सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका २५ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २५ ॥ २९९
वे [ पितर लोग यज्ञ में ] छह ही सम्पन्न किये जाते हैं, छह ही ऋतुयें हैं, ऋतुओं [ के समान
वृद्धिकारक ] पितर हैं, पितरों की तृप्ति के लिये [ यह यज्ञ है ] ॥ २४ ॥
भावार्थः--यज्ञ में पितर लोगों का यथावत् सत्कार करने से यजमान की महिमा
बढ़ती है ॥ २४ ॥
कण्डिका २५ ॥
अथ यज्जीवनवन्तावाज्यभागौ भवतः, यजमानमेव तज्जीवयतः । अथ
यदेकैकस्य हविषस्तिस्रस्तिस्रो याज्या भवन्ति, ह्वयत्येवैनां प्रथमया, द्वितीयया गम-
यति, प्रैव तृतीयया यच्छति । अथो देवयज्ञमेवैनं पितृयज्ञेन व्यावर्तयन्ति, अथो
दक्षिणासंस्थो वै पितृयज्ञः, तमेवैतदुदक्संस्थं कुर्वन्ति । अथ यदग्निं कव्यवाहन-
मन्ततो यजति, एतत् स्विष्टकृतो वै पितरः, तस्मादग्निं कव्यवाहनमन्ततो यजति ।
अथ यदिडामुपहूयावघ्राय न. प्राश्नन्ति, पशवो वा इडा, नेत्पशून् प्रमृण-
जानीति । अथ यत् सूक्तवाके यजमानस्याशिषोऽन्वाह, नेद्यजमानं प्रमृणजानीति ।
अथ यत् पत्नीः संयाजयन्ति, नेत्पत्नीं प्रमृणजानीति । अथ यत् पवित्रवति मार्ज-
यन्ते, शान्तिर्वै भेषजमापः, शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियते । अथ यदध्वर्युः
पितृभ्यो निपृणाति, जीवावेव तत् पितॄननु मनुष्याः पितरोऽनुप्रवहन्ति । अथो
देवयज्ञमेवैनं पितृयज्ञेन व्यावर्तयन्ति । अथो दक्षिणासंस्थो वै पितृयज्ञः तमेवै-
तदुदक्संस्थं कुर्वन्ति । अथ यत् प्राञ्चोऽभ्युत्क्रम्यादित्यमुपतिष्ठन्ते देवलोको
वा आदित्यः, पितृलोकः पितरः देवलोकमेवैनं पितृलोकादुपसङ्क्रामयन्तीति । अथ
यद्दक्षिणाञ्चोऽभ्युत्क्रम्याग्नीनुपतिष्ठन्ते, प्रीत्यैव तद्देवेष्वन्ततोऽध्वं चरन्ति ।
अथ यदुदञ्चोऽभ्युत्क्रम्य त्रैयम्बकैर्यजन्ते, रुद्रमेव तत् स्वस्यां दिशि प्रीणन्ति ।
अथो देवयज्ञमेवैनं पितृयज्ञेन व्यावर्तयन्ति । अथो दक्षिणासंस्थो वै पितृयज्ञः,
तमेवैतदुदक्संस्थं कुर्वन्ति । अथ यदन्तत आदित्येष्टचा यजति इयं वा अदिति-
रस्यामेवैनमन्ततः प्रतिष्ठापयति । अथ यत्परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथाहास्य
पूर्वपक्षे साकमेधैरिष्टं भवति ॥ २५ ॥
कण्डिका २५ ॥ पितृयज्ञ के साथ देवयज्ञ आदि का विधान ॥
( अथ यत् जीवनवन्तौ आज्यभागौ भवतः, यजमानम् एव तत् जीवयतः )
फिर जब दो जीवन साधन वाले आज्यभाग [ घृत की आहुति वाले मन्त्र ] होते हैं, यजमान
को ही वे दोनों जीवन देते हैं । ( अथ यत् एकैकस्य हविषः तिस्रः तिस्रः याज्याः
भवन्ति, एनान् एव प्रथमया ह्वयति, द्वितीयया गमयति, तृतीयया एव
प्रयच्छति ) फिर जब एक एक हवि की तीन तीन याज्या [ ऋचायें ] होती हैं, पहिली से
ही इन [ पितरों ] को वह बुलाता है, दूसरी से वह चलाता है और तीसरी से ही वह
२५–( जीवनवन्तौ ) जीवनसाधनयुक्तौ ( हविषः ) ग्राह्यपदार्थस्य ।
अन्नस्य ( ह्वयति ) आह्वयति ( एनान् ) पितॄन् ( गमयति ) प्रापयति ( प्रयच्छति )

३०० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २४
दान करता है। ( अथो एनं देवयज्ञम् एव पितृयज्ञेन व्यावार्त्तयन्ति ) फिर इस
देवयज्ञ [ विद्वानों के सत्कार ] को ही पितृयज्ञ [ पितरों माता पिता आदि पालक विद्वानों
के सत्कार ] के साथ वर्त्तमान करते हैं। ( अथो दक्षिणासंस्थः वै पितृयज्ञः, तम् एव
एतत् उदक्संस्थं कुर्व्वन्ति ) फिर दक्षिण दिशा में रक्खा हुआ ही पितृयज्ञ है, उसको ही
इससे उत्तर दिशा में रक्खा हुआ करते हैं। ( अथ यत् कव्यवाहनम् अग्निम् अन्ततः
यजति, एतत् स्विष्टकृतः वै पितरः, तस्मात् कव्यवाहनम् अग्निम् अन्ततः यजति )
फिर जब कव्यवाहन [ विद्वानों को हितकारक पदार्थ पहुंचाने वाले ] अग्नि [ तेजस्वी
पुरुष ] का सत्कार करता है, इससे सुन्दर इष्ट व्यवहार करने वाले ही पितर लोग होते
हैं, इसलिये कव्यवाहन [ विद्वानों को हितकारक पदार्थ पहुँचाने वाले ] अग्नि [ तेजस्वी
पुरुष ] का सत्कार करते हैं। (. अथ यत् इडाम् उपहूय अवघ्राय न प्राश्नन्ति, पशवः
वै इडाः पशून् नेत् प्रमृणजानीति ) फिर जब अन्न को मंगा कर और सूंघ कर वे अब
खाते हैं, पशु [ सब जीव ] ही अन्न [ अन्न के आश्रित ] हैं, पशुओं [ जीवों ] को वह नहीं
मारता है। ( अथ यत् सूक्तवाके यजमानस्य आशिषः अन्वाह, यजमानं नेत् प्रमृण-
जानीति ) फिर जब सूक्तवाक [ सुन्दर कहे हुये वाक्य वाले यज्ञ ] में यजमान के
आशीर्वादों को वह पढ़ता है, यजमान को वह नहीं मारता है। ( अथ यत् पत्नीं न
सयाजयन्ति, पत्नीं नेत् प्रमृणजानीति ) फिर जब [ यजमान की ] पत्नी से अब वह
यज्ञ कराते हैं, पत्नी को वह नहीं मारता है [ सुरक्षित करता है ]। ( अथ यत् पवित्रवति
मार्जयन्ते, शान्तिः वै भेषजम् आपः, शान्तिः एव एषां भेषजम् अन्ततः यज्ञे
क्रियते ) फिर जब जल वाले [ पात्र ] में शुद्ध करते हैं, शान्ति ही औषध जल है, शान्ति
ही इनकी औषधि अन्त में यज्ञ में की जाती है। ( अथ यत् अध्वर्युः पितृभ्यो निपृणाति,
तत् मनुष्याः पितरः पितॄन् अनु जीवान् एव अनुप्रवहन्ति ) फिर जब अध्वर्यु पितरों
[ पालक विद्वानों ] को परिपूर्ण करता है, मननशील और पालनकर्ता पुरुष तब पितरों के
पीछे-पीछे जीवों को चलाते रहते हैं। (अथो एनं देवयज्ञम् एव पितृयज्ञेन व्यावार्त्तयन्ति)
फिर इस देवयज्ञ [ विद्वानों के सत्कार ] को ही पितृयज्ञ [ पितरों माता पिता आदि पालक

ददाति ( व्यावार्त्तयन्ति ) वर्त्तमानं कुर्व्वन्ति ( दक्षिणासंस्थः ) दक्षिणस्यां दिशि
सम्यक् स्थितः ( उदक्संस्थम् ) उत्तरस्यां दिशि सम्यक् स्थितम् ( अग्निम् )
विद्वांसं पुरुषम् ( कव्यवाहनम् ) कवि-यत्। कव्यपुरीषपुरीष्येषु ञ्युट् ( पा० ३ । २ ।
६५ ) कव्य+वहेर्ण्युट्। कविर्मेधाविनाम-निघ० ३ । १५। कविभ्यो मेधाविभ्यो
हितपदार्थानां प्रापकम् ( इडाम् ) अन्नम्-निघ० २ । ७ । ( पशवः )
जीवाः ( प्रमृणजानीति ) क० २४। प्रकर्षेण मृणति हिनस्ति ( आशिषः )
आशीर्वादान् ( न ) सम्प्रति ( पवित्रवति ) उदकनाम-निघ० १ । १२ । ( मार्ज-
यन्ते ) शोधयन्ति ( पितृभ्यः ) पितॄन् ( निपृणाति ) पृ पालनपूरणयोः-लट्।
नितरां पालयति पूरयति वा ( अनु ) अनुसृत्य ( प्राञ्चः ) पूर्वदिक्स्थाः पुरुषाः
• ( अभ्युत्क्रम्य ) अभित उत्थाय ( आदित्यम् ) आदीप्यमानं सूर्य्यम् ( उपतिष्ठन्ते )
सेवन्ते ( उपसङ्क्रामन्ति ) उपसंगत्य गच्छन्ति.. प्राप्नुवन्ति ( दक्षिणाञ्चः )
दक्षिणदिक्स्थाः ( उदञ्चः ) उत्तरदिक्स्थाः ( त्र्यम्बकैः ) त्रि+अम्ब गतौ-

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २५ ॥ ३०१
विद्वानों के सत्कार ] के साथ वर्त्तमान करते हैं। ( अथो दक्षिणासंस्थः वै पितृयज्ञः,
तम् एव एतत् उदक्संस्थं कुर्वन्ति ) फिर दक्षिण दिशा में रखा हुआ ही पितृयज्ञ है,
उसको ही इससे उत्तर दिशा में रखा हुआ करते हैं। ( अथ यत् प्राञ्चः अभ्युत्क्रम्य
आदित्यम् उपतिष्ठन्ते, देवलोकः वै आदित्यः, पितृलोकः पितरः, एनम् एव
देवलोकं पितृलोकात् उपसङ्क्रामन्ति इति ) फिर जब पूर्ववाले पुरुष उठ करके सूर्य
को सेवते हैं, देवलोक [ विद्वानों का स्थान ] ही सूर्य [ समान ] है, पितृलोक [ पितरों का
स्थान ] पितर [ पालन करने वाले पदार्थ ] हैं, इस देव लोक को ही पितृलोक से चलकर
अच्छे प्रकार प्राप्त करते हैं। ( अथ यत् दक्षिणाञ्चः उत्क्रम्य अग्नीन् उपतिष्ठन्ते
प्रीत्या एव तत् देवेषु अन्ततः ऊर्ध्वं चरन्ति ) फिर जब दक्षिण दिशा वाले उठकर
अग्नियों को सेवते हैं, प्रीति के साथ ही तब विद्वानों के बीच अन्त में वे ऊंचे चलते हैं। (अथ
यत् उदञ्चः अभ्युत्क्रम्य त्रैयम्बकैः यजन्ते, रुद्रम् एव तत् स्वस्यां दिशि प्रीणन्ति )
फिर जब उत्तर वाले पुरुष उठकर त्रैयम्बक [ अर्थात् त्र्यम्बक, तीनों कालों और तीनों
लोकों में नेत्र वाले परमेश्वर ] को देवता रखते हुये हवियों से वे पूजते हैं, रुद्र [ दुष्टों को
रुलाने वाले परमात्मा ] को ही तब अपनी दिशा में वे प्रसन्न करते हैं। ( अथो एनं
देवयज्ञम् एव पितृयज्ञेन व्यावर्तयन्ति ) फिर इस देवयज्ञ [ विद्वानों के सत्कार ] को
ही पितृयज्ञ [ पितरों माता पिता आदि पालक विद्वानों के सत्कार ] के साथ वर्त्तमान
करते हैं। ( अथो दक्षिणासंस्थः वै पितृयज्ञः, तम् एव एतत् उदक्संस्थं कुर्वन्ति )
फिर दक्षिण दिशा में रखा हुआ ही पितृयज्ञ है, उसको ही इससे उत्तर दिशा में रखा हुआ
करते हैं। ( अथ यत् अन्ततः आदित्येष्टया यजति, इयं वै अदितिः, अस्याम् एव
एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति ) फिर जब अन्त में अदिति देवता वाली इष्टि से वह यज्ञ
करता है, यह [ पृथिवी ] ही अदिति [ अदीन देवमाता, दिव्य पदार्थों को उत्पन्न करने
वाली ] है, इस [ पृथिवी ] पर ही इस [ यजमान ] को अन्त में वह प्रतिष्ठित करता है।
( अथ यत् परस्तात् पूर्णमासेन यजते, तथा ह अस्य पूर्वपक्षे साकमेधैः इष्टं
भवति ) फिर जब पीछे से पौर्णमास यज्ञ के साथ वह यज्ञ करता है, उसी प्रकार ही
उसका पहिले पखवाड़े में साकमेधों [ क० २३ बल के लिये बुद्धि वाले यज्ञों ] से यज्ञ
होता है ॥ २५ ॥
भावार्थः--जैसे यज्ञ में यज्ञदेवताओं के लिये यज्ञपदार्थ एक स्थान से दूसरे ऊंचे
स्थान को लाये जाते हैं, वैसे ही मनुष्य एक पद से दूसरे उच्च पद को चढ़ते जावें ॥ २५ ॥
ण्वुल् । तन्वादीनां छन्दसि बहुलम् ( वा० पा० ६ । ४ । ७७ ) इति इयङ् । त्रिषु
कालेषु लोकेषु च अम्बकं नेत्रं यस्य स त्र्यम्बकः त्रियम्बकः । ततः अण् ।
त्रियम्बकदेवताकैः ( आदित्येष्टया ) अदिति--ण्यः । अदितिदेवताकयेष्ट्या
( इयम् ) दृश्यमाना पृथिवी ( अदितिः ) अदीना देवमाता-निरु० ४ । २२ । दिव्य-
पदार्थानां जनयित्री ( साकमेधैः ) क० २३ । शाकाय बलाय मेधा येषु तैर्यज्ञैः ॥