सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका २ ॥ अहीन यज्ञ में आवाप सूक्तों का वर्णन और महत्त्व ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० २ ४१५
माना एतैरेवावपनैः स्वर्गं लोकं यन्ति । सद्यो ह जातो वृषभः कनीन इति मैत्रा-
वरुणः पुरस्तात् सम्पातानामहरहः शंसति । तदेतत् सूक्तं स्वर्ग्यमेतेन . सूक्तेन
देवाश्च ऋषयश्च स्वर्गं लोकमायन् । तथैवैतद्यजमाना एतेनैव सूक्तेन स्वर्गं लोकं
यन्ति । तदृषभद्वत् पशुमद्भवति पशूनामाप्त्यै । तत्पञ्चर्चं भवति, अन्नं वै
पङ्क्तिः, अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, अरिष्टनेमिं पथिभिः पारयन्तेति स्वर्गताया एवैतदहरहः
शंसति । उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येति ब्राह्मणाच्छंसी । ब्रह्मण्वदेतत् सूक्तं समृद्ध-
मेतेन सूक्तेन देवाश्च ऋषयश्च स्वर्गं लोकमायन् । तथैवैतद्यजमाना एतेनैव सूक्तेन
स्वर्गं लोकं यन्ति । तदु वै षडर्चं, षड् वा ऋतवः ऋतूनामाप्त्यै । तदुपरिष्टात्
सम्पातानामहरहः शंसति । अभि तष्टेव दीधया मनीषामित्यच्छावाकोऽहरहः
शंसति । अभिवदति तत्त्वं रूपमभिप्रियाणि मर्मृ॑शतपराणीति, यान्येव पराण्यहानि,
तानि प्रियाणि, तान्येव तदभिमर्मृशन्तो यन्त्यभ्यारभमाणाः परो वा अस्माल्लोकात्
स्वर्गो लोकः, स्वर्गमेव तं लोकमभिमृशन्ति । कवोँ२रिच्छामि सन्दृशे सुमेधा इति,
ये ह वा अनेन पूर्वे प्रीतास्ते वै कवयः तानेव तदभ्यभिवदति । यदु वै दशर्चं, दश
वै प्राणाः, प्राणानेव तदाप्नोति प्राणानां सन्तत्यै । यदु वै दशर्चं, दश वै पुरुषे
प्राणाः, दश स्वर्गा लोकाः, प्राणांश्चैव तत् स्वर्गांश्च लोकानाप्नोति । प्राणेषु
चैवैतत् स्वर्गेषु च लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्ति । यदु वै दशर्चं, दशाक्षरा विराड्
इयं वै विराड् इयं वै स्वर्गस्य लोकस्य प्रतिष्ठा, तदेतदस्यां प्रतिष्ठायां
प्रतिष्ठापयति । सकृदिन्द्रं निराह तेनै२न्द्राद्रूपान्न प्रच्यवते, तदुपरिष्टात् सम्पाता-
नामहरहः शंसति ॥ २ ॥
कण्डिका २ ॥ अहीन यज्ञ में आवाप सूक्तों का वर्णन और महत्त्व ॥
( को अद्य नर्यः देवकामः इति मैत्रावरुणः ) को अद्य नर्यः देवकामः--ऋ०
४ । २५ । १-८, इस सूक्त को मैत्रावरुण [ अहीन यज्ञ में बोलता है ] । ( वने न वा यो
न्यधायि चाकन्-इति ब्राह्मणाच्छंसी ) वने न वा यो न्यधायि चाकन्-ऋ० १० ।
२६ । १-८, इस सूक्त को ब्राह्मणाच्छंसी [ बोलता है ] । ( आ याह्यर्वाङुप बन्धुरैष्ठाः-
इति अच्छावाकः ) आ याह्यर्वाङुप बन्धुरैष्ठाः-ऋ० ३ । ४३ । १-८, इस सूक्त को
अच्छावाक [ बोलता है ] । ( एतानि वै आवपनानि, एतैः एव आवपनैः देवाः च ऋषयः
च स्वर्गं लोकम् आयन् ) यह ही आवपन [ क्षेपणीय सूक्त ] हैं, इन ही आवपनों से देवों
[ विद्वानों ] और ऋषियों [ सन्मार्गदर्शक महात्माओं ] ने स्वर्गलोक पाया है । ( तथा एव
एतत्, यजमानाः एतैः एव आवपनैः स्वर्गं लोकं यन्ति ) वैसे ही यह है-यजमान लोग
२-( अद्य ) इदानीम् ( नर्यः ) नृषु साधुः ( देवकामः ) देवान् विदुषः
कामयमानः ( वने ) अरण्ये वृक्षे ( न ) इव ( वायः ) शकुनिः ( नि अधायि )
निहितः ( चाकन् ) कामयमानः । उत्सुकमनाः ( आ याहि ) आगच्छ ( अर्वाङ् )
१. पुष्पाङ्कितः पाठः जर्मनसंस्करणे नास्ति ॥
२. पू० सं० 'तेनेन्द्रात्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

४२६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ९
इन ही आवपनों से स्वर्गलोक पाते हैं। ( सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः—इति मैत्रा-
वरुणः सम्पातानां पुरस्तात् अहरहः शंसति ) सद्यो ह जातः वृषभः कनीनः—ऋ० ३ ।
४८ । १—५, गो० उ० ४ । १,—इस सूक्त को मैत्रावरुण सम्पातों से पहिले [कण्डिका १]
दिन दिन बोलता है। ( तत् एतत् सूक्तं स्वर्ग्यं एतेन सूक्तेन देवाः च ऋषयः च स्वर्गं
लोकम् आयन् ) सो यह सूक्त स्वर्ग के लिए हितकारी है, इस सूक्त से देवों [ विद्वानों ]
और ऋषियों [ सन्मार्गदर्शक महात्माओं ] ने स्वर्गलोक पाया है। ( तथा एव एतत्
यजमानाः एतेन एव सूक्तेन स्वर्गं लोकं यन्ति ) वैसे ही यह है—यजमान लोग इस ही
सूक्त से स्वर्ग लोक पाते हैं। ( तत् ऋषभवत् पशुमत् पशूनाम् आप्त्यै भवति ) वह
ऋषभ [ वृषभ ] शब्द वाला पशु युक्त [ सूक्त ] पशुओं की प्राप्ति के लिये हैं [ ऋषभ
वा वृषभ बैल भी है और वह पशु है ] । ( तत् पञ्चचं भवति, अन्नं वै पङ्क्तिः अन्नाद्यस्य
अवरुद्धयै ) वह पाँच ऋचा वाला [ सूक्त ] है, अन्न भी पङ्क्ति [ पाँच तत्त्व वाला ] है।
खाने योग्य अन्न की प्राप्ति के लिए है [ पंचभूतात्मके देहे आहारः पाञ्चभूतिकः । विपक्वः
पंचधा सम्यग् गुणान् स्वानभिवर्धयेत्—सुश्रुत-आहारविधिः । पृथिवी जल अग्नि वायु आकाश
इन पाँच तत्त्वों से बने देह में आहार पाँच तत्त्वों के स्वरूप का है, अच्छे प्रकार पका हुआ
आहार पाँच प्रकार अपने गुणों को बढ़ाता है—जैसे पार्थिव गुण गन्ध को बढ़ाता है, इसी
प्रकार और भी जानो ] । ( अरिष्टैः नः पथिभिः पारयन्ता इति स्वर्गतायै एव एतत्
अहरहः शंसति ) अरिष्टैनैः पथिभिः पारयन्ता [ सं वां कर्मणा--ऋ० ६ । ६६ । १,
इस मन्त्र का यह चौथा पाद है, देखो गो० उ० ४ । १७ ] स्वर्ग की प्राप्ति के लिए ही
इसको वह [ मैत्रावरुण ] बोलता है। ( उदु ब्रह्माण्यैरत श्ववस्या इति ब्राह्मणाच्छंसी )
उदु ब्रह्माण्यैरत श्ववस्या—ऋ० ७ । २३ । १—६ । गो० उ० ४ । १ तथा ६ । १, इस
सूक्त को ब्राह्मणाच्छंसी [ बोलता है ] । ( ब्रह्मवत् एतत् समृद्धं सूक्तम्, एतेन सूक्तेन
देवाः च ऋषयः च स्वर्गं लोकम् आयन् ) ब्रह्मन् [ ब्रह्माणि ] शब्द वाला यह समृद्ध
सूक्त है, इस सूक्त से देवों [ विद्वानों ] और ऋषियों [ सन्मार्गदर्शक महात्माओं ] ने स्वर्ग
लोक पाया है। ( तथा एव एतत्, यजमानाः एतेन सूक्तेन स्वर्गं लोकं यन्ति ) उसी
प्रकार ही यह है—यजमान लोग इस ही सूक्त से स्वर्ग लोक पाते हैं। ( तत् उ वै षडर्चं,
ऋतवः, ऋतूनाम् आप्त्यै ) यह सूक्त छह ऋचा वाला है, छह ही ऋतुयें हैं, ऋतुओं की
प्राप्ति के लिये [ यह सूक्त है ] । ( तत् सम्पातानाम् उपरिष्टात् अहरहः शंसति )
उसको सम्पात सूक्तों के उपरान्त [ क० १ ] दिन दिन वह पढ़ता है ॥
( अभि तष्टेव दीधया मनीपाम्—इति अच्छावाकः अहरहः शंसति ) अभि
तष्टेव दीधया मनीपाम्—ऋ० ३ । ३८ । १--१० गो० उ० ६ । १, इस सूक्त को
अभिमुखः ( उप ) समीपे ( बन्धुरेष्ठाः: ) मद्गुरादयश्च ( उ० १ । ४१ ) बन्ध
बन्धने—उरच्, बन्धुर—तिष्ठतेर्विच् । बन्धुरे बन्धनयुक्ते रम्ये वा रथे तिष्ठन्
( आवपनानि ) आवपनेयानि । प्रक्षेपोणीयानि सूक्तानि ( ऋषभवत् ) ऋषभण
वृषभशब्देन युक्तम् ( पङ्क्तिः ) पचि व्यक्तीकरणे, विस्तारे—क्तिन् क्तिच् वा ।
पञ्चावयवा श्रेणिः पञ्चतत्वयुक्तत्वात् ( अरिष्टैः ) गो० उ० ४ । १६ । अर्हिंसितैः
( पारयन्ता ) पारं गमयन्तौ ( अभिवदति ) अभिशब्दयुक्तं सूक्तं ब्रूते ( तत्यै )

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ क० २ ॥ ४९७
अच्छावाक दिन दिन बोलता है । (अभिवदति तत्त्यै रूपम्, अभिप्रीयाणि मर्मृशत्
पराणि, इति यानि एव पराणि अहानि, तानि प्रियाणि तानि एव तत्
अभिमर्मृशन्तः अभ्यारभमाणाः यन्ति) अभि, [सब ओर], शब्द वाला [पहिला पाद]
वह बोलता है, वह विस्तार के लिये रूप है, अभिप्रीयाणि मर्मृशत् पराणि [यह उसी मन्त्र
का तीसरा पाद है], जो ही श्रेष्ठ दिन हैं, वे ही प्रिय हैं, उनको ही तब सब ओर से
विचारते हुये और आरम्भ करते हुये लोग चलते हैं । (अस्मात् लोकात् परः वै स्वर्गः
लोकः तं स्वर्गम् एव लोकम् अभिमृशन्ति) इस [साम्राज्य] लोक से श्रेष्ठ ही स्वर्ग
लोक है, उस स्वर्ग लोक को ही वे छूते हैं [पाते हैं] (कवीँरिच्छामि सन्दृशे सुमेधाः
इति ये ह वै पूर्वे अनेन प्रीताः ते वै कवयः, तान् एव तत् अभ्यभिवदति)
कवीँरिच्छामि सन्दृशे सुमेधाः [यह उस मन्त्र का चौथा पाद है] जो ही पहिले ऋषि इस
[सूक्त भाग] से प्रसन्न हुये हैं, वे ही कवि [महाज्ञानी] हैं उनको ही इस [पाद से] वह
प्रणाम करता है । (यत् उ वै दशर्चम्, दश वै प्राणाः, प्राणान् एव तत् प्राणानां
सन्तत्यै आप्नोति) जो वह दश ऋचा वाला सूक्त है, दश ही प्राण [पांच ज्ञानेन्द्रिय और
पांच कर्मेन्द्रिय] हैं, प्राणों को ही तब प्राणों के फैलाव के लिये वह पाता है । (यत् उ वै
दशर्चम् दश वै पुरुषे प्राणाः, दश स्वर्गाः लोकाः, तत् प्राणान् च एव स्वर्गान्
लोकान् च आप्नोति) जो यह दस ऋचा वाला सूक्त है, और दस ही पुरुष में प्राण हैं,
[दस इन्द्रियों की स्वस्थता से] दस स्वर्ग लोक है, उससे ही प्राणों और स्वर्ग लोकों [इन्द्रियों
की स्वस्थ गोलकों] को वह पाता है । (एतत् प्राणेषु च एव स्वर्गेषु च लोकेषु प्रति-
तिष्ठन्तः यन्ति) इससे ही प्राणों और स्वर्ग लोकों में दृढ़ ठहरे हुये वह चलते हैं । (यत् उ
वै दशर्चम्, दशाक्षरा विराट्, इयं वै विराट् इयं वै स्वर्गस्य लोकस्य प्रतिष्ठा, तत्
एतत् अस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति) जो ही यह [सूक्त] दश ऋचा वाला है, दश
अक्षर वाला विराट् छन्द है, यह [पृथिवी] ही विराट् [विविध ऐश्वर्य वाली] है, यह [पृथिवी]
ही स्वर्ग लोक की प्रतिष्ठा [दृढ़ स्थिति] है, सो यह इस प्रतिष्ठा में [यजमान को]
प्रतिष्ठित करता है । (सकृत् इन्द्रं निराह, तेन ऐन्द्रात् रूपात् न प्रच्यवते) एक
बार इन्द्र को वह बोलता है, इसलिये इन्द्र वाले रूप [ऐश्वर्य] से नहीं गिरता है । (तत्
सम्पातानाम् उपरिष्टात् अहरहः शंसति) इसलिये सम्पात सूक्तों के उपरान्त [इस
सूक्त को] दिन दिन वह बोलता है ॥ २ ॥
भावार्थः—कण्डिका १ के समान है ॥ २ ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । १६ और ६ । २० से मिलाओ ॥
विशेषः २—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—को अद्य नर्यो देवकाम उशन्निन्द्रस्य सख्यं जुजोष । को वा महेऽवसे
पार्याय समिद्धे अग्नौ सुतसोम ईट्टे—ऋ० ४ । २५ । १–८ वामदेव ऋषि ॥
सन्तत्यै (अभिमर्मृशन्तः) अभितः पुनः स्पृशन्तः, विचारयन्तः, (अभ्यभिवदति)
अभि अभि इति शब्दद्वययुक्तं सूक्तं ब्रूते । अभितो अभिवादनं नमस्करोति
(सकृत्) एकवारम् (ऐन्द्रात्) इन्द्रसम्बन्धिनः सकाशात् ॥
३२

४९८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० २
( अद्य ) आज ( कः ) कौन ( नर्य्यः ) नरों [ नेताओं ] में श्रेष्ठ, ( देवकामः ) विद्वानों
को चाहने वाला और ( इन्द्रस्य ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष ] की ( सख्यम् ) मित्रता
की ( उशन् ) कामना करता हुआ [ मनुष्य ] ( जुजोष ) सेवा करता है । ( वा ) अथवा
( कः ) कौन ( समिद्धे ) प्रज्वलित ( अग्नौ ) अग्नि में ( सुतसोमः ) सोम [ तत्त्वरस ]
निचोड़ता हुआ [ मनुष्य ] (महे ) बड़े ( पार्याय ) पार लगाने वाले ( अवसे )
रक्षणादि कर्म के लिये ( ईट्टे ) ऐश्वर्य्यवान् होता है ॥ [ शेष मन्त्र वेद में देखो ] ॥
२-वने न वा यो न्यधायि चाकञ्छुचिर्वा स्तोमो भुरणावजीगः । यस्येदिन्द्रः
पुरुदिनेषु होता नृणां नर्यो नृतमः क्षपावान्-ऋ० १० । २६ । १-८, वसुक ऋषि,
अथर्व० २० । ९६ । १-८ ॥ ( वने ) वृक्ष पर ( न ) जैसे ( चाकन् ) प्रीति करने वाला
( वा, यः = वायः ) पक्षी का बच्चा ( नि अधायि ) रखा जाता है, [ वैसे ही ]
( भुरणौ ) हे दोनों पोषको ! [ माता पिताओ ] ( शुचिः ) पवित्र ( स्तोमः ) बड़ाई
योग्य गुण ने ( वाम् ) तुम दोनों को ( अजीगः ) ग्रहण किया है। ( यस्य ) जिस
[ बड़ाई योग्य गुण ] का ( इत् ) ही ग्रहण करने वाला ( इन्द्रः ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाला
पुरुष ] ( पुरुदिनेषु ) बहुत दिनों के भीतर ( नृणाम् ) नेताओं का ( नृतमः ) सबसे
बड़ा नेता, ( नर्यः ) पुरुषों का हितकारी ( क्षपावान् ) श्रेष्ठ रात्रियों वाला है ॥ [ शेष
मन्त्र वेद में देखो ] ॥
३--आ याह्यर्वाङ्क बन्धुरेष्ठास्तवेदतु प्रदिवः सोमपेयम् । प्रिया सखाया
वि मुचोप बर्हिस्त्वामिमे हव्यवाहो हवन्ते-ऋ० ३ । ४३ । १--८ विश्वामित्र
ऋषि ॥ [ हे इन्द्र राजन् ] ( बन्धुरेष्ठाः ) बन्धनों वाले वा सुन्दर रथ में बैठा हुआ तू
( अर्वाङ् ) सामने ( उप आ याहि ) समीप आ, ( प्रदिवः तव ) उत्तम प्रकाश वाले
तेरे ( इत् ) ही ( सोमपेयम् अनु ) सोम [ तत्त्व वा ओषधियों के रस ] पीने के लिये
( प्रिया सखाया ) दो प्रिय मित्र [ अध्यापक और उपदेशक वर्त्तमान हैं ], ( बर्हिः )
ऊंचे आसन को ( वि मुचं ) छोड़ दे, ( इमे ) यह ( हव्यवाहः ) देने लेने योग्य पदार्थ
लाने वाले लोग ( त्वाम् ) तुझको ( उप ह्वन्ते ) आदर से बुलाते है ॥ [ शेष मन्त्र
वेद में देखो ] ॥
४--सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः प्रभर्त्तुमावदन्धसः सुतस्य । साध्योः
पिब प्रतिकामं यथा ते रसाशिरः प्रथमं सोम्यस्य--ऋ० ३ । ४८ । १--५, विश्वा-
मित्र ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है- गो० उ० ४ । १ तथा ६ । १ । शेष मन्त्र वेद
में देखो ॥
५--सं वां कर्मणा समिषा हिनोमीन्द्राविष्णू अपसस्पारे अस्य । जुषेथां
यज्ञं द्रविणं च धत्तमरिष्टैर्नैः पथिभिः पारयन्ता-ऋ० ६ । ६९ । १-८ ॥ भर-
द्वाज बृहस्पति का पुत्र ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है गो० उ० ४ । १७ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥
६-उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येन्द्रं समर्ये महया वसिष्ठ । आ यो विश्वानि
शवसा ततानोप श्रोता म ईवतो वचांसि-ऋ० ७ । ९३ । १-६, वसिष्ठ ऋषि ॥
यह मन्त्र आ चुका है गो० उ० ४ । १ तथा ६ । १ ॥ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥