतिध्वनि ] से ही
उसने ग्रहण किया । ( ताः प्रजाः अश्वम् आरन् १ ) उन प्रजाओं को वह न मारता हुआ
[ था ] । ( तत् एतत् यज्ञः वै बध्यते यत् हवींषि पच्यन्ते ) इसलिये यह ही यज्ञ
[ संगतिकरण व्यवहार ] संयुक्त किया जाता है, जो हवि [ खाने के पदार्थ ] पकाये जाने
हैं । ( यत् सोमः सूयते, यन् पशुः आलभ्यते, हिङ्कारेण वै एतत् प्रजापतिः ह तं यज्ञस्य
अह्रततायै, यज्ञस्य आप्त्यै, यज्ञस्य वीर्यवत्तायै अभिजिघ्रति इति ) जो सोम [ तत्त्वरस ]
निचोड़ा जाता है, जो पशु ग्रहण किया जाता है, हिङ्कार [ प्रतिध्वनि ] से ही यह प्रजापति
उस [ सोम ] को यज्ञ के अविनाश के लिये, यज्ञ की प्राप्ति के लिये और यज्ञ की वीर्यवत्ता
के लिये ग्रहण करता है । ( तस्मात् उ हिङ्क्रियते ) इसलिये यह हिङ्कार किया जाता है ।
( तस्मात् उ यः एव पिता पुत्राणां मूर्द्धति, सः श्रेष्ठो भवति, प्रजापतिः हि तम्
अभिजिघ्रति ) इसलिये ही जो पिता [ हिङ्कार से ] पुत्रों का आदर करता है, वह [ पुत्र ]
श्रेष्ठ होता है, प्रजापति [ परमात्मा ] उसको ग्रहण करता है । ( यत् शकुनिः आण्डम्
अध्यास्ते यन् न सूयते तत् हि सा अपि हिङ्कृणोति ) जो चिड़िया अण्डे पर बैठती है
और जब वह उसे अब उत्पन्न करती है, तब वह भी हिङ्कार करती है । ( अथो खलु आहुः,
६—( असृजत ) सृष्टवान् ( ताः ) प्रजाः ( तान्ताः ) हसिमृग्रिण्वमिदम०
( उ० ३ । ८६ ) तनु विस्तारे-तन्, आर्षो दीर्घः । तन्ताः । विसृताः ( हिङ्कारेण ) हि
गतिवृद्ध्योः-डि + करोतेः-अण्, आर्षं रूपम् । वृद्धिकरेण व्यवहारेण । प्रीतिध्वनिना
( अभ्यजिघ्रत् ) सर्वतो गृहीतवान् ( आरन् ) ऋ गतौ-लङ् ( बध्यते ) बध संयमने ।
संयम्यते । संबध्यते । नियमे क्रियते (सूयते) अभिपवणेन प्राप्यते (आलभ्यते) समन्तात्
१. यहाँ शोधे हुये पाठानुसार अर्थ ऐसा होगा—"वे सृष्ट प्रजायें अश्वः=मेध्य, यज्ञ का रूप
धारण किये हुये प्रजापति के पास आईं" इस विषय के लिये देखें-वृ०आ० १ । १ ॥ सम्पा० ॥

३७८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ६
महर्षिः वै यज्ञस्य अग्रे एतत् गेयम् अपश्यत् ) फिर लोग कहते हैं—महर्षि [ बड़े ज्ञानी
पुरुष ] ने ही यज्ञ के पहिले [ होने वाले ] इस गाने योग्य वाक्य को देखा। ( तत् यज्ञस्य
अग्रे एतत् गेयं, यत् हिङ्कारः ) सो यज्ञ के पहिले यह गाने योग्य वाक्य है, जो हिङ्कार है।
(तं देवाः च ऋषयः च अब्रुवन्, अयं वसिष्ठः अस्तु यः नः यज्ञस्य अग्रे गेयम् अद्राक् इति)
उस [ महर्षि ] से देव [ विद्वान् ] और ऋषि [ वेदार्थ जानने वाले ] बोले —यह वसिष्ठ
[ अत्यन्त निवास कराने वाला वा अत्यन्त जितेन्द्रिय पुरुष ] होवे, जिसने हमारे लिये यज्ञ के
पहिले गाने योग्य देखा है। ( तत् यज्ञस्य अग्रे एतत् गेयं यत् हिङ्कारः ) सो यज्ञ के
पहिले यह गाने योग्य वाक्य है—जो हिङ्कार है। ( ततः वै सः देवानां श्रेष्ठः अभवत् )
इसलिये ही वह [ हिङ्कार का देखने वाला ] विद्वानों में श्रेष्ठ हुआ है। ( येन वै श्रेष्ठः, तेन
वसिष्ठः ) जिस कारण से ही वह श्रेष्ठ है, उसी से वह वसिष्ठ [ अत्यन्त निवास देने वाला ]
है। ( तस्मात् यस्मिन् वासिष्ठः ब्राह्मणः स्यात् तं दक्षिणायाः न अन्तरोयात् ) इसलिये
जिस [ यज्ञ ] में वासिष्ठ [ वसिष्ठ के देखे हुये हिङ्कार को जानने वाला ] ब्राह्मण होवे,
उसको दक्षिणा से पृथक् न करे। ( तथा ह अस्य प्रीतः हिङ्कारः भवति ) इस प्रकार से
कि हिङ्कार इसका प्रिय है। ( अथ देवाः च ह वै ऋषयः च यत् ऋक् सामे अपश्यन् )
फिर देवताओं और ऋषियों ने ही जो ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] और सामवेद
[ मोक्ष विद्या ] को देखा है। ( ते ह स्म एते अपश्यन् ) उन्होंने ही इन दोनों को देखा
है। ( ते यत्र एते अपश्यन्, ततः एव एनं सर्वं दोहम् अब्दुहन् ) उन्होंने जिस [ ब्रह्मचर्य्यादि
व्रत ] में इन दोनों को देखा है, उससे ही उन्होंने इस सब दोहने योग्य पदार्थ [ तत्त्वरस ]
को दुहा है। ( ते वै एते दुग्धे यातयामे, ये ऋक्सामे ) वह ही यह दोनों दुहे हुये नियम
प्राप्त किये हुये हैं, जो ऋग्वेद और सामवेद हैं। ( ते हिङ्कारेण एव आप्यायते ) वे दोनों
हिङ्कार से ही बढ़ते हैं। ( हिङ्कारेण वै आपीने ऋक्सामे यजमानाय दोहं दुहाते )
हिङ्कार से ही बढ़े हुये ऋग्वेद और सामवेद यजमान के लिये दुहने योग्य पदार्थ दुहते हैं
[ भरपूर करते हैं ] । ( तस्मात् उ हिङ्कृत्य अध्वर्य्यवः सोमम् अभिषुण्वन्ति ) इसलिये
ही हिङ्कार करके अध्वर्यु [ सन्मार्ग बताने वाले ] लोग सोम [ तत्त्व रस ] निचोड़ते हैं।
( हिङ्कृत्य उद्गातारः साम्ना स्तुवन्ति ) हिङ्कार करके उद्गाता [ वेद गाने वाले ]
लोग साम [ मोक्ष विद्या ] से स्तुति करते हैं। ( हिङ्कृत्य उक्थशः ऋचा आर्त्विज्यं
कुर्वन्ति ) हिङ्कार करके वेदमन्त्र बोलने वाले लोग ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ]
से ऋत्विजों का काम करते हैं। ( हिङ्कृत्य अथर्वाणः ब्रह्मत्वं कुर्वन्ति ) हिङ्कार करके
प्राप्यते (अहततायै) अविनाशाय (आप्त्यै) पर्याप्त्यै (वीर्य्यवत्तायै) वीरत्वप्राप्तये (सूक्ष॑ति)
सूक्षं सत्कारे । सत्करोति ( शकुनिः ) शकुनी । पक्षिणी ( अध्यास्ते ) उपतिष्ठति ( न )
सम्प्रति ( सूयते ) उत्पद्यते ( गेयम् ) गातव्यं वेदम् ( वसिष्ठः ) अतिशयेन निवासकः ।
अतिशयेन वशी ( अद्राक् ) अद्राक्षीत् ( वासिष्ठः ) दृष्टं साम. ( पा० ४ । २ । ७ )
वसिष्ठ—अण् । वसिष्ठेन दृष्टो हिङ्कारो वासिष्ठः । तदधीते तद्वेद ( पा० ४ । २ । ५६ )
वासिष्ठ—अण् । वासिष्ठवेत्ता । वसिष्ठ—दृष्टहिङ्कारवेत्ता ( यातयामे ) प्राप्तनियमे
( आप्यायते ) प्रवर्धते ( आपीने ) प्रवृद्धे ( उक्थशः ) उक्थानि उक्थैर्वा शंसतीति
उक्थशः । मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो ण्विन् ( पा० ३ । २ । ७१ ) उक्थ + शंस