गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
प्रपाठकः समाप्तः ।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १ ७५
व्यासम् ) मैं सहारे से जीता रहूँ, ( सर्वम् ) सम्पूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् )
मैं जीता रहूँ ॥ २ ॥ [ हे विद्वानों ! ] तुम ( संजीवाः ) मिलकर जीने वाले ( स्थ )
हो, ( संजीव्यासम् ) मैं मिलकर जीता रहूँ, ( सर्वम् ) सम्पूर्ण ( आयुः ) आयु
( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥ ३ ॥ [ हे विद्वानों ! ] तुम ( जीवलाः ) जीवनदाता
( स्थ ) हो ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ, ( सर्वम् ) संपूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् )
मैं जीता रहूँ ॥ ४ ॥
३-इन्द्र जीव सूर्य जीव देवा जीवा जीव्यासमहम् । सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥१॥
अथ० क० १६ सू० ७० । ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ परम ऐश्वर्य वाले मनुष्य ] ( जीव ) तू
जीता रहे, ( सूर्य ) हे सूर्य ! [ सूर्य समान तेजस्वी ] ( जीव ) तू जीता रहे, ( देवाः )
हे विद्वानों ! तुम ( जीवाः ) जीने वाले [ हो ], ( अहम् ) मैं ( जीव्यासम् ) जीता
रहूँ, ( सर्वम् ) संपूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिम श्रीमन्तस्याजीरावगायकवाडाधिष्ठित
बड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्रीपण्डित
क्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे प्रथम-
प्रपाठकः समाप्तः ।
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे चैत्रमासे शुक्लचतुर्दश्यां तिथौ १८८० [ अशीत्युत्तरैकोन-
विंशतितशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ॥
मुद्रितम्--ज्येष्ठकृष्ण १२ संवत् १६८१ वि० ता० ३० मई १६२४ ई० ॥
अथ द्वितीयः प्रपाठकः ॥
कण्डिका १
ओम् ब्रह्मचारीष्णंश्चरति रोदसी उभे इत्याचार्यमाह । तस्मिन् देवाः
सम्मनसो भवन्तीति वायुमाह स सद्य एति पूर्वस्मादुत्तरं समुद्रमित्यादित्यमाह
दीक्षितो दीर्घश्मश्रुरेव दीक्षित एष दीर्घश्मश्रुरेव एवाचार्यस्थाने तिष्ठन्नाचार्य
इति स्तूयते, वैद्युतस्थाने तिष्ठन् वायुरिति स्तूयते, द्यौःस्थाने तिष्ठन्नादित्य इति
स्तूयते । तदप्येतदृचोक्तं ब्रह्मचारीष्णन्निति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥
कण्डिका १॥ ब्रह्मचारी की महिमा ॥
( ओम् ब्रह्मचारी उभे रोदसी इष्णन् चरति [ अथ० ११ । ५ । १ पाद १ ]-
इति आचार्यम् आह ) ओम् [ रक्षक परमात्मा है ], ब्रह्मचारी [ वेदपाठी वीर्यनिरोही
पुरुष ] सूर्य और पृथिवी दोनों को लगातार खोजता हुआ विचरता है—यह आचार्य
को वह [ ईश्वर ] कहता है ( तस्मिन् देवाः सम्मनसः भवन्ति [ उक्त मन्त्र पाद २ ]
इति वायुम् आह ) उस [ ब्रह्मचारी ] में देवता [ विजय चाहने वाले पुरुष ] एकमन
७६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १
होते हैं--यह पवन [ के समान पुरुष ] को वह कहता है । ( सः सद्यः पूर्वस्मात् उत्तरं
समुद्रम् एति [ अथ० ११ । ५ । ६ पाद ३ ]--इति आदित्यम् आह ) वह अभी
पहिले [ समुद्र अर्थात् ब्रह्मचर्याश्रम ] से अगले समुद्र [ गृहाश्रम ] को प्राप्त होता
है--यह आदित्य [ सूर्य समान ब्रह्मचारी ] को वह कहता है । ( दीक्षितः दीर्घश्मश्रुः
[ अथ० ११ । ५ । ६ । पाद २ ]--एषः दीक्षितः एषः दीर्घश्मश्रुः, एषः एव
आचार्य्यस्थाने तिष्ठन् आचार्य्यः इति स्तूयते ), वह दीक्षा पाये हुये [ नियम व्रत
करता हुआ ] बड़ी बड़ी दाढ़ी मूंछ वाला है--यह दीक्षा पाये हुये, यह बड़ी बड़ी दाढ़ी
मूंछ वाला, यही [ ब्रह्मचारी ] आचार्य के पद पर ठहरा हुआ, यह आचार्य है -ऐसा
स्तुति किया जाता है, ( वैद्युतस्थाने तिष्ठन् वायुः इति स्तूयते ) विजुली के स्थान
[ अति वेग ] में ठहरा हुआ वह वायु [ पवन के समान शीघ्रगामी ] है--ऐसा स्तुति
किया जाता है ( द्यौः स्थाने तिष्ठन् आदित्यः इति स्तूयते ) प्रकाश के स्थान [ ज्ञान
के प्रकाश ] में ठहरा हुआ वह आदित्य [ सूर्य समान तेजस्वी ] है--ऐसा स्तुति किया
जाता है । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् - ब्रह्मचारी इष्णन् [ अथ० ११ । ५ । १
पाद १ ]--इति ब्राह्मणम् , यह भी इस ऋचा करके कहा गया है--ब्रह्मचारी लगातार
खोजता हुआ--यह ब्राह्मण है ॥
भावार्थः-ब्रह्मचारी वेदाध्ययन और इन्द्रिय दमनरूप तपोबल से सब सूर्य, पृथिवी
आदि स्थूल और सूक्ष्म पदार्थों को जानकर और उनसे उपकार लेकर संसार को सुखी
करता है ॥ १ ॥
विशेषः १- प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१- ब्रह्मचारीष्णंश्चरति रोदसी उभे तस्मिन् देवाः संमनसो भवन्ति ।
स दाधार पृथिवीं दिवं च स आचार्यं तपसा पिपर्ति ॥ अथ० ११ । ५ । १ ।
( ब्रह्मचारी ) ब्रह्मचारी [ वेदपाठो और वीर्य्यनिग्रही पुरुष ] ( उभे ) दोनों ( रोदसी )
सूर्य और पृथिवी को ( इष्णन् ) लगातार खोजता हुआ ( चरति ) विचरता है,
( तस्मिन् ) उस [ ब्रह्मचारी ] में ( देवाः ) विजय चाहने वाले पुरुष ( संमनसः ) एक
१--(ब्रह्मचारी) ब्रह्म+चर गतीभक्षणयोः--णिनिः । ब्रह्मणे वेदाय
वीर्य्यनिग्रहाय च चरणशीलः पुरुषः ( इष्णन् ) इष आभीक्ष्ण्ये--शतृः । पुनः
पुनरन्विच्छन् ( चरति ) विचरति । प्रवर्त्तते ( रोदसी ) द्यावापृथिव्यौ ( आह )
ईश्वरो ब्रवीति । ( देवाः ) विजिगीषवः ( सम्मनसः ) समानमनस्काः ( वायुम् )
वायुतुल्यस्वभावयुक्तम् ( सद्यः ) तत्क्षणम् ( पूर्वस्मात् ) प्रथमसमुद्ररूपाद् ब्रह्मचर्या-
श्रमात् ( उत्तरम् ) अनन्तरम् ( समुद्रम् ) गृहाश्रमरूपं समुद्रम् ( आदित्यम् ) सूर्य-
तुल्यतेजस्विनम् ( दीक्षितः ) प्राप्तदीक्षः । धृतनियमः ( दीर्घश्मश्रुः ) लम्बमान-
मुखस्थलोमा (वैद्युतस्थाने) वायुतुल्यवेगस्थाने ( द्यौः स्थाने ) द्युस्थाने । ज्ञानप्रकाश-
पदे ( स्तूयते ) प्रशस्यते ॥