सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका २२ ॥

२४६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २२
होने पर—देवाः पितरः इन तीन ऋचाओं [ अथर्व० ६ । १२३ । ३—५ ] को [ पढ़ें ],
( यः एति संयजनि यः च न ब्रूते यः च न ब्रूते सः भवति इति ब्राह्मणम् ) जो
पुरुष चलता है, मिलकर यज्ञ करता है, और जो [ असत्य ] नहीं बोलता और जो
[ असत्य ] नहीं बोलता, वह सत्ता वाला है, यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २१ ॥
भावार्थः—सत्यवादी पुरुष का. कथन प्रामाणिक और असत्यवादी का अप्रामाणिक
होता है ॥ २१ ॥
विशेषः—( देवाः पितरः ) यह तीन मन्त्र अथर्व० ६ । १२३ । ३—५ इस प्रकार हैं ।
( देवाः पितरः पितरो देवाः । यो अस्मि सो अस्मि । १ । स पचामि स
ददामि स यजे स दत्तान्मा यूषम् । २ । नाके राजन् प्रति तिष्ठ तत्रैतत् प्रति-
तिष्ठतु । विद्धि पूर्तस्य नो राजन्त्स देव सुमना भव । ३ । ) अर्थ—देव [ विद्वान्
लोग ] पितर [ पालने वाले ] और पितर देव [ विजयी ] होते हैं, जो मैं सत्ता वाला
हूं वह मैं सत्ता वाला हूं । १ । वह मैं पकाता हूं, वह मैं देता हूं वह मैं [ विद्वानों को ]
पूजता हूं, वह मैं दान से पृथक् न होऊं । २ । हे राजन् [ समर्थ पुरुष ] सुख स्वरूप
[ परमात्मा ] में प्रतिष्ठा पा, उसी [ परमात्मा ] में ही यह [ तेरा पुण्य कर्म ] प्रतिष्ठा
पावे । हे राजन् [ विद्या से प्रकाशमान ] हमारे लिये अन्न आदि कर्म का ज्ञान कर, सो
तू हे देव [ गतिशील ] प्रसन्नचित्त हो ॥
कण्डिका २२ ॥
सावित्रं ह स्म वैतं पूर्वे पुरस्तात् पशुमालभन्त इति मे तर्हि प्राजापत्यं यो
ह्येव सविता स प्रजापतिरिति वदन्तस्तस्मादुसमोऽथाग्नींस्तेन यजेरंस्ते समान-
धिष्ण्या एव स्युरोषा सम्भरणीया या उषा सम्भरणीया यान् विन्युप्याग्नींस्तया
यजेरंस्तेनानाधिष्ण्या एव स्युरादीक्षणीया या दीक्षणीया यान् संय्युप्याग्नींस्तया
यजेरंस्ते समानधिष्ण्या एव स्युरोदवसानीया या उदवसानीया यान् विन्युप्याग्नीं-
स्तया यजेरंस्तेनानाधिष्ण्या एव स्युरथ यदि यजमानस्योपतपेत् पार्श्वतोऽग्नीना-
धाय तावदासीत यावद्दग्धः स्याद्यदि प्रेयात् स्वैरेव तमग्निभिर्दहेद् दश वा अग्नि-
भिरितरे यजमाना आसत इति वदन्तस्तस्य तदेव ब्राह्मणं यददः पुरःसवने पितृ-
मेध आशिषो व्याख्याताः ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ मिश्रित यज्ञों का विषय ॥
( पूर्वे ह स्म वा एतं सावित्रं पशुं पुरस्तात् आलभन्ते इति तर्हि मे प्राजा-
पत्यं यः हि एव सविता सः प्रजापतिः इति वदन्तः तस्मात् उ समः ) पहिले लोग
इस सविता देवता वाले पशु [ पशु नामक पाक यज्ञ—क० २३ ] को पहिले प्राप्त करते
२२—( सावित्रम् ) सवितृदेवताकम् ( पूर्वे ) पूर्ववर्तमाना ऋषयः ( पशुम् )
पशुनामकं पाकयज्ञम्—क० २३ ( आलभन्ते ) समन्तात् प्राप्नुवन्ति ( मे ) मम
मते ( प्राजापत्यम् ) प्रजापतिदेवताकम् ( सविता ) सर्वप्रेरकः परमेश्वरः ( प्रजा-

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥ २४७
हैं, तब मेरा [ मत है ]-प्रजापति देवता वाले को [ पशु नामक पाक यज्ञ को वे प्राप्त
करते हैं ] क्योंकि जो ही सविता [ सर्वप्रेरक परमात्मा ] है, वही प्रजापति [ प्रजापालक
परमेश्वर ] है, ऐसा कहते हैं, इसलिये वह सविता और प्रजापति [ नाम वाला यज्ञ ] एक
है । ( अथ [ ये ] अग्नीन् तेन यजेरन् ते समानधिष्टचाः एव स्युः ) फिर [ जो लोग
आहवनीय गार्हपत्य और दक्षिण ] अग्नियों को उस [ पाक यज्ञ ] से यज्ञ करें वे समान
प्रगल्भ [ जीतने वाले ] ही होवें । ( आ उषा सम्भरणीया, या उषा सम्भरणीया यान्
अग्नीन् विन्युप्य तया यजेरन्, तेन अनाधिष्टचाः एव स्युः ) फिर उषा [ उषा नामक
प्रभात वेला की इष्टि ] करनी चाहिये, जो उषा [ इष्टि ] करनी चाहिये और जिन
[ तीन ] अग्नियों को विविध प्रकार स्थापित करके उस [ उषा ] के साथ उस [ पाक यज्ञ ]
से [ जो ] यज्ञ करें वे अजेय ही हो जावें । ( आ दीक्षणीया, या दीक्षणीया, यान्
अग्नीन् सन्युप्य तया यजेरन् ते समानधिष्टचाः एव स्युः ) फिर दीक्षणीया
[ इष्टि है ] जो दीक्षणीया है और जिन अग्नियों को यथावत् स्थापित करके [ उस
दीक्षणीया के साथ ] उस [ पाक यज्ञ ] से [ जो ] यज्ञ करें वे समान प्रगल्भ [ जीतने
वाले ] ही होवें । ( आ उदवसानीया, या उदवसानीया यान् अग्नीन् विन्युप्य
तया तेन यजेरन् अनाधिष्टचाः एव स्युः ) फिर उदवसानीया [ इष्टि है ], जो
उदवसानीया है और जिन अग्नियों को विविध प्रकार स्थापित करके उस [ उदवसा-
नीया ] के साथ उस [ पाक यज्ञ ] से यज्ञ करें वे अजेय ही हो जावें । ( अथ यदि
यजमानस्य पार्श्वतः उपतयेद् अग्नीन् आधाय तान्त् आसीत यावद् दग्धः स्यात् )
फिर यदि यजमान के पास में वह [ पाक यज्ञ ] आ जावे, अग्नियों को स्थापित करके वह
[ यजमान ] तब तक बैठे जब तक वह [ पाक यज्ञ ] भस्म होवे । ( यदि प्रेयात् तं स्वैः
एव अग्निभिः दहेत् ) यदि वह [ अग्नि ] बुझ जावे उसको अपनी ही अग्नियों से जलावे ।
( दश इतरे यजमानाः वै अग्निभिः आसते इति वदन्तः ) दश दूसरे यजमान लोग ही
[ तीनों ] अग्नियों के साथ बैठते हैं [ यज्ञ करते हैं ] ऐसा कहते हैं । ( तस्य तत् एव
पतिः ) प्रजापालकः परमेश्वरः ( वदन्तः ) वदन्ति ( समः ) तुल्यः ( अग्नीन् )
आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाग्नीन्-गो० पू० २ । २२ ( तेन ) पशुना पाकयज्ञेन
( समानधिष्टचाः१ ) त्रिधृषा प्रागल्भ्ये-क्यप्, तकारागमः धिष आदेशः । धृषेर्षिष
च संज्ञायाम् ( उ० २ । ८२ ) इति निर्देशात् । तुल्यप्रगल्भाः (आ) समुच्चये (उषा)
उषानामकेष्टिः ( संभरणीया ) सम्पादनीया ( विन्युप्य ) वि + नि + डुवप् बीज-
सन्ताने-ल्यप् । विन्यस्य । प्रतिष्ठाप्य ( अनाधिष्टचाः ) नञ् + आ + त्रिधृषा
प्रागल्भ्ये-क्यप्, पूर्ववत्सिद्धिः । अनाधृष्याः अनभवनीयाः अजेयाः ( संन्युप्य )
सम्यङ्न्यस्य ( उपतयेत् ) तय गतौ । उपगच्छेत् ( दग्धः ) भस्मीभूतः ( प्रेयात् )
प्रगच्छेत् । नश्येत् ( दहेत् ) भस्मीकुर्यात् । दीपयेत् ( आशिषः ) आशीर्वादाः ॥
१. यहाँ ज०सं० में "समानधिष्ण्याः" पाठ है, सानसिवर्ण... धिष्ण्यशल्याः (उ० ४ । १०८)
से धिष्ण्य शब्द ऋकार को इकार एवं ण्य प्रत्यय करके सिद्ध होता है । वस्तुतः यही
समीचीन प्रतीत होता है। धिष्टच की सिद्धि में बाहुलक से कई कार्य माने हैं ॥सम्पा०॥