सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ९ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ९ ॥ १४७
हो । ( तेभ्यः एतान् प्रश्नान् व्याचचक्षे ) उन [ उद्दालक ] को उस [ स्वैदायिन ] ने
यह प्रश्न बताये ॥ ८ ॥
भावार्थः-विद्वान् लोग विद्वानों से सत्कार पूर्वक प्रश्नोत्तर करके सत्य का
निर्णय करें ॥ ८ ॥
कण्डिका ९ ॥
यत्पुरस्तात् वेदेः प्रथमं बर्हिः स्तृणाति तस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं
लोमशा जायन्ते १, यदपरमिव प्रस्तरमनुस्तृणाति तस्मादासामपरमिव श्मश्रूण्यु-
पक्ष्काण्यान्यानि लोमानि जायन्ते २, यत् प्राग्वर्हिषः प्रस्तरमनुप्रहरति तस्मादिमाः
प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिता भवन्ति ३, यदन्ततः सर्वमेवानुप्रहरति तस्माद-
न्ततः सर्व एव पलिता भवन्ति ४, यत्प्रयाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति
तस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्ते ५, यद्धवींषि पुरोऽनुवाक्यावन्ति भवन्ति
तस्मादासामपरमित्र जायन्ते ६, यदनुयाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति तस्मा-
दासां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७, यत्पत्नीसंयाजाः पुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति
तस्मादासां पुनरेव जायन्ते ८, यत्समिष्टयजुरपुरोऽनुवाक्यावद्भवति तस्मादन्ततः
सर्व एव प्रभिद्यन्ते ९, यद्गायत्र्याऽनूच्य त्रिष्टुभा यजति तस्मादधरे दन्ताः पूर्वं
जायन्ते १०, पर उत्तरे ११, यदृचाऽनूच्य यजुषा यजति तस्मादधरे दन्ता अणीयांसः
ह्रसीयांसः १२, प्रथीयांसो वर्षीयांस उत्तरे १३, यदाघारौ दीर्घतरौ प्राञ्चावाघार-
यति तस्मादिमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ १४, यत् संयाज्ये सञ्छन्दसी तस्मात् समे इव
जम्भे १५, यच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति तस्मादिमे श्रोत्रे अन्ततः समे इव दीर्णे १६,
यज्जपं जपित्वाऽभिहिङ्कृणोति तस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तो १७, ऽश्मश्रुव स्त्रियः
१८, यत् सामिधेनीः संतन्यन्नाह तस्मादासां सन्ततमिव शरीरं भवति १९, यत्
सामिधेन्यः काष्ठहविषो भवन्ति तस्मादासामस्थीनि दृढतराणीव भवन्ति २०,
यत् प्रयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासां प्रथमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भ-
वति २१, यन्मध्ये हविषां दध्ना च पुरोडाशेन च प्रचरन्ति तस्मादासां मध्यमे
वयसि रेतः सिक्तं सम्भवति २२, यदनुयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासा-
मुत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २३, यदुत्तमेऽनुयाजे सकृदपानिति तस्मा-
दिदं शिश्नमुच्चश एति २४, नीचीपद्यते २५, यन्नापानेत् शकृच्छूलं स्याद्यन्मुहुर-
पानेत् शकृत्त्यन्नं स्यात् तस्मात् सकृदपानिति नेत् शकृच्छूलं स्यात् शकृत्त्यन्नं
वेति २६ ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ॥ अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञविधान से
शरीर की अवस्था का वर्णन ॥
( यत् वेदेः पुरस्तात् प्रथमं बर्हिः स्तृणाति तस्मात् इमाः प्रजाः शिरस्तः
प्रथमं लोमशाः जायन्ते .१ ) [ स्वैदायिन के उत्तर प्रश्नों के लिये कण्डिका ७ देखो ]
जो वेदी के पूर्व में वह पहिले कुशासन बिछाता है, इसलिये यह प्रजायें शिर पर पहिले
लोम वाले होते हैं १। ( यत् अपरम् इव प्रस्तरम् अनुस्तृणाति तस्मात् आसाम्

१४८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ६ ॥
अपरम् इव श्मश्रूणि उपकक्ष्याणि अन्यानि लोमानि जायन्ते २ ) जो कि पीछे से
प्रस्तर [ कुशा का मुठ्ठा ] विछाता है, इसलिये पीछे से इनके दाढ़ी मूंछ और कांख के
और दूसरे लोम उत्पन्न होते हैं २ । ( यत् प्राक् बर्हिषः प्रस्तरम् अनुप्रहरति तस्मात्
इमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिताः भवन्ति ३ ) जो पूर्व दिशा में कुशा के मुट्ठे को
समेट लेता है, इसलिये यह प्रजायें शिर पर पहिले श्वेत हो जाते हैं । ३ ( यत् अन्ततः सर्वम्
एव अनुप्रहरति तस्मात् अन्ततः सर्वे एव पलिताः भवन्ति ४ ) जो कि अन्त में
सबको ही समेट लेता है इसलिये अन्त में सभी श्वेत हो जाते हैं ४ । ( यत् प्रयाजाः
अपुरोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् इमाः प्रजाः अदन्तिकाः जायन्ते ५ ) जो कि
प्रयाज [ यज्ञाङ्ग विशेष ] पुरोऽनुवाक्या बिना होते हैं, इसलिये यह प्रजायें बिना दांत
वाले होते हैं ५ । ( यत् हवींषि पुरोऽनुवाक्यावन्ति भवन्ति तस्मात् आसाम् अपरम्
इव जायन्ते ६ ) जो कि हवि पुरोऽनुवाक्या वाले होते हैं, इसलिये इनके [ दान्त ] पीछे
निकलते हैं ६ । ( यत् अनुयाजाः अपुगोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् आसाम्
सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७ ) जो कि अनुयाज [ यज्ञाङ्गविशेष ] पुरोऽनुवाक्या
बिना होते हैं, इसलिये सात वर्ष आठ वर्ष वालों के [ दाँत ] उखड़ जाते हैं ७ । ( यत्
पत्नीसंयाजाः पुरोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् आसाम् पुनः एव जायन्ते ८ )
जो कि देवपत्नियों के यज्ञ पुरोऽनुवाक्या वाले होते हैं, इसलिये इनके [ दांत ] फिर भी
निकल आते हैं ८ । ( यत् समिष्टयजुः अपुरोऽनुवाक्यावत् भवति तस्मात् अन्ततः
सर्वे एव प्रभिद्यन्ते ६ ) जो कि समिष्टयजु [ यज्ञविशेष ] पुरोऽनुवाक्या बिना होता है,
इसलिये अन्त में सब ही [ दांत ] उखड़ जाते हैं ६ । ( यत् अनूच्य गायत्र्या त्रिष्टुभा
यजति तस्मात् अधरे दन्ताः पूर्वं जायन्ते १० परे उत्तरे ११ ) जो कि [ मन्त्रों को ]
पढ़कर गायत्री के साथ और त्रिष्टुप के साथ यज्ञ करता है, इसलिये नीचे वाले दांत
पहिले निकलते हैं १०, और पीछे ऊपर वाले ११ । ( यत् अनूच्य ऋचा यजुषा यजति
तस्मात् अधरे दन्ताः अणीयांसः, ह्रसीयांसः १२, उत्तरे प्रथीयांसः वर्षीयांसः १३ )
जो कि [ मन्त्रों को ] पढ़कर ऋग्वेद के साथ और यजुर्वेद के साथ यज्ञ करता है, इसलिये
नीचे वाले दांत अधिक सूक्ष्म और निर्बल होते हैं १२, और ऊपर वाले अधिक चौड़े और
सबल होते हैं १३ । ( यत् दीर्घतरौ प्राञ्चौ आघारौ आघारयति तस्मात् इमौ दंष्ट्रौ
दीर्घतरौ १४ ) जो कि अधिक लम्बे और अधिक पूजनीय दोनों आवार [ घृतदान के
होमविशेष ] को सींचता है, इसलिये यह [ सामने के ] दोनों बड़े दांत अधिक लम्बे होते
हैं १४ । ( यत् संयाज्ये सञ्छन्दसी तस्मात् समे इव जम्भे १५ ) जो कि दोनों
संयाज्य समान छन्द वाले होते हैं, इसलिये दोनों दाढें चौकोर सी हैं १५ । ( यत् चतुर्थे
६—(स्तृणाति ) आच्छादयति ( लोमशः ) लोमवन्तः ( प्रस्तरम् ) दर्भ-
मुष्टिम् ( अनुप्रहरति ) संगृह्णाति ( पत्नीसंयाजाः ) देवपत्नीनां स्तुतियुक्त-
यज्ञाङ्गविशेषाः । देवपत्न्यः यथा इन्द्राणी, अग्नायी, वरुणानी, इत्यादय. ( आघारौ )
आ+घृ क्षरणे—घञ् । घृतदानहोमविशेषौ ( प्राञ्चौ ) प्रकर्षेण पूजनीयौ
( आघारयति ) समन्तात् सिञ्चति ( सामिधेनी ) समिधामाधाने ष्ण्यण् ( वा०
पा० ४ । ३ । १२० ) समिध्—ष्ण्यण्, षित्वात् ङीष्, यलोपः । अग्निप्रज्वलने

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ९ ।। १४६
प्रयाजे समानयति तस्माद् इमे श्रोत्रे अन्ततः समे इव दीर्णे १६) जो कि चौथे
प्रयाज [ यज्ञ ] में [ हवि ] समान लाता है, इसलिये यह दोनों कान अन्त में समान से
फटे हुये हैं १६ । ( यत् जपं जपित्वा अभिहिङ्करोति तस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तः
१७ स्त्रियः अश्मश्रुवः १८ ) जो जप को जप कर हिङ्कार शब्द करता है, इसलिये
पुरुष दाढ़ी मूंछ वाले होते हैं १७, और स्त्रियां बिना दाढ़ी मूंछ वाली १८ । ( यत् सामि-
धेनीः संतन्वन् आह तस्मात् आसां सन्ततम् इव शरीरं भवति १९ ) जो कि
सामिधेनी ऋचाओं [ अग्नि जलाने के मन्त्रों ] को फैलाता हुआ बोलता है, इसलिये
इन [ प्रजाओं ] का फैला हुआ सा शरीर होता है १९ । ( यत् सामिधेन्यः काष्ठहविषः
भवन्ति तस्मात् आसा म् अस्थीनि दृढतराणि इव भवन्ति २० ) जो कि सामिधेनी
ऋचायें काष्ठ के हवि वाली होती हैं, इसलिये इनकी हड्डियां अधिक दृढ़ होती हैं २० ।
( यत् प्रयाजा आज्यहविषः भवन्ति, तस्मात् आसां प्रथमे वयसि रेतः सिक्तं न
सम्भवति २१ ) जो कि प्रयाज [ यज्ञ ] जमे हुये घी के हवि वाले होते हैं, इसलिये इन
[ प्रजाओं ] की पहिली अवस्था में वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २१ । ( यत् हविषां
मध्ये दध्ना च पुरोडाशेन च प्रचरन्ति तस्मात् आसां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं
सम्भवति २२, ) जो हवियों के मध्य में दही से और पुरोडाश [ मालपूये ] से हवन
करते हैं, इसलिये इन की मध्यम अवस्था में वीर्य सींचा हुआ निकलता है २२ । ( यत्
अनुयाजाः आज्यहविषः भवन्ति तस्माद् आसा म् उत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न
सम्भवति २३: ) क्योंकि अनुयाज [ पिछले यज्ञ ] जमे हुये घी वाले होते हैं, इसलिये इन-
की पिछली अवस्था में वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २३ । ( यत् उत्तमे अनुयाजे
सकृत् अपानिति तस्मात् इदं शिश्नम् उच्चशः एति २४, नीचीपद्यते २५, ) जो कि
सबसे पिछले अनुयाज में सकृत् [ एक बार, शेष हवि उठा कर ] गिराता है, इसलिये यह
मनुष्य लिङ्ग ऊंचा जाता है २४, और नीचा होता है २५ । ( यत् न अपानेत् १शकृच्छूनं
स्यात् ) जो [ हवि ] न गिरावे, [ लिङ्ग ] शकृच्छून [ वीर्य शून्य ] हो जावे, ( यत् मुहुः
अपानेत् शकृति अन्नं स्यात् ) और जो बार बार [ हवि को ] गिरावे, शकृत् [ वीर्य ]
में अन्न [ का रस ] होवे, ( तस्मात् सकृत् अपानिति शकृच्छूनं नेत् स्यात् ) इसलिये
सकृत् [ एक बार ] [ हवि को उठा कर ] गिरावे और वह शकृच्छून [ वीर्यशून्य ] न होवे,
( शकृति अन्नं वेति ) शकृत् [ वीर्य ] में अन्न [ का रस ] पहुंचता है २६ ॥ ६ ॥
भावार्थः—कण्डिका ७ के प्रश्न देखो ॥ ९ ॥
ऋचः ( संतन्वन् ) सम्यग् विस्तारयन् ( अपानिति ) अपनयति । अग्नौ हविःशेषं
क्षिपति ( शकृच्छूनम् ) शकृता वीर्येण शून्यम् ( अपानेत् ) प्रक्षिपेत् ( शकृति )
वीर्ये ( अन्नम् ) अन्नरसः ( वेति ) वी गत्यादिषु । गच्छति ॥
१. शकृत् ( मल, वीर्य ) एवं सकृत् ( एक बार ) ये दो पृथक् शब्द हैं । पू० सं० में यहाँ
व कं० ७ में सर्वत्र दन्त्य सकार ही छपा है, तदनुसार भाष्यकार ने अभेदार्थ मानते हुये
सकृत् की सिद्धि में “वा शश्य सः” पृ. १४४ में लिखा है । वस्तुतः यह उच्चारणगत
अन्धपरम्परा का सूचक है । शकार सकार दोनों एक नहीं है ॥ सम्पा० ॥