गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ५ ॥ जनमेजय का दो हंसों और दन्तावल से ब्रह्मचर्य की महिमा
८४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ५ ॥
मिति ब्रह्मचर्य्यमिति किं लौक्यमिति ब्रह्मचर्य्यमेवेति, तत् को वेद इति, दन्तावलो
धोम्रोऽथ खलु दन्तावलो धौम्रो यावति तावति काले पारीक्षितं जनमेजयमभ्या-
जगाम, तस्मा उत्थाय स्वयमेव विष्टरं निदधौ, तमुपसंगृह्य पप्रच्छाधीहि भो किं
पुण्यमिति ब्रह्मचर्य्यमिति, किं लौक्यमिति ब्रह्मचर्य्यमेवेति, तस्मा एतत् प्रोवा-
चाष्टाचत्वारिंशद्वर्षं सर्ववेदब्रह्मचर्य्यं, तच्चतुर्द्धा वेदेषु व्यूह्य द्वादशवर्षं ब्रह्मचर्यं
द्वादशवर्षाण्यवरार्द्धमपि स्तायँश्चरेद्यथाश्वत्यपरम् । तस्मा उहस्यूषभो सहस्रन्द-
दावप्यपि कीर्त्तितमाचार्यो ब्रह्मचारीत्येक आहुराकाशमधिदैवतमथाध्यात्मं ब्राह्मणो
व्रतवांश्चरणवान् ब्रह्मचारी ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ जनमेजय का दो हंसों और दन्तावल से ब्रह्मचर्य की महिमा
और अड़तालीस वर्ष आदि समय पर वार्तालाप ॥
( जनमेजयः ह वै पारीक्षितः मृगयां चरिष्यन् हसाभ्याम् अशिक्षत्
उपावतस्थे इति ) जनमेजय [ शत्रुओं का कँपाने वाला ] ही परीक्षित् के पुत्र ने आखेट
को जाते हुये दो हंसों से शिक्षा पाई और ठहर गया । ( तौ जनमेजयं पारीक्षितम्
ऊचतुः ) वे दोनों जनमेजय परीक्षित् के पुत्र से बोले [ उसे बुलाया ], ( अभ्याजगाम )
वह पास आया । ( स ह उवाच-नमः वां भगवन्तौ कौ नु भगवन्तौ इति ) वह
बोला-हे भगवन् ! तुम दोनों को नमस्कार, हे भगवन् आप दोनों कौन हैं। (तौ
ऊचतुः-दक्षिणाग्निः च आहवनीयः च इति ) वे दोनों बोले--हम दक्षिणाग्नि और
आहवनीय अग्नि हैं। ( सः ह उवाच-नमः वां भगवन्तौ, तत् आकीयताम् ह उपारा-
मम् इति इति ) वह बोल!-हे भगवन् ! तुम दोनों को नमस्कार, सो [ आप का ] उपवन
जाना जावे । अपि किल देवाः न रमन्ते नहि देवाः न रमन्ते, अपि च एकोपारा-
मात् आरामं देवाः उपसंक्रामन्ति इति ) [ हंस बोले ] यह प्रसिद्ध है-देवता नहीं
क्रीड़ा करते हैं, सो यह बात नहीं है कि देवता नहीं क्रीड़ा करते हैं, किन्तु एक उपवन से
दूसरे उपवन को देवता चले जाते हैं। ( सः ह उवाच-नमः वां भगवन्तौ किं पुण्यम्
इति ) वह फिर बोला -हे भगवन् ! तुम दोनों को नमस्कार, पुण्य [ पवित्र धर्म ] क्या
है। ( ब्रह्मचर्य्यम् इति) [ वे दोनों बोले ] ब्रह्मचर्य्य है। (किं लौक्यम् इति )
५- (जनमेजयः) जनान् पामरान् शत्रून् एजयति कम्पयतीति । एजेः खश् (पा०
३ । २ । २८ ) एजृ कम्पने-णिच्-खश् । अरुद्विषदजन्तस्य मुम् ( पा० ६ । ३ । ६७ )
इति मुम् । राजर्षिविशेषः । ( पारीक्षितः ) परीक्षितपुत्रः ( अशिक्षत् ) शिक्ष विद्यो-
पादाने च-लङ् । शिक्षां प्राप्तवान् ( आकीयताम् ) आ+कि ज्ञाने-कर्मणि लोट् ।
ज्ञायताम् ( उपारामम् ) प्रथमार्थे द्वितीया । उपारामः । उपवनम् । ( किल )
प्रसिद्धौ ( लौक्यम् ) लोक-ष्यञ् स्वार्थे । दर्शनीयम् । विचारणीयम् । ( वेद ) वेत्ता
( दन्तावलः ) दन्तशिखात् संज्ञायाम् ( पा० ५ । २ । ११३ ) दन्त-अलच् मत्वर्थे । वले
(पा० ६ । ३ । ११८ ) पूर्वस्य दीर्घः । बृहद्दन्तवान् । ऋषिविशेषः ( धौम्रः ) धूम्र-
अण् । कृष्णलोहितवर्णवान् । धूम्रस्य ऋषिविशेषस्य शिष्यः (खलु) प्रसिद्धौ (अधीहि)
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ५ ८५
[ वह बोला ] लौक्य [ देखने वा विचारने योग्य ] क्या है। ( ब्रह्मचर्य्यम् एव इति )
[ वे दोनों बोले ] ब्रह्मचर्य्य ही है। ( तत् कः वेद इति ) [ वह बोला ] उसका कौन
जानने वाला है। ( दन्तावलः धौम्रः ) [ वे दोनों बोले ] दन्तावल [ बड़े बड़े दांतों
वाला, ऋषि विशेष ] धौम्र [ धूएं का सा वर्ण वाला अथवा धूम्र ऋषि का शिष्य ] है ।
( अथ खलु दन्तावलः धौम्रः यावति तावति काले पारीक्षितं जनमेजयम् अभ्या-
जगाम ) फिर प्रसिद्ध है कि दन्तावल धौम्र किसी ही काल में परीक्षित् के पुत्र जनमेजय
के पास आ गया। ( तस्मै उत्थाय स्वयम् एव विष्टरं निदधौ ) उसको उठकर अपना
ही बिस्तर उसने दिया। ( तम् उपसंगृह्य पप्रच्छ अधीहि भोः किं पुण्यम् इति )
और उससे आदर के साथ मिलकर पूछा-महाराज ! बताओ पुण्य क्या है। ( ब्रह्मचर्य्यम्
इति ) [ दन्तावल बोला ] ब्रह्मचर्य्य है। ( किं लौक्यम् इति ) [ जनमेजय बोला ] लौक्य
[ देखने वा विचारने योग्य ] क्या है। ( ब्रह्मचर्य्यम् एव इति ) [ दन्तावल बोला ]
ब्रह्मचर्य्य ही है। ( तस्मै एतत् प्रोवाच ) और उससे यह भी वह बोला-( अष्टाचत्वारिं-
शद्वर्षं सर्ववेदब्रह्मचर्य्यम्, तत् वेदेषु व्यूह्य चतुर्धा द्वादशवर्षाणि अवरार्द्धं ब्रह्मचर्य्यम्,
अपरम् अपि यथाशक्ति स्तायन् चरेत् ) अड़तालीस वर्ष वाला सब वेदों के लिये ब्रह्म-
चर्य्य है, वह वेदों [ चार वेदों ] में बंट कर चार बार बारह बारह वर्ष वाला है,
बारह वर्ष अति न्यून भाग वाला ब्रह्मचर्य्य है, दूसरे [ शेष ब्रह्मचर्य्य ] को यथाशक्ति घेरता
हुआ करे। ( तस्मै उहसि ऋषभौ सहस्रं ददौ ) उसको [ जनमेजय ने ] विज्ञान विषय में
दो बैल और सहस्र [ मुद्रा ] दान किये। (अपि अपि कीर्तितम्-आचार्यः ब्रह्मचारी इति
एके आहुः, आकाशम्, अधिदैवतम्, अथ अध्यातम्, ब्राह्मणः व्रतवान् चरणवान्
ब्रह्मचारी ) यह भी अति प्रसिद्ध है-आचार्य ब्रह्मचारी होता है [ अथ० ११।५।१६ ]
इसके विषय में कोई कोई कहते हैं, आकाश [ आकाश समान व्यापक ] सबसे बड़े परमात्मा
का विषय है, किन्तु आत्मतत्त्व [ का विषय ] है-ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] ब्रह्मचर्य्य आदि
व्रत वाला और सुन्दर आचरण वाला ब्रह्मचारी. होता है ॥ ५ ॥
भावार्थ:-मनुष्य उपनयन संस्कार वा वेदारम्भ संस्कार से ब्रह्मचर्य्य के साथ
वेदों को क्रिया सहित अड़तालीस वर्ष में पढ़े और न्यून से न्यून बारह वर्ष में एक ही
वेद पढ़े और आगे यथाशक्ति पढ़ता रहे ॥ ५ ॥
विशेषः-प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है-
णिजर्थे । अध्यापय (चतुर्धा) चतुःप्रकारेण (व्यूह्य) वि+ऊह वितर्के-ल्यप् । विभज्य
( द्वादशवर्षम् ) द्वादशद्वादशवर्षोपेतम् ( अवरार्द्धम् ) अ + वृञ् वरणे-अञ् + ऋधु
वृद्धौ-घञ् । अवरेण आवरणीयेन अतिन्यूनैन अर्द्धेन भागेन युक्तम् ( स्तायन् ) ष्ट्यै
वेष्टने-शतृः । वेष्टमानः ( चरेत् ) कुर्यात् ( अपरम् ) भिन्नम् । शेषभागम् (उहसि)
श्रूयतेः स्वाङ्गे शिरः किच्च ( उ० ४। १९४) ऊह वितर्के-असुन् कित्, आर्षो ह्रस्वः ।
विज्ञानविषये ( ऋषभौ ) वृषभौ ( कीर्तितम् ) कृत्त संशब्देने-क्तः । कथितम् ।
ख्यातम् (चरणवान् ) सदाचारी ॥