सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

ब्राह्मणम् यत् अदः) उस [ यजमान ] का वही ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है जो यह है।

२४८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥
ब्राह्मणम् यत् अदः) उस [ यजमान ] का वही ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है जो यह है।
(पुरःसवने पितृमेधे आशिषः व्याख्याताः) पुरःसवन [ नाम वाले ] पितृमेध यज्ञ में
आशीर्वाद व्याख्यात हैं ॥ २२ ॥
भावार्थः-यज्ञ विधानों को यथावत् जान कर यज्ञ करना चाहिये ॥ २२ ॥
कण्डिका २३ ॥
सायंप्रातर्होमौ स्थालीपाको नवश्च यः। बलिश्च पितृयज्ञश्चाष्टका सप्तमः
पशुरित्येते पाकयज्ञाः। १। अग्न्याधेयमग्निहोत्रं पौर्णमास्यमावास्ये। नवेष्टिश्चा-
तुर्मास्यानि पशुबन्धोऽत्र सप्तम इत्येते हविर्यज्ञाः। २। अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम
उक्थ्यः षोडशिमांस्ततः। वाजपेयोऽतिरात्रश्चाप्तोर्याम' अत्र सप्तम इत्येते सुत्याः।३।
केस्विद्देवाः प्रवोवाजाः केस्विद्देवा अभिप्लवाः। केस्विद्देवा हविष्मन्तः किंस्विज्ज-
गाति सुम्नयुः।४। ऋतव एव प्रवोवाजा मासा देवा अभिप्लवाः। अर्द्धमासा
हविष्मन्तस्तज्जगाति सुम्नयुः। ५। कतिस्विद्रात्रयः कत्यहानि कति स्तोत्राणि
कति शस्त्राण्यस्य। कतिस्वित्२सवनाः संवत्सरस्य स्तोत्रियाः पदाक्षराणि कत्यस्य
। ६ । द्वावतिरात्रौ षट्शतमग्निष्टोमा द्वैत्रिंशतिशते उक्थ्यानाम्। द्वादशषोडशिनः
षष्टिः षडहा वैषुवतञ्च । ७ । अहान्यस्य विंशतिशतानि त्रीण्यहश्चैकं तावदस्य ।
संवत्सरस्य सवनानि सहस्रमशीति त्रीणि च संस्तुतस्य । ८ । षट्षष्टिश्च द्वे च
शते च भवतस्तत शस्त्राणामयुतं चैकमस्य । स्तोत्रियाश्च नवतिसहस्रा द्वे नियुते
नवतिश्चातिषट् च । ९ । अष्टौ शतान्ययुतानि त्रिंशच्चतुर्नवतिश्च पदान्यस्य ।
संवत्सरस्य कविभिर्मितस्यैतावती मध्यमा देवमात्रा । १० । अयुतमेकं प्रयुतानि
त्रिंशद् द्वे नियुते तथा ह्यनुसृष्टानि । अष्टौ शतानि नव चाक्षराण्येतावानात्मा परमः
प्रजापतेः । ११ । आद्यं वषट्कारः प्रदानान्तमैतमग्निष्टोमे पर्वशः साधु क्लृप्तम् ।
सौभेषजं छन्द ईप्सद्भिः यदग्रौ चतुःशतं बहुधा हूयते यत् । १२ । प्रातःसवनस्तुत
एकविंशो गायत्रस्तोममित एक एव। माध्यन्दिनः सप्तदशेन क्लृप्तस्त्रयस्त्रिंशेन
सवनं तृतीयम् । १३ ॥ २३ ॥
कण्डिका २३ ॥ विविध यज्ञों के विधान और गणना सहित
व्याख्यान श्लोकों में ॥
(सायंप्रातर्होमौ यः नवः स्थालीपाकः च बलिः च पितृयज्ञः च अष्टका
सप्तमः पशुः इति एते पाकयज्ञाः १ ) सायंकाल और प्रातःकाल के दो होम, और
२३-(स्थालीपाकः) स्थाल्यां पच्यते, पच्-घञ् । गव्यदुग्धेन स्थाल्यां
कृतः पाकभेदः (नवः) णु स्तुतौ-अप् । स्तवः । नवीनः ( बलिः) पूजोप-
हारः ( अष्टका ) इष्वशिभ्यां तकन् ( उ० ३ । १४८) अणूङ् व्याप्तौ-तकन् । वैदिक-
१. प्र. सं. "अप्तोर्यामात्र" इति पाठः, स चाशुद्धः सम्भवावात् ॥
२. पू. सं. 'चित्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० २३ ॥ २४६
जो नवं [ नव नामक वा नवीन ] स्थालीपाक है और बलि और पितृयज्ञ, अष्टका
और सातवां पशु, यह [ सात ] पाक यज्ञ हैं। १। (अग्न्याधेयम्, अग्निहोत्रं, पौर्ण-
मास्यूमावास्ये, नवेष्टिः, चातुर्मास्यानि,पशुबन्धः अत्र सप्तमः इति एते हविर्यज्ञाः २)
अग्न्याधेय, अग्निहोत्र, पौर्णमासी और अमावास्या, नवेष्टि, चातुर्मास्य और पशुबन्ध यहां
सातवां है, यह [ सात ] हविर्यज्ञ हैं। २। (अग्निष्टोमः अत्यग्निष्टोमः, उक्थ्यः,
ततः षोडशिमान् वाजपेयः अतिरात्रः, अप्तोर्यामः च अत्र सप्तमः इति एते सुत्याः ३)
अग्निष्टोम, अत्यग्निष्टोम, उक्थ्य, फिर षोडशिमान्, वाजपेय, अतिरात्र, और अप्तोर्याम
[ प्राप्त हुई प्रजा के नियम—गो० उ० ५। ६ ] यहां सातवां है, यह [ सात ] सुत्यायें
[ सोम निचोड़ने की क्रियायें ] हैं। ३। (केस्वित् देवाः प्रवो राजाः केस्वित् देवाः
अभिद्यवः, केस्वित् देवाः हविष्मन्तः किंस्वित् सुम्न्युः जिगाति ४) कौन से
देव प्रवोवाज [ ज्ञान प्राप्त कराने वाले ] हैं, कौन से देव अभिद्यु [ सब ओर से प्रकाश
वाले ] हैं, कौन से देव हविष्मान् [ हवनीय पदार्थ वाले ] हैं और किसको सुम्न्यु
[ सुख प्राप्त कराने वाला पुरुष ] गाता है। ४। (ऋतवः एव प्रवोवाजाः, मासाः
देवाः अभिद्यवः, अर्धमासाः हविष्मन्तः तत् सुम्न्युः जिगाति ५) [ ऊपर के चार
प्रश्नों के उत्तर ] ऋतुयें ही प्रवोवाज [ ज्ञान प्राप्त कराने वाले ] हैं, महीने अभिद्यु [ सब
ओर से प्रकाश वाले ] देव हैं, आधे महीने हविष्मान् [ हवनीय पदार्थ वाले ] हैं और
सुम्न्यु [ सुख पहुंचाने वाला पुरुष ] तत् [ विस्तृत ब्रह्म ] को गाता है। ५। (अस्य
संवत्सरस्य कतिस्वित् रात्रयः, कति अहानि, कति स्तोत्राणि, कति शस्त्राणि,
कतिचित् सवनाः, स्तोत्रियाः, कति अस्य पदाक्षराणि ६) इस संवत्सर की कितनी
रात्रि हैं, कितने दिन हैं, कितने स्तोत्र और कितने शस्त्र [ स्तोत्र विशेष ] हैं, कितने
सवन और स्तोत्रिय हैं और कितने इस के पद और अक्षर हैं। ६। (द्वौ अतिरात्रौ,
षट्शतम् अग्निष्टोमाः, द्वे विशिनशिते उक्थ्यानां द्वादश षोडशिनः, षष्टिः
षडहाः च वैषुवतम् ७) दो अतिरात्र [ विषुवान् यज्ञ से पहिले १ और पीछे १ ] एक
सौ छह अग्निष्टोम [ विषुवान् से पहिले ५३ और पीछे ५३ ], दो एक सौ बीस [ वा
दो सौ चालीस ] उक्थ्य [ विषुवान् से पहिले १२० और पीछे १२० ] हैं, बारह षोडशी
[ विषुवान् से पहिले ६ और पीछे ६ ] हैं और साठ पडह [ विषुवान् से पहिले ३० और
कर्मविशेषः (पशुः) पाकयज्ञः (अप्तोः) आप्नोतेर्ह्रस्वश्च (उ० १। ७५) आप्लृ व्याप्तौ
लम्भने च-तु प्रत्ययः। धातोर्ह्रस्वत्वम्। आप्तायाः प्राप्तायाः प्रजायाः—गो० उ०
५।९। (यामः) यम नियमने-घञ्। यामाः-गो० उ० ५। ६। नियमाः (अत्र)
अस्मिन् यज्ञविषये (प्रवोवाजाः) सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ० ४। १८९) प्रुङ् गतौ-
असुन्। प्रवस्+वज गतौ-घञ् । ज्ञानप्रापकाः (अभिद्यवः) अभि+द्युत
दीप्तौ-डु प्रत्ययः। अभिगतदीप्तयः। प्रकाशप्रापकाः (जिगाति) गा स्तुतौ-
लट् । गाति स्तौति । निघ० ३। १४। (सुम्न्युः) छन्दसि परेच्छायामिति
वक्तव्यम् (वा० पा० ३। १। ७) इति क्यच् । सुम्न-क्यच्, उ प्रत्ययः। सुम्नं
सुखं परेबामिच्छतीति। सुखप्रापकः (तत्) त्यजितनियजिभ्यो डित् (उ० १।१३२)

२५० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥
पीछे ३० ] हैं, यह विषुवान् से सम्बन्ध वाला वचन है [ देखो गो० पू० ५।६ ] । ७ ।
(अस्य अहानि त्रीणि विंशतिशतानि, अस्य अहः च तावत् एकम्, संस्तुतस्य
संवत्सरस्य च त्रीणि सवनानि सहस्रम् अशीति ८) इस [संवत्सर] के दिन तीन
बार एक सौ बीस [ १२० x ३ = ३६० ] हैं, और इस का दिन तो एक है, और संस्तुत
[ स्तोत्र युक्त ] संवत्सर के तीन सवन एक सहस्र और अस्सी [ ३६० दिन x ३ सवन =
१०८० ] हैं [ ८ ] । (अस्य शस्त्राणां च एकम् अयुतम् द्वे च शते च ततः षट्-
षष्टिः च, स्तोत्रियाः च द्वे नियुते नवति सहस्रा अति षट् च नवतिः च भवतः ६)
और इस [ संवत्सर ] के एक अयुत [ दस सहस्र ] दो सौ छयासठ [ १०,००० + २०० +
६६ = १०,२६६ ] शस्त्र हैं, और दो नियुत [ दो लाख ] नब्बे सहस्र और छह अधिक
नब्बे [ २,००,००० + ६०,००० + ६० + ६ = २,६०,०६६ ] स्तोत्रिय हैं [ ६ ] । (अस्य
पदानि च त्रिंशत् अयुतानि अष्टौ शतानि चतुर्नवतिः कविभिः मितस्य संवत्सरस्य
एतावती मध्यमा देवमात्रा १०) इस [ संवत्सर ] के तीस अयुत [ तीस दस सहस्र ]
आठ सौ चौरानबे [ ३०,०००, ८६४ ] पद हैं, विद्वानों करके परिमाण किये हुये
संवत्सर की इतनी मध्यमा देवमात्रा है [ १० ] । ( तथा हि त्रिंशत् प्रयुतानि द्वे
नियुते एकम् अयुतम् अष्टौ शतानि नव च अनुसृष्टानि अक्षराणि, प्रजापतेः एता-
वान् परमः आत्मा ११) और भी तीस प्रयुत [ तीस दस लाख ] दो नियुत [ दो
लाख ] एक अयुत [ एक दस सहस्र ] आठ सौ और नौ [ ३० x १०,००,००० + २ x
१, ०,००० + १० ००० + ८०० + ६ = ३,००,००,००० + २,००,००० + १०,००० +
८०६ = ३,०२,१०,८०६ ] अक्षर हैं, [ गो० पू० ५ । ५ से भी मिलाकर देखो ] प्रजापति
[ संवत्सर ] का इतना सब से बड़ा स्वरूप है।११। (आद्यं प्रदानान्तम् एतं
वषट्कारः अग्निष्टोमे पर्वशः साधु क्लृप्तं यत् सौभेषजं छन्दः ईप्सद्भिः
यत् अग्नौ बहुधा चतुःशतं हूयते १२) आदि में रहने वाला प्रदान अन्त वाला यह
वषट्कार अग्निष्टोम में पर्व पर्व पर [ चतुर्दशी, अष्टमी, अमावास्या पूर्णिमा और रवि-
संक्रान्ति पर ] भले प्रकार ठीक किया गया है, जो उत्तम औषध वाले वेद को चाहने
वाले [ विद्वानों ] करके जो अग्नि में अनेक प्रकार एक सौ चार बार होमा जाता
तनु विस्तारोपकृतिशब्दोपतापेष्वादिः—अदिः डित् । विस्तृतं ब्रह्म (स्तोत्रियाः)
स्तोत्र—घञ् । यज्ञविशेषाः (वैषुवतम्) विषुवत्—अण् । विषुवतः सम्बन्धिवचनम्—
क० ६ (संस्तुतस्य) स्तोत्रयुक्तस्य (अयुतम्) न युतं, नञ्समासः । दशसहस्रसंख्या
(नियुते) नीयते बहुसंख्या प्राप्यते अनेन । नि + यु मिश्रणामिश्रणयोः—क्तः । लक्षे
(प्रयुतानि) प्रकर्षेण युतानि । दशलक्षसंख्याः (अनुसृष्टानि) परस्परसंयुक्तानि
(पर्वशः) स्नामदिपद्यतिपृशकिभ्यो वनिप् ( उ० ४ । ११३) पृ पालनपूरणयोः--
वनिप् । चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्याच पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र रवि-
संक्रान्तिरेव च ॥ १ ॥ पर्वणि पर्वणि (क्लृप्तम्) समर्थितम् (सौभेषजम्)
सुमेषज—अण् । उत्तमोषधयुक्तम् (छन्दः) वेदम् (ईप्सद्भिः) प्राप्तुमिच्छद्भिः
(गायत्रस्तोमितः) गानयोग्येन स्तोमेन प्रमितः ॥