सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १५ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १५ ४३७
इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता वाला उक्थ होता है । (द्वे ऐन्द्रं च वारुणं च
संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्रावारुणं भवति ) [ इस लिये ] इन्द्र और वरुण [ मन और
प्राण] देवता वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और वरुण देवता वाला उक्थ होता है,
(द्वे ऐन्द्रं च बार्हस्पत्यं च संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं भवति ) दो इन्द्र
और बृहस्पति [ मन और आंख ] देवता वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और
बृहस्पति [ मन और आंख ] देवता वाला [ उक्थ ] होता है, ( द्वे ऐन्द्रं च वैष्णवं च
संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्रावैष्णवं भवति ) दो इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता
वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता वाला
[ उक्थ ] होता है । ( द्वे द्वे उक्थमुखे भवतः, तत् यत् द्वे द्वे ) दो उक्थमुख
[ उक्थ के आरम्भ के स्तोत्र ] होते हैं, इस लिये जो दो हैं, [ वे ] दो [ देवता] हैं ॥१४॥
भावार्थः—कण्डिका ११ का विशेष वर्णन है ॥ १४ ॥
विशेषः—मिलाओ कण्डिका ११ ॥
कण्डिका १५ ॥
अथ यदैन्द्रावारुणं मैत्रावरुणस्योक्थं भवति । इन्द्रावरुणा सुतपामिमं सुतं
सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रताविदृचाऽभ्यनूक्तम् । मद्धद्धि तृतीयसवनम् । एह्यू षु ब्रवाणि
त आग्निरगामि भारत इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ । चर्षणीधृतं मघवान-
मुक्थ्यमित्युक्थमुखम् । तस्योपरिष्ठाद् ब्राह्मणम् । अस्तभ्नाद् द्यामसुरो विश्ववेदा
इति वारुणं सांशंसिकम् । अहञ्चेति वरुणोऽब्रवीद्देवतयोः संशंसायानतिशंसाय ।
इन्द्रावरुणा युवमध्वराय न इति पर्यायि ऐन्द्रावारुणे । ऐन्द्रावारुणमस्यैतन्नित्य-
मुक्थम् । तदेतत् स्वस्मिन्नायतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । द्वन्द्वं वा
एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव । अथो द्वन्द्वस्यैव मिथुनस्य प्रजात्यै
सैकपादिनी भवति । एकपादिन्या होता परिदधाति । यत्र होतुर्होत्रकाणां युञ्जन्ति,
तत् समृद्धन्तद्वं खल्वा वां राजानावध्वरे ववृत्त्यामिति । एवमेव केवलपर्यासं
कुर्यात् । केवलसूक्तं केवलसूक्तमेवोत्तरयोर्भवति । इन्द्रावरुणा मध्मत्तमस्येति
यजति । एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभि-
मृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यानाराशंस्य साः सीदन्ति ॥ १५ ॥
कण्डिका १५ ॥ एकाह यज्ञ के तृतीयसवन के उक्थ में मैत्रावरुण
ऋत्विज् के मन्त्र ॥
( अथ यत् मैत्रावरुणस्य ऐन्द्रावारुणम् उक्थं भवति ) फिर जो मैत्रावरुण
[ ऋत्विज् ] का इन्द्र और वरुण [ मन और प्राण क० ११ ] देवता वाला उक्थ [ स्तोत्र ]
होता है [ उसका वर्णन ] । (इन्द्रावरुणा सुतपो इमं सुतं सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रतो—
इति ऋचा अभ्यनूक्तम् ) इन्द्रावरुणा सुतपो... ...१—इस ऋचा करके अनुकूल कहा
गया है । ( मद्दत् हि तृतीयसवनम् ) हर्ष युक्त [ अथवा मद शब्द वाला ] ही तृतीयसवन
१५- ( मद्दत् ) मदी हर्षे क्विप्, मतुप् । हर्षयुक्तम् । मदशब्दयुक्तम् ( आ

है । ( एहि उ षु ब्रवाणि ते, अग्निरगामि भारतः-इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रिया-
नुरूपौ ) एहि उ षु ब्रवाणि ते......२--आ अग्निः अगामि भारतः......३-यह दो मन्त्र
मैत्रावरुण के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं । ( चर्षणीधृत मघवानम् उक्थ्यम्......इति
उक्थमुखम् ) चर्षणीधृतं मघवानम् उक्थ्यम्......४-यह मन्त्र [ मैत्रावरुण का ] उक्थ-
मुख है । ( तस्य उपरिष्टात् ब्राह्मणम् ) उसके उपरान्त ब्राह्मण है । ( अस्तभ्नाद् द्याम्
असुरः विश्ववेदाः, इति वारुणं सांशंसिकम् ) अस्तभ्नाद् द्याम् असुरः विश्ववेदाः .....
५-यह मन्त्र वरुण देवता वाला सांशंसिक [ यथार्थ प्रशंसायुक्त उक्थ ] है । ( अहं च
इति वरुणः अब्रवीत् देवतयोः संशंस्याय अनतिशंस्याय ) और मैं-यह वरुण ने कहा
[ क० ११ ], वह दो देवताओं की यथार्थ प्रशंसा के लिये है जो अत्युक्ति बिना प्रशंसा हो ।
( इन्द्रावरुणा युवम् अध्वराय नः..... इति ऐन्द्रावारुणे पर्य्यासः ) इन्द्रावरुणा
युवम् अध्वराय नः......६-यह मन्त्र इन्द्र और वरुण वाले [ उक्थं ] में पर्य्यास [ अन्त ]
है । ( अस्य ऐन्द्रावारुणम् एतत् नित्यम् उक्थम् ) इस [मैत्रावरुण ऋत्विज् ] का
इन्द्र और वरुण देवता वाला यह नित्य उक्थ है । ( तत् एतत् स्वस्मिन् आयतने स्वस्यां
प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति ) सो यह [ उक्थ ] अपने स्थान में और अपनी प्रतिष्ठा में
[ यजमान को ] स्थापित करता है । ( एताः देवताः द्वन्द्वं वै भूत्वा विजित्यै एव
व्यजयन्त ) इन देवताओं ने दो दो होकर विजय के लिये ही विजय पाया है । ( अथो
द्वन्द्वस्य एव मिथुनस्य प्रजात्यै सा एकपादिनी भवति ) फिर दो दो [ देवता ] वाले
ही मिथुन [ ज्ञान वा जोड़ ] की उत्पत्ति के लिए वह [ स्तुति वा ऋचा ] एक पाद वाली
होती है । ( एकपादिन्या होता परिदधाति ) एक पाद वाली [ ऋचा ] से होता परि-
धानीया इष्टि करता है । ( यत्र होतुः होत्रकाणा युञ्जन्ति, तत् समृद्धम् ) जहाँ होता
के होत्रक लोगों [ सहायक ऋत्विजों ] का वे योग करते हैं, वह समृद्ध [ सफल ] होता है ।
( तत् वै खलु-आ वां राजानौ अध्वरे ववृत्याम् इति ) वह ही यह मन्त्र है--आ
वां राजानौ अध्वरे ववृत्याम्......७-( एवम् एव केवलपर्यासं कुर्यात् ) इस प्रकार से

इहि ) आगच्छ ( ब्रवाणि ) कथयानि ( ते ) तुभ्यम् ( आ ) समन्तात् ( अग्निः )
अग्निरिव तेजस्वी पुरुषः ( अगामि ) गम्यते ( भारतः ) भृमृदृशियजि० ( उ०
३ । ११७ ) भृञ् भरणे-अतच् । प्रज्ञादिभ्यश्च ( पा० ५ । ४ । ३८ ) स्वार्थे--अण् ।
भारताः, ऋत्विजः-निघ० ३ । १८ । भर्ता । पोषकः ( चर्षणीधृतम् ) मनुष्याणां
धर्तारम् ( मघवानम् ) बहुधनयुक्तम् ( उक्थ्यम् ) प्रशंसनीयम् ( अस्तभ्नात् )
स्थापितवान् ( द्याम्) सूर्यलोकम् (असुरः) असुरिति प्रज्ञानाम-निरु० १० । ३४ । रो
मत्वर्थीयः । प्रज्ञावान् (विश्ववेदाः) वेदो धनम्-निघ० २ । १० । सर्वधनः (सांशं-
सिकम् ) संशंस-ठक् । सम्यक् प्रशंसायुक्तमुक्थ्यम् (संशंसाय ) प्रशंसानाय ( अनति-
शंसाय ) अत्युक्तिरहिताय प्रशंसानाय । यथावत्-प्रशंसनाय ( द्वन्द्वन् ) द्वन्द्वं
रहस्यमर्यादावचन० ( पा० ८ । १ । १५ ) द्वि द्वि. पूर्वपदस्य इकारस्य अम्, उत्तरस्य
इकारस्य अत्वम् । द्वे द्वे (मिथुनम्) मिथु वधे मेधायां च-उनन् । ज्ञानम् । युगलम्
( एकपादिनी ) एकपादयुक्ता ऋक् ( परिदधाति ) परिधानीयां यजति ( वाम् )

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १५ ४३१
ही केवलपर्यांस [ एक देवता के स्तोत्र वाला अन्तिम उक्थ ] करे । (केवलसूक्तं केवल-
सूक्तम् एव उत्तरयोः भवति ) केवलसूक्त, केवलसूक्त [ एक देवता की स्तुति वाला सूक्त ]
ही पिछले दो [ देवताओं ] का होता है । ( इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य......इति यजति )
इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य ·····८—इस मन्त्र से वह याज्या आहुति देता है । ( एते एव
देवते तत् यथाभागं प्रीणाति. वषट्कृत्य अनुवषट्करोति । इन ही दो देवताओं को
उससे अपने अपने भाग के अनुसार वह प्रसन्न करता है और वषट्कार करके अनुवषट्कार
[ अन्तिम आहुति दान ] करता है । ( प्रति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याय-
यन्ति न हि सीदन्ति ) वे [ ऋषि लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं--नरों [ नेताओं ] की
स्तुति बिना यज्ञ [ यजमान को ] न बढ़ाते हैं और नहीं चलते हैं [ नहीं आप बढ़ते हैं ।
देखो कं० ३ ] ॥ १५ ॥
भावार्थः-योग्य पुरुष योग्य. देवता की स्तुति योग्य विचारों से करे ॥ १५ ॥
विशेषः-नीचे शुद्धि पत्र देखो ॥
अशुद्ध शुद्ध प्रमाण
एत्यू एह्यू वेदमन्त्र
ता अग्नि त अग्नि "
मघवानमुक्थम् मघवानमुक्थ्यम् "
अस्तम्भाद्याम् अस्तम्भाद् द्याम् "
नित्युकूथम् नित्यमुक्थ्यम् कण्डिका १६, १७
राजानामध्वरे राजानावध्वरे वेदमन्त्र
ऽववृत्याम् ववृत्याम् "
विशेषः-२-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१-इन्द्रावरुणा सुतपाविमं सुतं सोमं पिवतं मद्यं धृतव्रतो......॥ यह मन्त्र आ चुका
है, गो० ब्रा० उ० २ । २२, विशेषः ३ ॥
२-एह्यू षु ब्रवाणि ते......॥ आ चुका है—गो० ब्रा० उ० ४ । ११, विशेषः ॥
३-अग्निरगामि भारतो वृत्रहा पुरुचेतनः । दिवोदासस्य सत्पतिः-ऋ०
६ । १६ । १६ ॥ (दिवोदासस्य) प्रकाश के देने वाले का (भारतः) पोषण करने
वाला, (वृत्रहा) शत्रुओं को मारने वाला, (पुरुचेतनः) बहुत चेतना वाला, (सत्पतिः)
सत्पुरुषों का पालने वाला (अग्निः) अग्नि [ के समान तेजस्वी पुरुष ] (आ अगामि)
सब ओर से प्राप्त किया जाता है ।
४-चर्षणीधृतं मघवानमुक्थ्य १ मिन्द्रं गिरो बृहतीरभ्यनूषत । वावृधानं पुरुहूतं
सुवृक्तिभिरमर्त्यं जरमाणं दिवेदिवे—ऋ० ३ । ५१ । १, सा० पू० ४ । ६ । ५ ॥ (बृहतोः)
बड़े विषय वाली (गिरः) [ विद्वानों की ] वाणियां (चर्षणीधृतम्) मनुष्यों के धारण
युवाम् (राजानौ) ऐश्वर्यवन्तौ (अध्वरे) हिंसारहितयागे (आ ववृत्याम्)
आवर्तयामि । आह्वयामि ॥

४४० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १५
करने वाले, (मघवानम्) बहुत धन वाले, (उक्थ्यम्) प्रशंसा योग्य, (वावृधानम्)
बढ़ते हुये, (पुरुहूतम्) बहुत पुकारे गये (अमर्त्यम्) अमर, (सुवृत्तिभिः) सुन्दर
ग्रहण योग्य क्रियाओं से (जरमाणम्) स्तुति किये जाते हुये (इन्द्रम्) इन्द्र [बड़े
ऐश्वर्य्य वाले राजा] की (दिवेदिवे) दिन दिन (अभि) सब ओर से (अनूषत)
बड़ाई करें ॥
५—अस्तभ्नाद् द्यामसुरो विश्ववेदा अभिमीत वरिमाणं पृथिव्याः । आसीदद् विश्वा
भुवनानि सम्राड् विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानि—ऋ० ८ । ४२ । १ ॥ (असुरः) बुद्धिमान्,
(विश्ववेदाः) सम्पूर्ण धन वाले परमात्मा ने (द्याम्) सूर्य लोक को (अस्तभ्नात्)
थांभा है और (पृथिव्याः) पृथिवी की (वरिमाणम्) चौड़ाई को (अभिमीत) नापा
है। (सम्राट्) सम्राट् [वह राजराजेश्वर परमात्मा] (विश्वा) सब (भुवनानि)
भुवनों में (आ असीदत्) आकर बैठा है, (तानि इत्) वे ही (विश्वा) सब (वरु-
णस्य) वरुण [स्वीकार करने योग्य परमेश्वर] के (व्रतानि) कर्म हैं ॥
६—इन्द्रावरुणा युवमध्वराय नो विशे जनाय महि शर्म यच्छतम् । दीर्घप्रयज्युमति
यो वनुष्यति वयं जयेम पृतनासु दूढचः—ऋ० ७ । ८२ । १ ॥ (इन्द्रावरुणा) हे इन्द्र
और वरुण ! [बड़े ऐश्वर्य वाले राजा और स्वीकार करने योग्य मन्त्री] (युवम्) तुम
दोनों (अध्वराय) हिंसा रहित यज्ञ के लिये (नः) हमारी (विशे) प्रजा को और
(जनाय) कुटुम्बियों को (महि) बड़ा (शर्म) स्थान (यच्छतम्) दो (यः) जो
[शत्रु] (दीर्घप्रयज्युम्) बड़े यज्ञ करने वाले पुरुष को (अति) उल्लंघन करके
(वनुष्यति) मारे, [उसको और] (दूढचः) दुर्बुद्धियों को (पृतनासु) संग्रामों में
(वयं जयेम) हम जीतें ॥
७—आ वां राजानावध्वरे ववृत्यां हव्येभिरिन्द्रावरुणा नमोभिः । प्र वां घृताची बाह्वो-
र्दधाना परि त्मना विषुरूपा जिगाति-ऋ० ७ । ८४ । १ ॥ (राजानौ) हे राजाओ (इन्द्रा-
वरुणा) इन्द्र और वरुण ! [बड़े ऐश्वर्य वाले राजा और स्वीकार करने योग्य मन्त्री]
(वाम्) तुम दोनों को (अध्वरे) हिंसारहित यज्ञ में (हव्येभिः) देने और लेने योग्य
पदार्थों और (नमोभिः) सत्कारों से (आ ववृत्याम्) मैं लौटाऊँ। (बाह्वोः)
[हमारी] दोनों भुजाओं में (दधाना) रक्खी हुई (घृताची) घृत पहुँचाने वाली
[चमची] (त्मना) अपने आप (विषुरूपा) नानाविध स्वभाव वाले (वाम्) तुम
दोनों को (परि) सब ओर से (प्र जिगाति) पहुँच जाती है।
८—इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य वृष्णः सोमस्य वृषणा वृषेथाम् । इदं वामन्धः परिषिक्त-
मासद्यास्मिन् बर्हिषि मादयेथाम्—अथर्व० ७ । ५८ । २, ऋ० ६ । ६८ । ११ ॥ (वृषणा)
हे बलिष्ठ ! (इन्द्रावरुणा) बिजुली और वायु [के समान राजा और प्रजाजनो] तुम
(मधुमत्तमस्य) अत्यन्त ज्ञानयुक्त, (वृष्णः) बल करने वाले (सोमस्य) ऐश्वर्य की
(आववृषेथाम्) भले प्रकार वर्षा करो। (वाम्) तुम दोनों का (इदम्) यह (परि-
षिक्तम्) सब प्रकार सींचा हुआ (अन्धः) अन्न है, (अस्मिन्) इस (बर्हिषि) वृद्धि
कर्म में (आसद्य) बैठ कर (मादयेथाम्) आनन्दित करो ॥