सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 388, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 388

३५० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २०
तेन इन्द्रं प्रीणाति ) मित्रं वयं हवामहे—इस मन्त्र से मैत्रावरुण [ प्राण और अपान की
विद्या जानने वाला ] यज्ञ करता है, वरुणं सोमपीतये—[ उस मन्त्र के सोमपीतये पद में ]
जो कुछ पीत शब्द वाला पद है, वह इन्द्र का रूप है, उससे इन्द्र को वह प्रसन्न करता है।
( मरुतो यस्य हि क्षये—इति पोता यजति, स सुगोपातमो जनः—इति इन्द्रः
वै गोपाः, तत् ऐन्द्रं रूपं, तेन इन्द्रं प्रीणाति ) मरुतो यस्य हि क्षये—इस मन्त्र से पोता
यज्ञ करता है, स सुगोपातमो जनः—[ उस मन्त्र के सुगोपातम शब्द में ] इन्द्र ही गोपा
[ पृथिवी का रक्षक ] है, वह इन्द्र का रूप है, उससे इन्द्र को वह प्रसन्न करता है। ( अग्ने
पत्नीरिहावह—इति नेष्टा यजति, त्वष्टारं सोमपीतये—इति यत् वै किंच पीतवत्,
तत् ऐन्द्रं रूपं तेन इन्द्रं प्रीणाति ) अग्ने पत्नीरिहावह—इस मन्त्र से नेष्टा [ नेता पुरुष ]
यज्ञ करता है, त्वष्टारं सोमपीतये—[ उस मन्त्र के सोमपीतये पद में ] जो कुछ पीत शब्द
वाला पद है, वह इन्द्र का रूप है, उससे इन्द्र को वह प्रसन्न करता है। ( उक्षान्नाय
वशान्नाय—इति आग्नीध्रः यजति, सोमपृष्ठाय वेधसे—इति इन्द्रः वै वेधाः, तत् ऐन्द्रं
रूपं, तेन इन्द्रं प्रीणाति ) उक्षान्नाय वशान्नाय—इस मन्त्र से आग्नीध्र [ अग्नि जलाने वाला
पुरुष ] यज्ञ करता है, सोमपृष्ठाय वेधसे—[ उस मन्त्र के इस भाग में ] इन्द्र ही वेधा
[ बुद्धिमान् ] है, वह इन्द्र का रूप है, उससे वह इन्द्र को प्रसन्न करता है। ( प्रातर्यावभि-
रागतं देवेभिर्जेन्यावसू इन्द्राग्नी सोमपीतये—इति अच्छावाकस्य स्वयं समृद्धाः एवम्
उ ह एताः ऐन्द्र्यः भवन्ति ) प्रातर्यावभिरागतं······यह सब अच्छावाक [ ऋत्विज् ]
की अपने आप समृद्ध [ सम्पूर्ण ऋचायें ] इस प्रकार से ही इन्द्र देवता वाली हैं। ( यत्
नानादेवत्याः, तेन अन्याः देवताः प्रीणाति ) जो अनेक देवता वाली ऋचायें हैं, उससे
दूसरे देवताओं को वह प्रसन्न करता है। ( यत् गायत्र्यः, तेन आग्नेय्यः ) जो गायत्री

ऋचः ( मित्रम् ) प्राणम् ( वरुणम् ) अपानम् (पीतवत्) पीतशब्दयुक्तं पदम् (प्रीणाति)
तोषयति ( मरुतः ) हे शूरविद्वांसः ! ( क्षये ) क्षि निवासगत्योः, ऐश्वर्य्ये च—अच् ।
ऐश्वर्य्ये ( सुगोपातमः ) अतिशयेन सुष्ठु पृथिवीरक्षकः (पत्नीः) पालनशक्तीः (वह)
द्विकर्मकः ।' प्रापय (त्वष्टारम् ) सूक्ष्मकर्तारं गुणम् (उक्षान्नाय ) श्वन्नुक्षन्पूषन्० (उ०
१ । १५६ ) उक्ष सेचने वृद्धौ च—कनिन् । उक्षा महन्नाम—निघ० ३ । ३ । उक्षभ्यो
महद्भ्यः प्रबलेभ्योऽन्नं यस्मात् तस्मै । प्रबलानां भोजनदात्रे ( वशान्नाय ) वशिरण्योरुप-
संख्यानम् ( वा० पा० ३ । ३ । ५८ ) वश स्पृहयाम्--अप्,--टाप् । वशाभ्यो वशी-
भूताभ्यः प्रजाभ्योऽन्नं यस्मात् तस्मै । निर्बलप्रजानां भोजनदात्रे ( सोमपृष्ठाय ) पृषु
सेचने—थक् । ऐश्वर्यस्य सेचकाय वर्धकाय ( वेधसे ) मेधाविने--निघ० ३ । १५
( प्रातर्यावभिः ) प्रातर्गामिभिः ( आगतम् ) आगच्छतम् ( देवेभिः ) देवैः । विद्वद्भिः
( जेन्यावसू ) वृञ एण्यः ( उ० ३ । ६८ ) जि जये—एण्यः, स च ङित् १ । जयशील-
धनवन्तौ ( गायत्र्यः ) गायत्रीच्छन्दोभियुक्ताः ( आग्नेयः ) अग्निदेवताकः ( त्रयम् )
इन्द्रानानादेवताग्नयः—इति त्रिविधदेवतासम्बद्धं त्रित्वम् ( अवाप्तम् ) प्राप्तम् ॥

१. वस्तुतः उक्त प्रक्रिया के अनुसार इस शब्द का सिद्ध होना असम्भव है । इसे अव्युत्पन्न
माना जा सकता है ॥ सम्पा० ॥