गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका २ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० २ ४१३
कण्डिका २ ॥
तं वो दस्ममृतीषहं. तत्त्वा यामि सुवीर्य्यमिति ब्राह्मणाच्छंसिनः स्तोत्रिया-
नुरूपौ । उदु त्ये मधुमत्तमा गिर इति बार्हतः प्रगाथः । पशवो वै प्रगाथः, पशवः
स्वरः, पशूनामाप्त्यै । अतो मध्यं वै सर्वेषां छन्दसां बृहती, मध्यं माध्यन्दिनं
सवनानां, तन्मध्येनेव मध्यं समर्द्धयति । इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैरित्युक्थमुखम् ।
उदु ब्रह्मारायैरत श्रवस्येति पर्य्यासः । एवेदिन्द्रं वृषणं वज्रबाहुमिति परिदधाति ।
वसिष्ठासो अभ्यर्चन्ति अर्कैरिति । अन्नं वा अर्कोऽन्नाद्यमेवास्मै तत्परिदधाति । स
न स्तुतो वीरवद्धातु गोमदिति, प्रजाञ्चैवास्मै तत्पशूंश्चाशास्ते । यूयं पात स्वस्तिभिः
सदा न इति, स्वस्तिमती रूपसमृद्धा । एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं, यत् रूपसमृद्धम् ।
यत् कर्म्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदति, स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारमश्नुते । य एवं वेद
यश्चैवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी एतया परिदधाति । ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषा-
डिति यजति । एतामेव तद्देवतां यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्यानुवषट्करोति ।
प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति, न ह्यानाराशं॰साः सीदन्ति ॥ २ ॥
कण्डिका २ ॥ एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में ब्राह्मणाच्छंसी
के मन्त्र प्रयोग ॥
( तं वो दस्ममृतीषहम्, तत् त्वा यामि सुवीर्यम्, इति ब्राह्मणाच्छंसिनः
स्तोत्रियानुरूपौ ) तं वो दस्ममृतीषहं......और तत् त्वा यामि सुवीर्यम्...यह दो
मन्त्र ब्राह्मणाच्छंसी [ ऋत्विज् ] के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं। ( उदु त्ये मधु-
मत्तमा गिरः...इति बार्हतः प्रगाथः ) उदु त्ये मधुमत्तमा गिरः...यह मन्त्र बृहती
छन्द वाला प्रगाथ [ अच्छे प्रकार गाने योग्य स्तोत्र ] है । ( पशवः वै प्रगाथः,
पशवः स्वरः पशूनाम् आप्त्यै ) पशुओं [ के तुल्य ] ही प्रगाथ है, पशुओं [ के
तुल्य ] ही स्वर है, पशुओं की प्राप्ति के लिये [ वह बोला जाता है—देखो गो०
उ० ३ । २२ ] । ( अतः सर्वेषां छन्दसां मध्यं वै बृहती, सवनानां मध्यं माध्यं-
दिनम्, तत् मध्येन एव मध्यं समर्थयति ) इसलिये कि सब छन्दों का मध्य
ही बृहती है [ गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्ति, त्रिष्टुप् और जगती—इन सात
छन्दों में बृहती मध्यम है ], [ तीनों ] सवनों का मध्य माध्यन्दिन है, इसलिये मध्य से ही
मध्य को वह सम्पन्न करता है । ( इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दास मर्कैः...इति उक्थमुखम् )
इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दासमर्कैः...यह मन्त्र उक्थ [ स्तोत्र ] का आरम्भ है । ( उदु ब्रह्माण्यैरत
१-( तम् ) प्रसिद्धम् ( वः ) युष्मदर्थम् ( दस्मम् ) इषिबुधीन्धिदसि०
( उ० १ । १४५ ) दस दर्शनसंदंशनयोः-मक् । दर्शनीयम् ( ऋतीषहम् ) सांहित-
को दीर्घः । ऋतयो बाधकाः शत्रवः, तेषामभिभवितारम् । तत् , तादृक् ( त्वा )
त्वाम् ( यामि ) याचामि-निरु० २ । १ । याचे ( सुवीर्यम् ) महद्वीरवत्त्वम्
( उत् ) ऊर्ध्वम् ( उ ) चार्थे ( त्ये ) ते ( मधुमत्तमाः ) अतिशयेन मधुराः
श्रवस्या...इति पर्यायः ) उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्या...यह मन्त्र [ उक्थ का ] पर्याय
[ विराम ] है । ( एवेदिन्द्रं वृषणं वज्रबाहुम् ..इति परिदधाति ) एवेदिन्द्रं वृषणं
वज्रबाहुम् ...... [ अथ० २० । १२ । ६ पाद १ ] इससे परिधानीया स्तुति बोलता है ।
( वसिष्ठासो अभ्यर्चन्ति अर्कैः इति ) वसिष्ठासो अभ्यर्चन्ति अर्कैः--[ उसी मन्त्र का
यह दूसरा पाद है ] । ( अन्नं वै अर्कः अन्नाद्यम् एव अस्मै तत् परिदधाति ) अन्न ही
अर्क है, खाने योग्य अन्न को ही इस [ यजमान ] के लिये उससे वह सब ओर धारण करता
है । ( स न स्तुतो वीरवद् धातु गोमत् इति प्रजां च पशून् च एव अस्मै तत्
आशास्ते ) स न स्तुतो वीरवद् धातु गोमत्, -यह [ यह उसी का तीसरा पाद है ] प्रजा को
[ वीरवत् शब्द से ] और पशुओं को [ गोमत् शब्द से ] ही इस [ यजमान ] के लिये
उससे वह आशा करता है । ( यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः, इति स्वस्तिमती
रूपसमृद्धा ) यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः-[ यह उसी का चौथा पाद है ] यह स्वस्ति
शब्द वाली स्तुति रूप से समृद्ध है । ( एतत् वै यज्ञस्य समृद्धं यत् रूपसमृद्धम् ) यह
ही यज्ञ का समृद्ध कर्म है जो रूप से समृद्ध है । ( यत् क्रियमाणं कर्म ऋग् यजुः वा
अभिवदति, स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारम् अश्नुते, यः एवं वेद यः च एवं विद्वान्
ब्राह्मणाच्छंसी एतया परिदधाति ) जो किये जाते हुये कर्म को ऋग्वेद वा यजुर्वेद बतलाता
है, [उसके अनुसार] स्वस्ति [ आनन्द के साथ ] उस [ यजमान ] के यज्ञ का पार [ अन्त ]
वह [ विद्वान् ] पाता है जो ऐसा जानता है और जो ऐसा विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी इस
[ ऋचा ] से परिधानीया स्तुति बोलता है । ( ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषाट्...इति
यजति ) ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषाट्...इस मन्त्र से वह यज्ञ करता है [ याज्या आहुति
देता है ] । ( एताम् एव देवानां तत् यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्य अनुवषट् करोति)
इस ही देवता को उससे अपने अपने भाग के अनुसार वह. प्रसन्न करता है और वषट्कार
करके अनुवषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] करता है । ( प्रति एव अभिमृशन्ते,
( गिरः ) वाच्यः ( पूर्वित् ) शत्रूणां पुरां दुर्गाणां भेत्ता ( आ अतितरत् ) प्रावर्ध-
यत् ( दासम् ) दासू दाने-घञ् । सेवकम् ( अर्कैः ) अर्चनीयैर्मन्त्रैर्विचारैः ।
अन्नैः ( उत् ऐरत ) ईर गतौ-लङ् । नै विद्वांस उदीरितवन्तः । उच्चारितवन्तः ।
( उ ) एव ( ब्रह्माणि ) वेदज्ञानानि ( श्रवस्या ) श्रवस्-यत् । श्रवसे यशसे
हितानि ( एव ) एवम् ( इत ) अपि ( इन्द्रम् ) महाप्रतापिनं सेनापतिम्
( वृषणम् ) बलवन्तम् ( वज्रबाहुम् ) शस्त्रास्त्रपाणिम् ( वसिष्ठासः ) वसु-
इष्ठन्, असुक् । अतिशयेन वसवः श्रेष्ठविद्वांसः ( अभि ) सर्वतः ( अर्चन्ति )
सत्कुर्वन्ति ( नः ) अस्मान् ( स्तुतः ) प्रशंसितः ( वीरवत् ) वीरैर्युक्तम् ( धातु)
दधातु ( गोमत् ) प्रशस्तधेनुभियुक्तं राज्यम् ( आशास्ते ) आकाङ्क्षते ( पात )
रक्षत ( स्वस्तिभिः ) सुखैः ( स्वस्ति ) स्वन्त्या । सुखेन ( अश्नुते ) प्राप्नोति
( क्रियमाणम् ) अनुष्ठीयमानम् ( ऋजीषी ) अर्जेरूंज च ( उ० ४ । ३८ ) अर्ज
अर्जने-ईषन्, कित्, ऋजादेशश्च । ऋजीषं धनमस्यास्तीति-इनिः । महाधनी
( वज्री ) शस्त्रास्त्रभृत् ( वृषभः ) बलिष्ठः ( तुराषाट् ) तुर हिंसायाम्-क + षह
अभिभवे-ण्विः, छान्दसो दीर्घः । तुराणां हिंसकशत्रूणामभिभविता ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० २ ॥ ४१५
अ॒न॒राशं॑साः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति ) वे [ ऋषि लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते
हैं—नरों की स्तुति बिना [ यज्ञ यजमान को ] न बढ़ाते हैं और नहीं चलते हैं [ नहीं आप
बढ़ते हैं । देखो क० १ ] ॥ २ ॥
भावार्थः—कण्डिका १ के समान है ॥ २ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—तं वो॑ दस्ममृ॑तीषहं॒ वसोर्मन्दानमन्ध॑सः । अ॒भि व॒त्सं न स्वस॑रेषु धे॒नव॒
इन्द्रं॑ गी॒र्भिर्न॑वामहे—अथर्व० २० । ६ । १, ऋग्० ८ । ८८ । [ सायण भाष्य ७७ ] ।
१, साम० उ० १ । १ । १ । ३ ॥ [ हे मनुष्यों ! ] ( वः ) तुम्हारे लिये ( तम् ) उस
( दस्मम् ) दर्शनीय, ( ऋतीषहम् ) शत्रुओं के हराने वाले, ( वसोः ) धन से और
( अन्धसः ) अन्न से ( मन्दानम् ) आनन्द देने वाले ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले
परमात्मा ] को ( गीर्भिः ) वाणियों से ( अभि ) सब प्रकार ( नवामहे ) हम सराहते
हैं, ( न ) जैसे ( धेनवः ) गौयें ( स्वसरेषु ) घरों में [ वर्तमान ] ( वत्सम् ) बछड़े
को [ हिङ्कारती हैं ] ॥
२—तत् त्वा यामि सुवीर्यं तद् ब्रह्म पूर्वचित्तये । येना यतिभ्यो भृगवे
धने हिते येन प्रस्कण्वमाविथ—अथर्व० २० । ६ । ३, ऋग् ० ८ । ३ । ६ ।। [ हे
परमात्मन् ! ] ( त्वा ) तुझसे ( तत् ) वह ( सुवीर्यम् ) बड़ा वीरत्व और
( तत् ) वह ( ब्रह्म ) बढ़ता हुआ अन्न ( पूर्वचित्तये ) पहिले ज्ञान के लिए ( यामि )
मैं माँगता हूँ । ( येन ) जिस [ वीरत्व और अन्न ] से ( धने हिते ) धन के स्थापित होने
पर ( यतिभ्यः ) यतियों [ यत्नशीलों ] के लिए ( भृगवे = भृगुम् ) परिपक्व ज्ञानी को
और ( येन ) जिससे ( प्रस्कण्वम् ) बड़े बुद्धिमान् पुरुष को ( आविथ ) तूने बचाया है ।
३—उदुत्ये मधुमत्तमा गिर स्तोमास ईरते । सत्राजितो धनसा अक्षितोतयो
वाजयन्तो रथा इव—अथर्व० २० । १० । १, ऋ० ८ । ३ । १५, साम उ० ६ । १ ।
६ ॥ ( त्ये ) वे ( मधुमत्तमा ) अति मधुर ( स्तोमासः ) स्तोत्र ( उ ) और ( गिरः )
वाणियाँ ( उत् ईरते ) ऊँची जाती हैं। ( इव ) जैसे ( सत्राजितः सत्य से जीतने वाले,
( धनसा ) धन देने वाले, ( अक्षितोतयः ) अक्षय रक्षा वाले, ( वाजयन्तः ) बल प्रकट
करते हुए ( रथाः ) रथ [ आगे बढ़ते हैं ] ॥
४—इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दासमर्केर्विदद्वसुर्दय मानो वि शत्रून् । ब्रह्मजूतस्तन्वा
वावृधानो भूरिदात्र आपृणद् रोदसी उभे—अथर्व० २० । ११ । १ । ऋ० ३ । ३४ । १ ।।
( विदद्वसुः ) ज्ञानी श्रेष्ठ पुरुषों से युक्त, ( पूर्भित् ) [ शत्रुओं के ] गढ़ों को तोड़ने वाले
( शत्रून् ) बैरियों को ( वि ) विविध प्रकार । ( दयमानः ) मारते हुए ( इन्द्रः ) इन्द्र
[ बड़े ऐश्वर्य वाले राजा ] ने ( अर्कैः ) पूजनीय विचारों से ( दासम् ) दास [ सेवक ]
को ( आ अतिरत् ) बढ़ाया है । ( ब्रह्मजूतः ) ब्रह्माओं [ महाविद्वानों ] से प्रेरणा किये
गये ( तन्वा ) उपकार शक्ति से ( वावृधानः ) बढ़ते हुये; ( भूरिदात्रः ) बहुत से अस्त्र
शस्त्र वाले [ शूर ] ने ( उभे ) दोनों ( रोदसी ) आकाश और भूमि को ( आ ) भले
प्रकार ( अपृणत् ) तृप्त किया है ॥