गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ८ ॥ आख्यायिका—वाजपेय यज्ञ का वर्णन ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ८ ४६९
( तत्, आहुः, यत् एतत् साम गीयते, अथ क्व एतस्य साम्नः उक्थम्, का
प्रतिष्ठा ) फिर वे कहते हैं—जो यह साम गाया जाता है, तब कहां इस साम का
उक्थ है और क्या प्रतिष्ठा है। ( त्रयः देवाः एकादश इति, आहुः, एतत् वै एतस्य
साम्नः उक्थम्, एषा प्रतिष्ठा ) [ उत्तर ] तीन [ तीन बार ] ग्यारह [ तैंतीस ] देवता
हैं [ देखो गो० उ० २ । १३ ]—ऐसा कहते हैं, यह ही इस साम का उक्थ है, यही
प्रतिष्ठा है। ( त्रयस्त्रिंशं ग्रहं साम्नः प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठायै गृह्णाति ) तैंतीस अवयव
वाला पात्र वह [ यजमान ] साम से प्रतिष्ठा के लिये, प्रतिष्ठा के लिये ग्रहण
करता है ॥ ७ ॥
भावार्थः—बुद्धिमान् चतुर्वेदी ब्रह्मा के वेदज्ञान के उपदेश से मनुष्य चक्रवर्ती राज्य
आदि पाकर संसार में प्रतिष्ठा बढ़ाता है ॥ ७ ॥
॰ कण्डिका ८ ॥
प्रजापतिरकामयत, वाजमाप्नुयाम्, स्वर्गं लोकमिति । स एतं वाजपे-
यमपश्यत् । वाजपेयो वा एषः, य .एष तपति, वाजमेतेन यजमानः स्वर्गं
लोकमाप्नोति । शुक्रवत्यो ज्योतिष्मत्यः प्रातःसवने भवन्ति, तेजो ब्रह्मवर्चसं
ताभिराप्नोति । वाजवत्यो माध्यन्दिने सवने स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । अन्नवत्यो
गणवत्यः पशुमत्यस्तृतीयसवने भवन्ति, भूमानं ताभिराप्नोति । सर्वः सप्तदशो
भवति, प्रजापतिर्वै सप्तदशः, प्रजापतिमेवाप्नोति । हिरण्यस्रज ऋत्विजो भवन्ति,
महस एव तद्रूपं क्रियते । एष मेऽमुष्मिंल्लोके प्रकाशोऽसदिति, ज्योतिर्वै हिरण्यं,
ज्योतिषैवेनमन्तर्दधत्याजिं धावन्ति यजमानमुज्जापयन्ति, नाके रोहति, स महसे
रोहति, विश्वमहसे रोहति, सर्वमहसे रोहति, मनुष्यलोकादेवैनमन्तर्दधति । देवस्य
सवितुः सवं स्वर्गं लोकं वर्षिष्ठं नाकं रोहेयमिति ब्रह्मा रथचक्रं सर्पति, सवितृप्रसूत
एवैनं तत् समर्पयति । अथो प्रजापतिर्वै ब्रह्मा, प्रजापतिमेवैनं वज्रादधिप्रसुवति, नाक-
स्योज्जित्यै वाजिनां सन्तत्यै । वाजिसामाभिगायति, वाजिमान् भवति । वाजो वै स्वर्गो
लोकः, स्वर्गमेव तं लोकं रोहति । विष्णोः शिपिविष्टवतीषु बृहदुत्तमं भवति, स्वर्गमेव
तं लोकं रूढ्वा ब्रध्नस्य विष्टपमतिक्रामत्यतिक्रामति ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ आख्यायिका—वाजपेय यज्ञ का वर्णन ॥
( प्रजापतिः अकामयत, वाजम् आप्नुयाम्, स्वर्गं लोकम् इति ) प्रजापति [ प्रजा-
पालक चतुर्वेदी ऋत्विज् ] ने चाहा—मैं वाज [ ज्ञान वा बल ] प्राप्त करूं, और स्वर्गलोक
पाऊं । ( सः एतं वाजपेयम् अपश्यत् ) उसने इस वाजपेय [ ज्ञान रक्षक यज्ञ ] को
देखा । ( वाजपेयः वै एषः, यः एषः तपति ) वाजपेय ही यह है जो यह तपता है [ हवन
—अणु, सामयुक्तस्य (त्रयस्त्रिंशम्) त्रयस्त्रिंशावयवोपेतम् (ग्रहम्) पात्रम् (साम्नः)
सामसकाशात् ॥
८-—( एति ) इयात् । प्राप्नुयात् ( वाजपेयम् ) वज गतौ-—घञ् । अचो यत्
४७० तोपयब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ७
किया जाता है ] । ( एतेन यजमानः वाजं स्वर्गं लोकम् आप्नोति ) इससे यजमान
ज्ञानयुक्त स्वर्गलोक पाता है। ( शुक्रवत्यः ज्योतिष्मत्यः प्रातःसवने भवन्ति ) शुक्रवती
[ शुक्र शब्द वाली ऋचायें जैसे १—वायो शुक्रो अयामि ते ‥ ऋग्० ४ । ४७ । १] और
ज्योतिष्मती [ ज्योतिः शब्द वाली ऋचायें जैसे २—अस्य देवाः प्रदिशि ज्योतिरस्तु ......
अथर्व० १ । ६ । २ ] प्रातःसवन में होती हैं। ( ताभिः ब्रह्मवर्चसं तेजः आप्नोति )
उन [ ऋचाओं ] से ब्रह्मवर्चस् तेज वह पाता है। ( वाजवत्यः माध्यन्दिने सवने स्वर्गस्य
लोकस्य समष्टयै ) वाजवती [ वाज शब्द वाली ऋचायें जैसे ३—मरुतां मन्वे अधि मे
ब्रुवन्तु प्रेमं वाजं वाजसाते अवन्तु । ..... अथर्व० ४ । २७ । १ ] माध्यन्दिन सवन में
स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये हैं। ( अन्नवत्यः गणवत्यः पशुमत्यः तृतीयसवने भवन्ति,
ताभिः भूमानम् आप्नोति ) अन्नवती [ अन्न शब्द वाली ऋचायें जैसे ४—यत् ते अन्नं
भूवस्पत आक्षियति पृथिवीमनु । अथर्व० १० । ५ । ४५ ], गणवती [गण शब्द वाली ऋचायें
जैसे ५—मरुतो मा गणैरवन्तु ‥‥‥ अथर्व० १६ । ४५ । १०] और पशुमती [पशु शब्द वाली
ऋचायें जैसे ६—सं सं स्रवन्तु पशवः—अथर्व० २ । २६ । ३ ] तृतीय सवन में होती है, उन
से वह [ उन सबकी ] बहुतायत पाता है। ( सर्वः सप्तदशः भवति, प्रजापतिः वै सप्त-
दशः, प्रजापतिम् एव आप्नोति ) यह सब सत्रह अवयवं [ मन्त्र ] वाला होता है, प्रजापति
[ प्रजापालक यज्ञ ही ] सत्रह अवयव वाला है, [ उससे ] प्रजापति [ प्रजापालक परमेश्वर ]
को ही वह पाता है। ( हिरण्यस्रजः ऋत्विजः भवन्ति, महसे एव तत् रूपं क्रियते )
सुवर्ण की माला वाले ऋत्विज् होते हैं, महत्त्व के लिये ही वह रूप किया जाता है। ( एषः
प्रकाशः मे अमुष्मिन् लोके असत् इति ) यह प्रकाश मेरे लिये उस लोक में होवे—यह
प्रयोजन है। ( ज्योतिः वै हिरण्यं, ज्योतिषा एव एनम् अन्तः दधति ) ज्योति ही सुवर्ण
है, ज्योति के साथ ही इस [ यजमान ] को भीतर धारण करते हैं, ( आजिं धावन्ति
यजमानम् उज्जापयन्ति ) संग्राम को वे धावा करते हैं और यजमान को अच्छे प्रकार जिताते
हैं। (सः नाके आरोहति,महसे रोहति,विश्वमहसे रोहति,सर्वमहसे रोहति, मनुष्यलोकात्
एव एनम् अन्तः दधति ) वह सुख के लिये चढ़ता है, महत्त्व के लिये चढ़ता है, व्यापक महत्त्व
( पा० ३ । १ । ६७ ) पा रक्षणे वा पा पाने—यत् । ईद्यति ( पा० ६ । ४ । ६५ )
आकारस्य ईकारः, गुणश्च । वाजो विज्ञानं बलं च पेयं रक्षणीयं यस्मिन् स वाजपेयः ।
विज्ञानस्य बलस्य च रक्षकं यज्ञम् ( वाजम् ) । वाज—अर्शआद्यच् । विज्ञानवन्तम् ।
बलवन्तम् ( शुक्रवत्यः ) शुक्रशब्दयुक्ताः ऋचः, ( भूमानम् ) पृथ्वादिभ्य इमनिज् वा
( पा० ५ । १ । १२२ ) बहु इमनिच् । बहोर्लोपो भू च बहोः ( पा० ६ । ४ । १५८ )
इकारलोपः, बहोर्भूः । बहुत्वम् ( सप्तदशः ) बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ( पा० ५ ।
४ । ७३ ) सप्तदशन्—डच् । सप्तदशावयवयुक्तः ( हिरण्यस्रजः ) सुवर्णमालायुक्ताः
(महसे) महत्त्वाय ( असत् ) भवेत् (अन्तः) मध्ये ( आजिम् ) अज्यतिभ्यां च ( उ० ४ ।
१३१) अज गतिक्षेपणयोः—इण् । संग्रामम्—निघ० २ । १७ (उज्जापयन्ति) जि जये—
णिच् । उत्कृष्टजयं कारयन्ति ( विश्वमहसे ) व्यापकमहत्वाय संसारे महत्त्वाय ।
( सवितुः ) प्रेरकस्य परमेश्वरस्य ( सवम् ) सव—अर्शआद्यच् । ऐश्वर्योपेतम् ( वर्षि-
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ४ ४७१
के लिये चढ़ता है, सम्पूर्ण महत्त्व के लिये चढ़ता है, मनुष्य लोक से [अलग करके शूरवीरों में]ही
इस [यजमान] को भीतर धारण करते हैं। (देवस्य सवितुः सवं स्वर्गं लोके वर्षिष्ठं नाकं रोहे-
यम् इति ब्रह्मा रथचक्रं सर्पति, सवितृप्रसूतः एव एनं तत् समर्पयति ) प्रकाशमान
प्रेरक परमात्मा के ऐश्वर्य युक्त स्वर्ग लोक और सबसे बड़े सुख में मैं चढूँ-[यह ब्राह्मण वचन
बोलकर ] ब्रह्मा रथ के पहिये के पास जाता है, सर्वप्रेरक परमात्मा से प्रेरणा किया हुआ ही
वह इस [ यजमान ] को उसे [ रथ ] सौंप देता है। (अथो प्रजापतिः वै ब्रह्मा, प्रजापतिम्
एव एनम् वज्रात् नाकस्य उज्जित्यै वाजिनां सन्तत्यै अधि प्रसुवति ) फिर प्रजापति
[ प्रजापालक ] ही ब्रह्मा [ चतुर्वेदी ऋत्विज् ] है, प्रजापति [ प्रजापालक ] इस [ यजमान ]
को ही वज्र से सुख के लाभ के लिये और ज्ञानियों के विस्तार के लिये वह अधिकार पूर्वक
प्रेरणा करता है । ( वाजिसाम अभिगायति, वाजिमान् भवति ) ज्ञानियों का साम वह
[ ब्रह्मा ] भली भांति गाता है, ज्ञानी पुरुषों वाला वह [ यजमान ] होता है। (वाजः वै
स्वर्गः लोकः, तं स्वर्गं लोकम् एव रोहति ) वाज [ ज्ञान ] ही स्वर्गलोक है, उस स्वर्ग
लोक को ही वह [ यजमान ] चढ़ता है। ( विष्णोः शिपिविष्टवतीषु बृहत् उत्तमं भवति,
तं स्वर्गं लोकम् एव रूढ्वा ब्रध्नस्य विष्टपम् अतिक्रामति अतिक्रामति ) विष्णु देवता
[ सर्वव्यापक परमेश्वर ] की शिपिविष्टवती ऋचाओं में [ शिपिविष्ट, प्रकाशयुक्त परमेश्वर
शब्द वाली ऋचाओं में जैसे ७-किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं मूत्......ऋग् ७ । १०० । ६ ]
बहुत बड़ा सबसे पिछला [ अन्तिम यज्ञ भाग ] होता है, उस स्वर्ग लोक को ही चढ़कर ब्रघ्न
[ लोकों को आकर्षण में बांधने वाले सूर्य ] के लोक को वह [ यजमान ] लांघ जाता है,
लांघ जाता है ॥ ८ ॥
भावार्थः-मनुष्य को चाहिये कि महाविद्वानों की सम्मति से ज्ञानपूर्वक पराक्रमी
होकर संसार में बड़ी से बड़ी प्रतिष्ठा पावे ॥ ८ ॥
विशेषः-सङ्केतित मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१:-शुक्रवती ऋचा-वायो शुक्रो अयामि ते मध्वो अग्रं दिविष्टिषु ।
आ याहि सोमपीतये स्पार्हो देव नियुत्वता-ऋग् ० ४ । ४७ । १ ॥ ( वायो ) हे वायु !
[ वायु के समान वेग वाले वीर ( शुक्रः ) शुक्र [ शुद्ध-स्वभाव वाला वा वीर्यवान् ] मैं
ष्ठम् ) वृद्ध-इष्ठन् । वृद्धतमम् ( सर्पति ) प्राप्नोति ( समर्पयति ) ऋ गतौ-णिच् ।
सम्प्रददाति ( वाजिनम् ) ज्ञानिनाम् ( वाजिसाम ) वाजिनो ज्ञानिनः परमेश्वरस्य
मोक्षज्ञानम् ( वाजिमान् ) ज्ञानिपुरुषैर्युक्तः ( विष्णोः ) व्यापकस्य परमेश्वरस्य
( शिपिविष्टवतीषु ) शिपिविष्टशब्दयुक्तासु । सर्वधातुभ्य इन् ( उ० ४ । ११८ ) शितृ
निशाने, छेदने-इन् कित् पुक् च, शिपि + विश प्रवेशने-क्तः । शिपिविष्टोऽस्मीति
प्रतिपन्नरश्मिः । शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते तैराविष्टो भवति-निरु० ५ । ८ । रश्मि-
भिर्युक्तः । प्रकाशयुक्तः परमेश्वरः ( ब्रध्नस्य ) बन्धेर्बंधिबुधौ च ( उ० ३ । १५ ) बन्ध
बन्धने-नक्, ब्रधादेशः । लोकानां बन्धकस्य आकर्षणे धारकस्य सूर्यस्य ( विष्टपम् )
विटपविष्टपविशिपोलपाः ( उ० ३ । १४५) विश प्रवेशने-कपनप्रत्ययः तुट् च । भुवनम् ।
लोकम् ( अतिक्रामति ) अतीत्य गच्छति ॥
४७२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ८ ॥
(दिविष्टिषु) विजय की इच्छाओं में (ते) तेरे लिये (मध्वः) मधु [तत्त्व ज्ञान] का
(अग्रम्) प्रधान अंश (अयामि) लाता हूं। (देव) हे देव ! [विजय चाहने वाले
शूर] (स्पार्हंः) चाहने योग्य तू (सोमपीतये) सोम [तत्त्वरस] पीने के लिये
(नियुत्वता) नित्य मेल वाले व्यवहार के साथ (आ याहि) आ ॥
२—ज्योतिष्मती ऋचा—अस्य देवाः प्रदिशि ज्योतिरस्तु सूर्यो अग्िनरुत वा
हिरण्यम् । सपत्ना अस्मदधरे भवन्तूत्तमं नाकमधि रोहयेमम्—अथर्व० १ । ६ । २ ॥
(देवाः) हे व्यवहार जानने वाले महात्माओ ! (अस्य) इसके [मेरे] (प्रदिशि)
शासन में (ज्योतिः) तेज, [अर्थात्] (सूर्यः) सूर्य, (अग्निः) अग्नि, (उत वा)
और भी (हिरण्यम्) सुवर्ण (अस्तु) होवे । (सपत्नाः) सब वैरी (अस्मत्) हमसे
(अधरे) नीचे (भवन्तु) होवें । (उत्तमम्) अति ऊंचे (नाकम्) सुख में (इमम्)
इसको [मुझको] (अधि) ऊपर (रोहय = रोहयत) तुम चढ़ाओ ॥
३--वाजवती ऋचा—मरुतां मन्वे अधि मे ब्रुवन्तु प्रेमं वाजं वाजसाते अवन्तु ।
आशून्निव सुयमानह्व ऊतये ते नो मुञ्चन्त्वंहसः—अथर्व० ४ । २७ । १ ॥ (मरुताम्)
शत्रुनाशक वीरों का (मन्वे) मैं मनन करता हूं। (मे) मेरे लिये (अधि) अनुग्रह से
(ब्रुवन्तु) वे बोलें और (इमम्) इस (वाजम्) बल को (वाजसाते) अन्न के सुख
वा दान के निमित्त (प्र) अच्छे प्रकार (अवन्तु) तृप्त करें। (आशून् इव) शीघ्रगामी
घोड़ों के समान (सुयमान्) उन सुन्दर नियम वालों को (ऊतये) अपनी रक्षा के लिये
(अह्वं) मैंने पुकारा है। (ते) वे (नः) हमें (अंहसः) कष्ट से (मुञ्चन्तु) छुड़ावें ॥
४--अन्नवती ऋचा—यत् ते अन्नं भुवस्पत आक्षियति पृथिवीमनु । तस्य नस्त्वं
भुवस्पत संप्रयच्छ प्रजापते--अथर्व० १० । ५ । ४५ ॥ (भुवः पते) हे भूपति
[राजन् !] (यत्) जो (ते) तेरा (अन्नम्) अन्न (पृथिवीम् अनु) पृथिवी पर
(आक्षियति) रहा करता है। (भुवः पते) हे भूपति ! (प्रजापते) हे प्रजापति
[राजन् !] (त्वम्) तू (.नः) हमें (तस्य) उस [अन्न] का (संप्रयच्छ) दान
करता रह ॥
५--गणवती ऋचा—मरुतो मा गणैरवन्तु प्राणायापानायायुषे वर्चस ओजसे
तेजसे स्वस्तये सुभूतये स्वाहा—अथर्व० १६ । ४५ । १० ॥ (मरुतः) शूर पुरुष
(मा) मुझे (गणैः) सेना दलों के साथ (अवन्तु) बचावें, (प्राणाय) प्राण के लिये,
(अपानाय) अपान के लिये, (आयुषे) जीवन के लिये, (वर्चसे) प्रताप के लिये,
(ओजसे) पराक्रम के लिये, (तेजसे) तेज के लिये, (स्वस्तये) स्वस्ति [सुन्दर सत्ता]
के लिये और (सुभूतये) बड़े ऐश्वर्य्य के लिये (स्वाहा) स्वाहा [सुन्दर वाणी] हो ॥
६—पशुमती ऋचा—सं सं स्रवन्तु पशवः समश्वाः समु पूरुषाः । सं धान्यस्य
या स्फातिः संस्राव्येण हविषा जुहोमि--अथर्व० २ । २६ । ३ ॥ (पशवः) गो आदि
पशु (सम्) मिलकर, (अश्वाः) घोड़े (सम्) मिल कर, (उ) और (पूरुषाः)
सब पुरुष (सम् सम्) मिल मिल कर (स्रवन्तु) चलें । और (या) जो (धान्यस्य)
धान्य [अन्न] की (स्फातिः) बढ़ती है, [वह भी] (सम् सम् स्रवन्तु) मिल मिलकर