सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ९ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क०.९ ॥ ३२५
क्योंकि अग्नि को निरन्तर उन्नति पाने वाले यज्ञों के अवयव प्राप्त होते हैं । (यथा क्षेत्रपतिः
क्षेत्रे अन्ववनयन्ति, एवम् एव एतत् मुखेन अग्निना इमान् लोकान् अभिनयनतः यन्ति)
जैसे किसान खेत में [ अन्न आदि ] निरन्तर पाते हैं, वैसे ही यह लोग मुखिया अग्नि के
द्वारा इन लोकों को सब ओर से पाते हुये चलते हैं । ( यः ह वै साध्यान् देवान् वेद,
अस्मै सिध्यति ) जो ही पुरुष साध्य [ साधनीय श्रेष्ठ कर्मों को साधने वाले ] देवों
[ विजयी पुरुषों ] को जानता है, उसके लिये सिद्धि होती है । ( इमे वाव लोकाः, यत्
साध्याः देवाः ) यह ही वे लोक [ जन वा भुवन ] हैं, जो साध्य देव हैं । ( सः यः एवम्
एतान् साध्यान् वेद, अस्मै सिध्यति, अमुष्मै सिध्यति ) जो कोई इस प्रकार इन
साध्यों [ श्रेष्ठ कर्मों के साधने वालों ] को जानता है, वह इस [ समीप वाले पुरुष ] के
लिये सिद्धि पाता है और उस [ दूर वाले पुरुष ] के लिये सिद्धि पाता है । ( अस्मात्
लोकात् सिध्यति, यः एवं विद्वान् उपसदम् उपैति ) वह इस लोक से सिद्धि पाता है,
जो ऐसा जानकर पुरुष उपसद् यज्ञ को प्राप्त होता है ॥ ८ ॥
भावार्थः--अग्निष्टोम यज्ञ और अहीन यज्ञ के उपसदों को यथावत् करने से
यजमान को यथावत् सिद्धि होती है ॥ ८ ॥
कण्डिका ९ ॥
अथ यत्राह, अध्वर्युंरग्नीद्देवपत्नीर्व्याचक्ष्व, सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति ।
तदपरेण गार्हपत्यं प्राङ्मुखस्तिष्ठन्नवाञ्चाग्नीध्रो देवपत्नीर्व्याचष्टे, पृथिव्यग्नेः
पत्नी, वाग् वातस्य पत्नी, सेनेन्द्रस्य पत्नी, धेना बृहस्पतेः पत्नी, पथ्या पूष्णः
पत्नी गायत्री वसूनां पत्नी, त्रिष्टुब् रुद्राणां पत्नी, जगत्यादित्यानां पत्नी, अनु-
ष्टुभ् मित्रस्य पत्नी, विराड् वरुणस्य पत्नी, पङ्क्तिर्विष्णोः पत्नी, दीक्षा सोमस्य
राज्ञः पत्नीति । अति भ्रातृव्यानारोहति, नैनं भ्रातृव्या आरोहन्ति उपरि भ्रातृ-
व्यानारोहति, य एवं विद्वानग्नीध्रो देवपत्नीर्व्याचष्टे ॥ १ ॥
कण्डिका ९ ॥ आग्नीध्र द्वारा देवपत्नियों का वर्णन ॥
( अथ यत्र आह, अग्नीत् अध्वर्युः देवपत्नीः व्याचक्ष्व, सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम्
आह्वय इति ) फिर जहां वह [ ब्रह्मा ] कहता है—हे अग्नीध्र [ अग्नि प्रकाशक ] अध्वर्यु
( अन्ववायन् ) अनु + अव + आयन् । निरन्तरं प्राप्तवन्तः ( अनुष्टुप्सदाम् )
अनु + ष्टुप समुच्चीये--रुः + षदॢ गतौ--क्विप् । उन्नतिप्राप्तानां यज्ञानाम्
( प्रतीकानि ) अवयवाः ( भवन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( साध्यान् ) साध्यं येषामस्तीति,
साध्य--अर्शआद्यच् । साधनवतः । परोपकारकान् साधून् ( देवान् ) विजिगीषून्
( लोकाः ) जनाः । भुवनानि ( सिध्यति ) साधयति । सिद्धिं प्राप्नोति ( अस्मै )
समीपस्थाय पुरुषाय ( अमुष्मै ) दूरस्थाय पुरुषाय ॥
९- (अग्नीत्) अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ-क्विप् । अग्निप्रज्वलयिता । ऋत्विक्
( व्याचक्ष्व ) चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि दर्शने च । विविधं कथय पश्य वा ( सुब्रह्म-

३२६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ९ ॥
तू देवपत्नियों की व्याख्या कर, हे सुब्रह्मण्य ! [ अच्छे प्रकार वेद में चतुर ] सुब्रह्मण्य को
बुला । ( तत् अपरेण गार्हपत्यं प्राङ्मुखः तिष्ठन् अनवान् आग्नीध्रः न देवपत्नीः
व्याचष्टे ) वहां दूसरे [ सुब्रह्मण्य ] के साथ गार्हपत्य अग्नि से पूर्व मुख बैठा हुआ सावधान
आग्नीध्र [ अग्नि प्रकाशक अध्वर्यु ] अब देवपत्नियों की व्याख्या करता है—( पृथिवी अग्नेः
पत्नी ) पृथिवी अग्नि [ तेजस्वी पुरुष ] की पत्नी [ पालनशक्ति ] है, ( वाक् वातस्य
पत्नी ) वाणी वात [ वायु समान वेग वाले पुरुष ] की पत्नी है, ( सेना इन्द्रस्य पत्नी )
सेना [ सेनादल ] इन्द्र [ परम ऐश्वर्यवान् पुरुष ] की पत्नी है, ( धेना बृहस्पतेः पत्नी )
धेना [ पीने योग्य अर्थात् स्वीकार करने योग्य नीति ] बृहस्पति [ बड़ी विद्याओं के स्वामी ]
की पत्नी है, ( पथ्या पूष्णः पत्नी ) पथ्या [ शास्त्रीय मार्ग बताने वाली विद्या ] पूषा
[ पोषण करने वाले पुरुष ] की पत्नी है, ( गायत्री वसूनां पत्नी ) गायत्री [ गाने योग्य
विद्या ] वसुओं [ निवास कराने वाले पुरुषों ] की पत्नी है, ( त्रिष्टुप् रुद्राणां पत्नी )
त्रिष्टुप् [ तीन कर्म, उपासना और ज्ञान से पूजी गई विद्या ] रुद्रों [ दुष्टों के रुलाने वाले
शूरों ] की पत्नी है ( जगती आदित्यानां पत्नी ) जगती [ प्राप्ति योग्य विद्या ]
आदित्यों [ अखण्डव्रती विद्वानों ] की पत्नी है, ( अनुष्टुप् मित्रस्य पत्नी ) अनुष्टुप्
[ निरन्तर स्तुति योग्य विद्या ] मित्र [ सर्वहितकारक पुरुष ] की पत्नी है, विराट् वरुणस्य
पत्नी ) विराट् [ विविध ऐश्वर्य वाली विद्या ] वरुण [ चुनने योग्य पुरुष ] की पत्नी है,
( पङ्क्तिः विष्णोः पत्नी ) पङ्क्ति [ विस्तृत विद्या ] विष्णु [ कामों में व्यापक पुरुष ]
की पत्नी है, ( दीक्षा सोमस्य राज्ञः पत्नी ) दीक्षा [ नियम पालन प्रतिज्ञा ] सोम राजा
[ प्रेरक प्रतापी पुरुष ] की पत्नी [ पालन शक्ति ] है [मिलान करो—अथ० ८ । ६ । १४]।
( भ्रातृव्यान् अति आरोहति. एनं भ्रातृव्याः न आरोहन्ति, उपरि भ्रातृव्यान्
आरोहति, यः एवं विद्वान् अग्नीध्रः देवपत्नीः व्याचष्टे) वह वैरियों को लांघकर चढ़ाई
करता है, इस पर बैरी लोग नहीं चढ़ाई करते हैं, वह ऊपर होकर वैरियों पर चढ़ाई
ण्य ) साध्वर्थे यत् । हे सुष्ठुवेदज्ञाने साधो ( अनवान् ) अन जीवने—अच् ।
प्राणवान् । सावधानः ( न ) सम्प्रति ( आग्नीध्रः ) अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ—रक् ।
अग्निप्रदीपकः । ऋत्विक् ( पत्नी ) पत्युर्नो यज्ञसंयोगे ( पा० ४ । १ । ३३ )
पतिशब्दस्य इकारस्य नकारः, ङीप् । पालयित्री शक्तिः ( धेना ) धेट इच्छ
( उ० ३ । १९ ) धेट् पाने—नः, टाप् । वाक्-निघ० १ । ११ ( पथ्या ) धर्मपथ्यर्थ-
न्यायादनपेते ( पा० ४ । ४ । ९२ ) पथिन्-यत् । शास्त्रीयमार्गवती वेदवाणी
( गायत्री ) गै गाने-अत्रन्-ङीष् । गायत्री गायतेः स्तुतिकर्मणः—निरु० ७ । १२ ।
गानयोग्या ( त्रिष्टुप् ) त्रि + ष्टुभ पूजायाम्--क्विप् । स्तोभतिरर्चतिकर्मा--
निघ० ३ । १४ । त्रिभिः कर्मोपासनाज्ञानैः पूजिता ( जगती ) गमॢ गतौ--अति,
ङीप् । जगती गोनाम-निघ० २ । ११ । गम्यमाना प्राप्तव्या ( अनुष्टुप् ) अनु +
ष्टुभ पूजायाम्—क्विप् । वाक्-निघ० १ । ११ । निरन्तरस्तुत्या ( विराट् ) विवि-
धेश्वरी ( पङ्क्तिः ) पचि विस्तारे—क्तिन् । विस्तृता ( सोमस्य ) प्रेरकस्य
( राज्ञः ) ऐश्वर्ययुक्तस्य ( अति ) अतीत्य । उल्लङ्घ्य ( न ) निषेधे ॥