सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ६ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ५ ॥ १४१
हैं। (तस्मात् एते संशंसुकाः इव भवन्ति यत् होता पोता नेष्टा आग्नीध्रः मुमोहे
[ =सुमोहे ] वसीत ) इसलिये यह सब लोग संशंसुक [ मिल कर स्तुति करने
वाले ] ही होते हैं, कि होता पोता, नेष्टा और आग्नीध्र बड़े मोह में घिर जावें, ( तद्
ब्रह्मा इयसाम् आस इव ) और तब ब्रह्मा उदासीन ? सा हुआ । ( तासाम् अर्धं
प्रतिलुलोप ) उन [ होत्रक लोगों का आधा भाग उस [ इन्द्र यजमान ] ने काट दिया ।
( एतत् प्रथमार्हणं च प्रथमपदं च एतत् दक्षिणां च परिशिषेदेत् इति ब्राह्मणम् )
इस कारण प्रथम पूजन और प्रथम पद [ ब्रह्मा पद ] को और इस कारण दक्षिणा को
प्रतिषेध करे [ रोक देवे ] यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ५ ॥
भावार्थः-इस कण्डिका का शब्दार्थ समझ में नहीं आया, विद्वान् लोग विचार
लेवें । भाव यह जान पड़ता है कि ब्रह्मा के अभाव में यज्ञ पूरा पूरा सिद्ध नहीं होता,
इसलिये सहायक ऋत्विजों को आधी दक्षिणा दी जावे और आधी बचा ली जावे ॥ ५ ॥
कण्डिका ६ ॥
उद्दालको ह वा आरुणिरुदीच्यान् वृत्तो धावयाञ्चकार, तस्य ह निष्क
उपाहितो बभूव, उपवादाद् बिभ्यतो, यो मा ब्राह्मणोऽनूचान उपवदिष्यति तस्मा
एतं प्रदास्यामीति, तद्धोदीच्यान् ब्राह्मणान् भयं बिभेद उद्दालको ह वा अयमा-
याति, कौरुपञ्चालो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः स ऊर्ध्वं वृत्तो न पर्य्यादधीत केनेमं वीरेण
प्रतिसंयतामहा इति, य यत एव प्रपन्नं दध्रे तत् एवमनुप्रतिपेदिरे. ते ह स्वैदा-
यनं शौनकमुचुः, स्वैदायैन त्वं वै नो ब्रह्मिष्ठोऽसीति त्वयेमं वीरेण प्रतिसंयता-
महा इति, तं यत एव प्रपन्नं दध्रे तत एवमनुप्रतिपेदिरे. तं ह स्वैदायना इत्या-
मन्त्रयामास, स भो गोतमस्य पुत्रेतीतिहास्मा असूयात्, प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव,
स वै गोतमस्य पुत्र ऊर्ध्वं वृत्तोऽधावीत् ॥ ६ ॥
कण्डिका ६ ॥ उद्दालक ऋषि का उत्तर वालों से शास्त्रार्थ करने का प्रयत्न ॥
( वृतः आरुणिः उद्दालकः ह वै उदीच्यान् धावयांचकार ) चुने हुए आरुणि
[ अरुण के पुत्र ] उद्दालक [ अज्ञान दलने वाले ऋषि ] ने उत्तर निवासियों पर धावा
छप्रत्ययः । मरुत्वान् इन्द्रः, तस्य स्तोत्रम् ( आग्नीध्रस्य ) अग्निमिन्धे अग्नीत्,
अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ--क्विप् । अग्नीधः शरणे रण् मं च (वा० पा० ४ । ३ । १२०)
अग्नीध्र--रण् । अग्निप्रदीपकस्य ऋत्विग्विशेषस्य ( संशंसुकाः ) समि कस उकन्
( उ० २ । २१) सम् + शंसु स्तुतौ--उकन् । संयोगेन स्तोतारः ( मुमोहे ) प्रमाद-
पाठः । सुमोहे । सु + मुह वैचित्ये--घञ् । महत्यज्ञाने ( वसीत ) वस आच्छादने ।
आच्छाद्यते ( इयसाम्+आस ) ? इयस उदासीनतायां--लिट् ? आर्षप्रयोगः ।
उदासीनो बभूव ( इव ) यथा ( प्रतिलुलोप ) प्रत्यक्षेण लुप्तवान् ( प्रथमार्हणम् )
अर्ह पूजायाम्--ल्युट् । प्रथमपूजनम् ( एतत् ) अनेन प्रकारेण ( परिशिषेदेत् )
षिधु गत्याम्, अस्यार्षरूपम् । निषेधेत । वर्जयेत् ॥

१४२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ६
किया । ( उपवादात् बिभ्यतः तस्य ह निष्कः उपाहितः बभूव ) शास्त्रार्थ से डरते
हुए उस [ उद्दालक ] का हार पण में रखा गया था । ( यः अनूचानः ब्राह्मणः मा
उपवदिष्यति तस्मै एतं प्रदास्यामि इति ) [ उद्दालक ने कहा ] जो अनूचान [ अङ्ग
उपाङ्ग सहित वेद जानने वाला ] ब्राह्मण मुझसे शास्त्रार्थ करेगा उसको यह [ हार ]
दूंगा । ( तत् ह उदीच्यान् ब्राह्मणान् भयं बिभेद ) उससे उत्तर निवासी ब्राह्मणों को
भय ने छेद डाला । ( अयम् उद्दालकः ह वै आयाति, कौरुपाञ्चालः ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः,
तः वृतः ऊर्ध्वं पर्य्यादधीत इमं वेन वीरेण प्रतिसंयतामहै ) यह उद्दालक ही आता
है, यह कुरु पञ्चाल का रहने वाला ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ] ब्रह्मा का पुत्र है
वह चुना हुआ [ हार को ] ऊपर न धारण करे, [ इसलिए ] इसको किस वीर के साथ
हम जुटावें । ( यतः एव तं प्रपन्नं दध्रे ततः एवम् अनुप्रतिपेदिरे ) जो कि उस
[ उद्दालक ] ने उस [ हार ] को सामने रख दिया था, इसलिए उन्होंने ऐसा विचार
किया । ( ते ह स्वैदाय॒नं शौनकम् ऊचुः ) वे उसके विषय में स्वैदाय॒न शौनक से बोले—
( स्वैदाय॒न त्वं वै नः ब्रह्मिष्ठः असि इति इमं त्वया वीरेण प्रतिसंयतामहै इति )
हे स्वैदाय॒न ! तू ही हममें बड़ा ब्रह्मज्ञानी है, इसको तुझ वीर के साथ हम जुटावें । ( यतः
एव तं प्रपन्नं दध्रे ततः एवं तं ह स्वैदायनाः अनुप्रतिपेदिरे इति ) जो कि उस
[ उद्दालक ] ने उस [ हार ] को सामने रख दिया था, इसलिए ऐसा उसके विषय में ही
स्वैदाय॒न लोगों ने विचार किया । ( सः आमन्त्रयामास भो गोतमस्य पुत्र इति इति ह
अस्मै असूयात् ) वह [ स्वैदाय॒न ] बोला—हे गोतम के पुत्र ! आप इस [ मुझ ] से
युद्ध करे । ( प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव ) उस [ उद्दालक ] ने अङ्गीकृत वचन को अङ्गीकार
किया । ( सः वै गोतमस्य वृतः पुत्रः ऊर्ध्वम् अधा॒वीत्) वही गोतम का चुना हुआ पुत्र
ऊँचे स्थान को शीघ्र गया ॥ ६ ॥
६—( उद्दालकः ) उद् + दलविदा णे—घञ्, स्वार्थे कन् । उत्कर्षेण दलति
भिनत्ति अज्ञानानि यः । मुनिभेदः ( आरुणिः ) अरुण—इञ् । अरुणस्य पुत्रः
( उदीच्यान् ) बुञ्प्रागपागुदक्प्रतीचो यत् ( पा० ४।२।१०१) उदच्—यत् ।
उत्तरदेशनिवासिनः निष्कः ) वक्षोभूषणम् । हारः ( उपाहितः ) उप +
आ + दधातेः—क्तः । पणे आरोपितः ( उपवादात् ) शास्त्रार्थात् ( बिभ्यतः )
बिभेतेः—शतृः । भयं गच्छतः पुरुषस्य ( अनूचानः ) साङ्गोपाङ्गवेदवेत्ता ( उप-
वदिष्यति ) उपेत्य कथयिष्यति । शास्त्रार्थं करिष्यति ( कौरुपाञ्चालः ) तस्य
निवासः ( पा० ४।२।६९ ) कुरुपञ्चाल—अण् । अनुशतिकादीनां च ( पा० ७ ।
३।२० ) उभयपदादिवृद्धिः । कुरुपञ्चालदेशनिवासी । उद्दालकः ( ऊर्ध्वम् )
उच्चम् ( वृतः ) स्वीकृतः ( दध्रे ) दधार ( स्वैदाय॒नम् ) स्वेदाय॒न—अण् ।
स्वेदाय॒नस्य पुत्रम् । ( शौनकम् , शुन गतो—कः, ततः कन्, अण् च । ज्ञानवान् ।
मुनिविशेषः ( ब्रह्मिष्ठः ) ब्रह्म--इष्ठन् । अतिशयेन ब्रह्मज्ञानी ( अस्मै ) क्रुधद्रुहे-
र्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः ( पा० १।४।३७ ) असूयात् इति क्रियया सह चतुर्थी
( असूयात् ) असु उपतापे—लेट् । विवादयेत् ( प्रतिश्रुतम् ) स्वीकृतम् ( प्रतिशुश्राव )
स्वीकृतवान् ॥