सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ४ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ४ ॥ ८१
जो इसका मृत्यु में होता है [ अर्थात् क्रोध छोड़ने से वह मृत्यु को वश में करता
है ]-४ ॥ ३ ॥
भावार्थः-ब्रह्मचारी नित्य अग्निहोत्र, आचार्य्य सेवा, भिक्षा से निर्वाह, और सब
पर दया करने से संसार में ऐश्वर्य्यवान् होता है ॥ ३ ॥
कण्डिका ४ ॥
पञ्च ह वा एते ब्रह्मचारिण्यग्नयो धीयन्ते, द्वौ पृथग्घस्तयोर्मुखे हृदय उपस्थ
एव पञ्चमः । स यद्दक्षिणेन पाणिना स्त्रियन्न स्पृशति तेनाहरहर्याजिनां लोकमव-
रुन्धे, यत्सव्येन तेन प्रव्राजिनां, यन्मुखेन तेनाग्निप्रस्कन्दिनां, यद्धृदयेन तेन
शूराणां, यदुपस्थेन तेन गृहमेधिनां, तँश्चेत् स्त्रियं नराहरत्यनग्निरिव शिष्यते ।
स यदहरहराचार्य्याय कुलेऽनुतिष्ठते सोऽनुष्ठाय ब्रूयाद्धर्मंगुप्तो मा गोपायेति
॰धर्मो हैनँ गुप्तो गोपायति, १ तस्य ह प्रजाः श्वः श्वः श्रेयसी श्रेयसी ह भवति ।
धाय्यैव प्रतिधीयते, स्वर्गे लोके पितॄन्निदधाति, तान्तवं न वसीत, यस्तान्तवं
वस्ते क्षत्रं वर्द्धते न ब्रह्म तस्मात्तान्तवं न वसीत, ब्रह्म वर्द्धतां मा क्षत्रमिति, नोप-
य्र्यासीत यदुपर्य्यास्ते प्राणमेव तदात्मनोऽधरं कुरुते यद्वातो वहति, अध एवा-
सीत, अधः शयीत, अधस्तिष्ठेदधो व्रजेदेवं ह स्म वैतत् पूर्वे ब्राह्मणा ब्रह्मचर्य्यं-
श्वरन्ति तं ह स्म तत् पुत्रं भ्रातरं वोपतापिनमाहुस्त्नपयेतैनमित्यासमिद्धारात्
स्वरेष्यन्तोऽन्नमद्यादथाह जघेनमाहुः, स्नापयेतैनमित्यासमिद्धारान्नह्येतानि
व्रतानि भवन्ति, तं चेच्छयानमाचार्य्योऽभिवदेत्, स प्रतिसंहाय प्रतिशृणुयात्तं
चेच्छयानमुत्थाय तञ्चेदुत्थितमभिप्रक्रम्य तं चेदभिप्रक्रान्तमभिपलायमानमेवं ह
स्म वैतत् पूर्वे ब्राह्मणा ब्रह्मचर्य्यं चरन्ति, तेषां ह स्म वैषा पुण्या कीर्त्तिर्गच्छत्याह
वा अयं सोऽद्य गमिष्यतीति ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ ब्रह्मचारी का अ ने पांच अग्नियों का
वशीकरण और दूसरा विनीत कर्त्तव्य ।
( पञ्च ह वै एते अग्नयः ब्रह्मचारिणि धीयन्ते, द्वौ पृथक्हस्तयोः-१, २,
मुखे-३, हृदये-४, उपस्थे एव पञ्चमः-५) यही पांच अग्नियां [ उत्तेजक
व्यवहार ] ब्रह्मचारी में घरे होते हैं, दो अलग अलग दोनों हाथों में-१, २, मुख में-३,
हृदय में-४, और उपस्थ में ही पांचवां है--५ । (सः यत् दक्षिणेन पाणिना स्त्रियं
न स्पृशति तेन याजिनां लोकम् अहरहः अवरुन्धे-१) वह जो दाहिने हाथ से स्त्री
को नहीं छूता, उससे वह सत्कर्मयों के लोक को दिन दिन पाता है-१ । (यत् सव्येन
तेन प्रव्राजिनाम्-२) वह जो बांये हाथ से [स्त्री को नहीं छूता], उससे वह संन्यासियों
के [लोक को दिन दिन पाता है]-२ । (यत् मुखेन तेन अग्निप्रस्कन्दिनाम्-३)
४-(धीयन्ते) ध्रियन्ते (याजिनाम्) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु-
णिनिः । सत्कर्मिणाम् (लोकम्) स्थानम् (प्रव्राजिनाम्) प्र+'व्रज गतो-णिनिः ।
१. पू० सं० 'गोपायेति' इति पाठः, स चाशुद्धः ॥ सम्पा० ॥
६

८२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ४ ॥
वह जो मुख से [ स्त्री को नहीं छूता ], उससे वह अग्नि को प्राप्त होने वालों के [ अर्थात्
अग्निहोत्रादि विद्या जानने वालों के लोक को दिन दिन पाता है ]—३ । ( यत् हृदयेन
तेन शूराणाम्—४ ) वह जो हृदय से [ स्त्री को नहीं छूता ], उससे वह शूरों के [ लोक
को दिन दिन पाता है ]— । ( यत् उपस्थेन तेन गृहमेधिनाम्—५ ) वह जो उपस्थ
इन्द्रिय से [ स्त्री को नहीं छूता ], उससे वह गृहस्थों के [ लोक को दिन दिन पाता
है ]—५ । ( तैः चेत् स्त्रियं पराहरति अनग्निः इव शिष्यते । ) उन [ कर्मों ] से जो
स्त्री को वह त्यागता है, अनग्नि [ आहवनीय गार्हपत्य और दाक्षिणात्य यज्ञ की अग्नियों
को छोड़े हुये सन्यासी ] के समान वह उपदेश किया जाता है । ( सः यत् अहरहः
आचार्य्याय कुले अनुतिष्ठते, सो अनुष्ठाय ब्रूयात्—धर्मगुप्तः मा गोपाय इति,
गुप्तः धर्मः ह एनं गोपायती ) वह जो दिन दिन आचार्य के लिये गुरुकुल में कर्म
करता है, वह कर्म करके कहे—धर्म से रक्षा किया गया तू मुझे बचा, रक्षा किया
गया धर्म ही इस [ पुरुष ] को बचाता है, (तस्य ह प्रजा श्वः श्वः श्रेयसी श्रेयसी ह
भवति, धाय्या एव प्रतिधीयते, स्वर्गे लोके पितॄन् निदधाति ) उसकी संतान कल
कल [ अगले अगले दिन ] धार्मिक धार्मिक ही होती है, धाय्या [ होम में अग्नि प्रज्वलित
करने का सामिधेनी मन्त्र ] ही रक्खा जाता है और वह स्वर्गलोक में पितरों [ पालने
वाले विद्वानों ] को धरता है । ( तान्तवं न वसीत, यः तान्तवं वस्ते क्षत्रं वर्धते न
ब्रह्म, तस्मात् तान्तवं न वसीत, ब्रह्म वर्धतां मा क्षत्रम् इति ) वह [ ब्रह्मचारी ]
सूत का वस्त्र न पहिरे, जो सूत का वस्त्र पहिरता है क्षत्रियत्व को बढ़ाता है न वेदज्ञान को,
इसलिये सूत का वस्त्र न पहिरे, [ जिससे ] वेदज्ञान बढ़े न क्षत्रियत्व । (उपरि न आसीत,
यत् उपरि आस्ते तत् आत्मनः प्राणम् एव अधरं कुरुते यत् वातः वहति ) वह
ऊपर न बैठे, जब ऊपर बैठता है तब अपने प्राणवायु को नीचा करता है जिसको पवन
चलाता है । ( अधः एव आसीत, अधः शयीत, अधः तिष्ठेत्, अधः व्रजेत् ) वह नीचे
बैठे, नीचे सोवे, नीचे खड़ा हो, नीचे चले, ( एवं ह स्म वै तत् ब्रह्मचर्य्यं पूर्वे ब्राह्मणाः
चरन्ति, तं ह स्म तत् पुत्रं भ्रातरं वा उपतापिनम् आहुः ) इस प्रकार से निश्चय
परिव्राजकानाम् । संन्यासिनाम् ( अग्निप्रस्कन्दिनाम् ) अग्नि + प्र + स्कन्दिर्
गतिशोषणयोः-णिनिः । अग्निप्रापकानाम् । अग्निहोतृगाम् (गृहमेधिनाम्) गृह +
मिधृ मेधाहिंसनयोः संगमे च—णिनिः । गृहान् गृहव्यवहारान् मेधन्ति निश्चयेन
जानन्ति ते गृहमेधिनः । गृहस्थानाम् ( पराहरति ) त्यजति ( अनग्निः ) नास्ति
अग्नियंस्य । अग्निहोत्रादिकर्मशून्यः । संन्यासी—यथा मनुः ६ । ३८, ४३ (शिष्यते)
शासु अनुशासने-कर्मणि लट् । अनुशासने क्रियते । उपदिश्यते । (कुले ) गुरुकुले ।
ब्रह्मचारिणां गृहे ( धर्मगुप्तः ) धर्मेण रक्षितः (गोपायति) रक्षति ( धाय्या )
पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या० ( पा० ३ । १ । १२६ ) दधातेः—ण्यत् । आतो
युक् चिण्कृतोः ( पा० ७ । ३ । ३३ ) इति युक् । धीयते अनया समिदिति
धाय्या । सामिधेनीनां मध्ये ऋग्विशेषः । अग्निप्रज्वलनमन्त्रः । ( प्रतिधीयते )
निश्चयेन स्थाप्यते ( तान्तवम् ) तन्तु-अण् । सूत्रेण सिद्धं वस्त्रम् ( उपतापिनम् )