गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका १ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १ ४८१
लब्धदक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते
गोपथब्राह्मणभाष्येऽत्तरभागे पञ्चमः प्रपाठकः समाप्तः ॥
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे फाल्गुनमासे शुक्लपक्षे पञ्चम्यां तिथौ १६८०
[ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे समाप्तिमगात् ॥
मुद्रितम्-कार्तिककृष्ण ८ संवत् १९८० वि० ता० २१ अक्टूबर सन् १६२४ ई० ॥
अथ षष्ठः प्रपाठकः ॥
कण्डिका १ ॥
ओम् । तान्वा एतान् सम्पातान् विश्वामित्रः प्रथममपश्यत्, एवा त्वामिन्द्र
वज्रिन्नत्र, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि कथा महामवृधत् कस्य होतुरिति । तान्
विश्वामित्रेण दृष्टान् वामदेवो असृजत । स हेक्षाञ्चक्रे विश्वामित्रो यान् वाहं
सम्पातानदर्शंस्तान्वामदेवो असृजत । कानि न्वहं हि सूक्तानि सम्पातांस्तत्प्रतिमान्
सृजेयमिति । स एतानि सूक्तानि सम्पातांस्तत्प्रतिमानसृजत, सद्यो ह जातो वृषभः
कनीन, उदु ब्रह्मा ण्यैरत श्रवस्याभिष्टये दीधया मनीषामिति विश्वामित्रः । इन्द्रः
पूर्भिदातिरद्दासमर्कैयं एक इद्धव्यश्चर्षणीनां यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीम इति
वसिष्ठः । इमामू षु प्रभृतिं सातये धा इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः शासद्वह्निर्-
दुहितुर्नप्त्यङ्गादिति भरद्वाजः । एतैर्वै सम्पातैरेत ऋषय इमान् लोकान् समपतन् ।
तद्यत्समपतन्, तस्मात् सम्पाताः, तत् सम्पातानां सम्पातत्वम् । ततो वा एतांस्त्रीन्
सम्पातान् मैत्रावरुणो विपर्यासमेकैकमहरहः शंसति, एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्रेति
प्रथमेऽहनि, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टीति द्वितीये, कथा महामवृधत् कस्य होतु-
रिति तृतीये । त्रीनेव सम्पातान् ब्राह्मणाच्छंसी विपर्यासमेकैकमहरहः शंसति,
इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैरिति प्रथमेऽहनि, य एक इद्धव्यश्चर्षणीनामिति द्वितीये,
यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीम इति तृतीये । त्रीनेव सम्पातानच्छावाको विपर्या-
समेकैकमहरहः शंसति, इमामू षु प्रभृति सातये धा इति प्रथमेऽहनि, इच्छन्ति
त्वा सोम्यासः सखाय इति द्वितीये, शासद्वह्निदुहितुर्नप्त्यङ्गादिति तृतीये । तानि
वा एतानि नव त्रीणि चाहरहः शंस्यानि । तानि द्वादश भवन्ति । द्वादश ह वै
मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिर्यज्ञः, तत् संवत्सरं प्रजापतिं
यज्ञमाप्नोति । तस्मिन् संवत्सरे प्रजापतौ यज्ञे अहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति,
प्रतितिष्ठन्ते । इदं सर्वमनु प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ।
तान्यन्तरेणावापमावपेरन्, अन्यूङ्खा विराजश्चतुर्थेऽहनि, वैमदीश्च पङ्क्तीः पञ्चमे,
पारुच्छेपीः षष्ठेऽथ यान्यन्यानि महास्तोत्राण्यष्टर्चच्यान्यावपेरन् ॥ १ ॥
कण्डिका १ ॥ अहीन यज्ञ में सम्पात सूक्तों का वर्णन ॥
(ओम्) ओम् [हे रक्षक परमेश्वर]। (तान् वै एतान् सम्पातान् विश्वामित्रः
प्रथमम् अपश्यत्, एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि, कथा
४६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १
महामवृधत् कस्य होतुः-इति ) उन ही इन सम्पातों [ भली भांति प्राप्ति योग्य वा
ऐश्वर्ययुक्त ज्ञान वाले सूक्त विशेषों ] को विश्वामित्र [ सब के मित्र वा सब के प्यारे ऋषि ]
ने पहिले ही पहिले देखा [ विचारा ] —एवा त्वामिन्द्र.........ऋ० ४ । १६ । १–११,
यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि.........ऋ० ४ । २२ । १–११, और कया महामवृधत् कस्य
होतुः......... ऋ० ४ । २३ । १–११ । ( विश्वामित्रेण दृष्टान् तान् वामदेवः असृजत )
विश्वामित्र के देखे हुए उन [ तीन सम्पातों ] को वामदेव [ श्रेष्ठ विद्वान् ऋषि ] ने प्रकट
कर दिया । ( सः ह विश्वामित्रः ईक्षाञ्चक्रे, अहं वा यान् सम्पातान् अदर्शम् तान्
वामदेवः असृजत ) उस ही विश्वामित्र ने देखा [ विचारा ]—मैंने जिन सम्पातों को
देखा था, इनको वामदेव ने प्रकट कर दिया । ( कानि नु अहं सूक्तानि हि तत्प्रतिमान्
सम्पातान् सृजेयम् इति ) कौन से सूक्तों को अब मैं उनके सदृश सम्पात प्रकट करूँ ।
( सः एतानि सूक्तानि तत्प्रतिमान् सम्पातान् असृजत—सद्यो ह जातो वृषभः
कनीनः, उदु ब्रह्माण्याैरत श्रवस्या, अभि तष्टेव दीधया मनीषाम् इति विश्वामित्रः,
इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैः, य एक इदद्धव्यश्चर्षणीनाम्, यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न
भीमः इति वसिष्ठः, इमामू षु प्रभृति सातये धाः, इच्छन्ति त्वा सोम्यासः
सखायः, शासद् वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गात् इति भरद्वाजः ) उसने इन सूक्तों को उनके
सदृश सम्पात प्रकट किया—सद्यो ह जातो वृषभो कनीनः......ऋ० ३ । ४८ । १–५, उदु
ब्रह्माण्याैरत श्रवस्या..... ऋ० ७ । २३ । १-६, अभि तष्टेव दीधया मनीषाम्.........ऋ०
३ । ३८ । १–१०, इन [ तीन सूक्तों ] के विश्वामित्र [ ऋषि ] हैं, इन्द्रः पूर्भिदातिरद्-
दासमर्कैः-ऋ० ३ । ३४ । १–११, यः एकइद धव्यश्चर्षणीनाम्-ऋ० ६ । २२ । १-११,
यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीमः-ऋ० ७ । १६ । १–११, इन [ तीन सूक्तों ] के वसिष्ठ
[ ऋषि ] हैं, इमामू षु प्रभृति सातये धाः-ऋ० ३ । ३६ । १-६, इच्छन्ति त्वा
सोम्यासः सखायः-ऋ० ३ । ३१ । १-२२, शासद् वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गात्.........
ऋ० ३ । ३० । १-२२, इन [ तीन सूक्तों ] के भरद्वाज [ ऋषि ] हैं । (एतैः वै सम्पातैः
एते ऋषयः इमान् लोकान् समपतन् ) इन ही सम्पातों [ प्राप्ति योग्य ज्ञानों ] से इन
ऋषियों ने इन लोकों को पाया । ( तत् यत् समपतन् तस्मात् सम्पाताः, तत् सम्पातानां
सम्पातत्वम् ) सो जो उन्होंने [ लोकों को ] अच्छे प्रकार पाया, इसी से वे सम्पात
[ अच्छे प्रकार पाने योग्य ज्ञान ] हैं, वह ही सम्पातों का सम्पातत्व [ अच्छे पाने योग्य
धर्म है ] । ( ततः वै एतान् त्रीन् सम्पातान् मैत्रावरुणः विपर्य्यासम् एकैकम् अहर्हः
शंसति, एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र इति-प्रथमे अहनि, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि
इति द्वितीये, कया महामवृधत् कस्य होतुः इति तृतीये ) फिर ही इन तीन सम्पातों
१-( सम्पातान् ) सम्+पत गतौ ऐश्वर्ये च-घञ्, अथवा पा रक्षणे-
क्तः । सम्पतनशीलान् । सम्यक् प्राप्तव्यान सम्यगैश्वर्ययुक्तान् बोधान् । सूक्तविशे-
षान् ( अपश्यत् ) दृष्टवान् । वेदमध्ये ज्ञातवान् ( जुजुषे ) जुषते । सेवते
( वष्टि ) कामयते ( कया ) केन प्रकारेण ( महाम् ) महान्तम् ( अवृधत् ) वर्धते
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १ ४६१
को मैत्रावरुण ऋत्विज् उलटे क्रम से एक एक को दिन दिन बोलता है—[ अर्थात् ] एवा
त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र—इस [ सम्पात ] को पहिले दिन में, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि—
इसको दूसरे में, कथा महामवृधत् कस्य होतुः—इसको तीसरे में ।
( त्रीन् एव सम्पातान् ब्राह्मणाच्छंसी विपर्यासम् एकैकम् अहरहः शंसति,
इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैः—इति प्रथमे अहनि, य एक इद्वव्यश्चर्षणीनाम्—इति
द्वितीये, यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीमः—इति तृतीये ) तीन ही सम्पातों को ब्राह्मणा-
च्छंसी उलटे क्रम से एक एक को दिन दिन बोलता है—[ अर्थात् ] इन्द्रः पूर्भिदातिरद्
दासमर्कैः—इसको पहिले दिन में, यः एक इद्व्यश्चर्षणीनाम्—यह दूसरे में, यस्तिग्म-
शृङ्गो वृषभो न भीमः—यह तीसरे में । ( त्रीन् एव सम्पातान् अच्छावाकः विपर्य्यासम्
एकं ह्यम् अहरहः शंसति, इमाम् षु प्रभृतिं सातये धाः—इति प्रथमे अहनि, इच्छन्ति
त्वा सोम्यासः सखायः —इति द्वितीये, शासद् वह्निर्दु हितुर्नप्त्यं गात्--इति
तृतीये ) तीन ही सम्पातों को अच्छावाक उलटे क्रम से एक एक को दिन दिन बोलता है—
इमामू षु प्रभृतिं सातये धाः—यह पहिले दिन में, इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः—यह
दूसरे में, शासद् वह्निर्दु हितुर्नप्त्यं गात्—यह तीसरे में । ( तानि त्रीणि वै एतानि नव
च अहरहः शंस्यानि ) वे तीन [ वामदेव वाले ] और यह नो [ विश्वामित्र, वसिष्ठ
और भरद्वाज वाले सूक्त ] दिन दिन बोलने चाहियें । ( तानि द्वादश भवन्ति ) वे बारह
होते हैं । ( द्वादशह वै मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिः यज्ञः, तत्
प्रजापतिं संवत्सरं यज्ञम् आप्नोति ) बारह ही महीने संवत्सर हैं, संवत्सर प्रजापति है
और प्रजापति यज्ञ है, इसलिए प्रजापति, संवत्सर और यज्ञ को वह [यजमान] पाता है।
( तस्मिन् प्रजापतौ संवत्सरे यज्ञे अहरहः प्रतितिष्ठन्तः यन्ति, प्रतितिष्ठन्ते ) उस
प्रजापति, संवत्सर और यज्ञ में दिन दिन दृढ़ बैठे हुए वे चलते हैं और प्रतिष्ठा पाते हैं।
( इदं सर्वम् अनु प्रतितिष्ठति ) इस सब [ कर्म ] के पीछे पीछे मनुष्य प्रतिष्ठा पाता
है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद ) प्रजा के साथ और पशुओं के साथ
वह प्रतिष्ठा [ बड़ाई ] पाता है जो ऐसा विद्वान् है । (तानि अन्तरेण आवापम् आवपेरन्,
अन्यूङ्खाः विराजः चतुर्थे अहनि, वैमदीः च पङ्क्तीः पञ्चमे, पारुच्छेपीः षष्ठे ) उन
( असृजत ) प्रकटीकृतवान् ( ईक्षांचक्रे ) विचारितवान् ( वा ) वै । एव ( तत्-
प्रतिमान् ) तैः सदृशान् ( सृजेयम् ) प्रकटीकरवाणि ( कनीनः ) गो० उ० ४ ।
१ । दीप्तिमान् ( उद् ऐरत ) ईर गतौ-लङ् । ते उदीरितवन्तः । उच्चारितवन्तः
( उ ) एव ( ब्रह्माणि ) वेदज्ञानानि ( श्रवस्या ) श्रवसे यशसे हितानि ( तष्टा )
सूक्ष्मीकरणशीलः ( दीधय ) प्रकाशय ( मनीषाम् ) प्रज्ञाम् ( चर्षणीनाम् )
कृपेरादेश्च चः ( उ० २ । १०४ ) कृष विलेखने-अनिः, कस्य चः । मनुष्याणाम्
—निघ० २ । ३ ( सोम्यासः ) सोममर्हंति यः ( पा० ४ । ४ । १३७ ) सोम-यः ।
तत्त्वरसयोग्याः ( समपतन् ) सम्यक् प्राप्तवन्तः ( विपर्य्यासम् ) वि + परि + असु
क्षेपे-घञ् । यथा भवति तथा विपर्य्यासिन । विपरीतक्रमेण ( आवापम् ) आ
उप्यते स्थाप्यते । डुवप बीजतन्तुसन्ताने--घञ् । प्रक्षेपणीयम् ( आवपेरन् )
४९२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १
[ सूक्तों ] में आवाप [ क्षेपक सूक्त ] को वे [ ऋत्विज् ] डालें--[ अर्थात् न्यूङ्ख को छोड़-
कर विराट् छन्द छह दिन वाले यज्ञ के ] चौथे दिन में, वैमदी [ विमदी अर्थात् विमद ऋषि
की देखी हुई ऋचायें ] पङ्क्ति छन्द वाली पाचवें में, और पारुच्छेपी [ परुच्छेपी अर्थात्
परुच्छेद ऋषि की देखी हुई ऋचायें ] छठे में [ इस विषय में विशेषः ४ देखो ] ( अथ
यानि अन्यानि महास्तोत्राणि अष्टर्चार्नि, आवपेरन् ) जो दूसरे महास्तोत्र आठ ऋचा
वाले हैं, [ उनको ] आवाप [ क्षेपणीय ] बनावें [ कण्डिका २ देखो ] ॥१॥
भावार्थः-यज्ञ में ठीक ठीक मन्त्रों के प्रयोग से ऋत्विज् लोग यजमान को स्वर्ग में
पहुँचाते हैं ॥ १ ॥
विशेषः १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ६ । १८ तथा ६ । १६ से मिलाओ ।
विशेषः २-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित दिये जाते हैं ॥
१-एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र विश्वे देवासः सुहवास ऊमाः। महामुभे
रोदसी वृद्धमृष्वं निरेकमिद् वृणते वृत्रहत्ये--ऋ० ४ । १९ । १-११, वामदेव
ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है-गो० उ० ४ । १ । शेष मन्त्र वेद में देखो ।
२-यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि तन्नो महान् करति शुष्म्या चित् । ब्रह्म
स्तोमं मघवा सोममुक्था यो अश्मानं शवसा बिभ्रदेति--ऋग्० ४ । २२ । १-
११, वामदेव ऋषि ॥ ( यत् इन्द्रः ) जो इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाला राजा ] : नः )
हमें ( जुजुषे ) सेवता है ( च ) और ( यत् ) जो ( वष्टि ) चाहता है, ( तत् ) वह
( महान् ) महान् [ पूजनीय ], ( शुष्मी ) अति बली ( नः ) हम को ( चित् ) ही ( आ
करति ) स्वीकार करे, ( यः ) जो ( मघवा ) महाधनी [ .राजा ] ( ब्रह्म ) बहुत
धन वा अन्न, ( स्तोमम् ) प्रशंसनीय गुण, ( सोमम् ) तत्त्वरस, ( उक्था ) प्रशंसनीय
वस्तुओं और ( अश्मानम् ) मेघ [ के समान उपकारी गुण ] को ( शवसा ) बल के साथ
( बिभ्रत् ) धारण करता हुआ ( एति ) चलता है ॥ [ शेष मन्त्र वेद में देखो ] ॥
३-कथा महामवृधद् कस्य होतुर्र्यज्ञं जुषाणो अभि सोममूहः । पिब-
न्नुशानो जुषमाणो अन्धो ववक्ष ऋष्वः शुचते धनाय--ऋ० ४ । २३ । १--११,
वामदेव ऋषि ॥ ( कथा ) किस प्रकार से ( कस्य होतुः ) किस दानी के ( महाम् )
बड़े ( यज्ञम् ) यज्ञ [ सङ्गति योग्य व्यवहार ] को ( जुषाणः ) सेवन करता हुआ वह
[ इन्द्र विद्वान् ] ( ऊधः ) निवाहने वाले ( सोमम् अभि ) सोम [ तत्त्वरस ] के लिये
( अवृधत् ) बढ़ता है। [ उस सोम को ] ( उशानः ) चाहता हुआ ( पिबन् ) पीता
हुआ, ओर ( जुषमाणः ) प्रसन्न होता हुआ ( ऋष्वः ) वह महान् पुरुष ( अन्धः ) अन्न
( ववक्ष ) पहुँचाता है, और ( धनाय ) धन के लिये ( शुचते ) सोचता है ॥ [ शेष
मन्त्र वेद में देखो ] ॥
प्रक्षिपेयुः ( अन्यूङ्खाः ) न्यूङ्खाख्यामिश्रंङ्ग्भी रहिताः ( वैमदीः ) विमद-अण्,
ङीप् । विमदाख्येन महर्षिणा दृष्टाः (पारुच्छेपी:)—ऐ० ब्रा० ६ । १६ । परुच्छेपेण
दृष्टाः ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १ ४२५
४-सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः--......... ऋ० ३ । ४८ । १-५, विश्वा-
मित्र ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है-गो० उ० ४ । १ ॥ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥
५--उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येन्द्रं समर्ये महया वसिष्ठ । आ यो विश्वानि
शवसा ततानोपश्रोता म ईवतो वचांसि-अथर्व० २० । १२ । १--६, ऋग्० ७ ।
२३ । १ ६, वसिष्ठ ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है--गो० उ० ४ । १ ॥ शेष मन्त्र
वेद में देखो ॥
६-अभि तष्टेव दीधया मनीषामत्यो न वाजी सुधुरो जिहानः । अभि-
प्रियाणि मर्मृशत् पराणि कवीँरिच्छामि संदृशे सुमेधाः-ऋ० ३ । ३८ । १-
१० । विश्वामित्र के गोत्र का प्रजापति, अथवा वाच्य वाक् का पुत्र, अथवा प्रजापति और
वाच्य दोनों, अथवा विश्वामित्र ही ऋषि-शाकलर्कं संहिता और सायण भाष्य ॥ [ हे इन्द्र
विद्वन् ! ] (तष्टा इव) बढ़ई के समान और (सुधुरः) बहुत बोझ उठाने वाले, (अत्यः) लगा-
तार चलने वाले (वाजी न) घोड़े के सदृश (जिहानः) चलता हुआ तू (मनीषाम्) बुद्धि को
(अभि)सब ओर से (दीधय) प्रकाशित कर, (प्रियाणि) प्रिय और (पराणि) श्रेष्ठ कर्मों को
( अभि मर्मृशत् ) सब ओर से विचारता हुआ ( सुमेधाः ) उत्तम बुद्धि वाला मैं (कवीन्)
बड़े विद्वानों को ( सन्दृशे ) ठीक ठीक दर्शन के लिए ( इच्छामि ) चाहता हूँ ॥ [ शेष
मन्त्र वेद में देखो ] ॥
७-इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दासमर्कैर्विदद्वसुर्दयमानो वि शत्रून् । ब्रह्मजतस्तन्वा
वावृधानो भूरिदात्र आपृणद्रोदसी उभे-ऋ० ३ । ३४ । १-११, विश्वामित्र
ऋषि-अथर्व० २० । ११ । १-११ ॥ यह मन्त्र आ चुका है--गो० उ० ४ । २, शेष
मन्त्र वेद में देखो ॥
८--य एक इद्धव्यश्चर्षणीनामिन्द्रं तं गीर्भिरभ्यर्च आभिः । यः पत्यते वृषभो
वृष्ण्यावान्त्सत्यः सत्वा पुरुमायः सहस्वान्-ऋ० ६ । २२ । १-११, भरद्वाज
ऋषिः । अथर्व० २० । ३६ । १-११ ॥ (तम् ) उस ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य
वाले परमात्मा ] को (आभिः ) इन (गीर्भिः ) वाणियों से (अभि ) सब प्रकार (अर्चें )
मैं पूजता हूँ । ( यः ) जो ( एकः ) अकेला (इत् ) ही ( चर्षणीनाम् ) मनुष्यों के बीच
( हव्यः ) ग्रहण करने योग्य है और ( यः ) जो ( वृषभः ) श्रेष्ठ ( वृष्ण्यावान् ) पराक्रम
वाला ( सत्यः ) सच्चा (सत्वा ) वीर (पुरुमायः ) बहुत बुद्धि वाला और ( सहस्वान् )
महाबलवान् (पत्यते ) स्वामी है ॥ [ शेष मन्त्र वेद में देखो ] ॥
९-यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीम एकः कृष्टीश्च्यावयति प्र विश्वाः । यः
शश्वतो अदाशुषो गयस्य प्रयन्तासि सुश्वितराय वेदः--ऋ० ७ । १६ । १--११,
वसिष्ठ ऋषि, अथर्व० २० । ३७ । १--११ ॥ (एकः) अकेला [ वही ] (विश्वाः)
सब (कृष्टीः) मनुष्य प्रजाओं को (प्र ) अच्छे प्रकार (च्यावयति) चलाता है, (यः)
जो (तिग्मशृङ्गः न) तीखी किरणों वाले सूर्य के समान (भीमः) भयरूप और
(वृषभः) वर्षा करने वाला है। और (यः) जो तू (शश्वतः) निरन्तर (अदाशुषः)