सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 387, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 387

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २० १४९
प्रकार सब यज्ञशाला को वह [ ब्रह्मा ] बता देवे, वे यज्ञशाला सम्बन्धी पीड़ा नहीं पाते हैं।
( अथ यं कामयेत प्रमीयेत इति, तम् एतेभ्यः आवृश्चेत् प्रमीयते ) फिर जिस [ पुरुष ]
को चाहे--वह मर जावे, उसको इन [ लोगों ] के हित के लिये वह छेद डाले, वह मर
जाता है ॥ १६ ॥
भावार्थः--मनुष्य सत्कर्मियों के आदर और दुष्कर्मियों के निरादर से संसार में
बड़ाई पाते हैं ॥ १६ ॥
कण्डिका २० ॥
तदाहुः यदैन्द्रो यज्ञोऽथ कस्मात् द्वावेव प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभ्यां
यजतो होता चैव ब्राह्मणाच्छंसी च। इदं ते सोम्यं मध्विति होता यजति । इन्द्र त्वा
वृषभं वयमिति ब्राह्मणाच्छंसी, नानादेवत्याभिरितरे, कथं तेषामैन्द्रचो भवन्ति ।
मित्रं वयं हवामह इति, मैत्रावरुणो यजति । वरुणं सोमपीतय इति, यद्वै किञ्च पीतवत्,
तदैन्द्र' रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति । मरुतो यस्य हि क्षय इति, पोता यजति । स
सुगोपातमो जन इति, इन्द्रो वै गोपाः, तदैन्द्र' रूपं तेनेन्द्रं प्रीणाति । अग्ने
पत्नीरिहावहेति, नेष्टा यजति । त्वष्टारं सोमपीतय इति, यद्वै किञ्च पीतवत्, तदैन्द्र'
रूपं, तेनेन्द्र प्रीणाति । उक्षानाय वशानायेत्याग्नीध्रो यजति । सोमपृष्ठाय वेधस इति,
इन्द्रो वै वेधाः, तदैन्द्र' रूपं, तेनेन्द्र प्रीणाति । प्रातर्यावभिरागतं देवेभिर्जेन्यावसू,
इन्द्राग्नी सोमपीतय इति स्वयं समृद्धा अच्छावाकस्यैवमु हैता ऐन्द्रचः भवन्ति,
यन्नानादेवत्याः तेनान्य देवताः प्रीणाति । यद्गायत्र्यः तेनाग्नेय्यः, तस्मादेता-
भित्रयमवाप्तं भवति ॥ २० ॥
कण्डिका २० ।। प्रातःसवन में इन्द्र आदि के लिये हवि का निर्णय ।।
( तत् आहुः, यत् ऐन्द्रः यज्ञः, अथ कस्मात् द्वौ एव होता च एव ब्राह्मणाच्छंसी
च प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षात् ऐन्द्रीभ्यां यजतः ) फिर वे [ ब्रह्मवादी ] कहते
हैं--जब इन्द्र देवता वाला यज्ञ है, फिर क्यों दो ही होता और ब्राह्मणाच्छंसी [ दूसरे
ऋत्विजों को छोड़कर ] प्रातःसवन में उपस्थित [ सोमयज्ञों ] के बीच प्रत्यक्ष दो इन्द्र
देवता वाली ऋचाओं से यज्ञ करते हैं। ( इदं ते सोम्यं मधु- इति होता यजति, इन्द्र
त्वा वृषभं वयम् इति ब्राह्मणाच्छंसी, नानादेवत्याभिः इतरे, कथं तेषाम् ऐन्द्रयः
भवन्ति ) इदं ते सोम्यं मधु- इस मन्त्र से होता यज्ञ करता है, इन्द्र त्वा वृषभं वयम्-
इससे ब्राह्मणाच्छंसी; और अनेक देवता वाली ऋचाओं से दूसरे [ ऋत्विज् यज्ञ करते
हैं ] कैसे इन लोगों की इन्द्र देवता वाली ऋचायें हैं। ( मित्रं वयं हवामहे- इति
मैत्रावरुणः यजति, वरुणं सोमपीतये- इति वै यत् किंच पीतवत्, तत् ऐन्द्र' रूपम्,
२०- ( यत् ) यस्मात् कारणात् ( ऐन्द्रः ) इन्द्रदेवताकः ( प्रस्थितानाम् )
उपस्थितानां सोमयागानां मध्ये ( प्रत्यक्षात् ) श्रोत्रप्रत्यक्षेण ( सोम्यम् ) ६. घृतमयम्
( मधु ) मधुरं रसम् ( वृषभम् ) बलिष्ठम् ( ऐन्द्रद्यः ) इन्द्र--अण्, ङीप्, इन्द्रसम्बन्धिन्यः