गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २३ ॥ ५१
त्वा-इत्यादि यजुर्वेद के पहिले मन्त्र को इस प्रकार आरम्भ करके यजुर्वेद पढ़ते हैं ।
( साम्नाम् आदित्यः देवतं तत् एव ज्योतिः जागतं छन्दः द्यौः स्थानम् )
सामवेद के मन्त्रों में [ पहिले मन्त्र का ] आदित्य देवता, वही ज्योति, जगती छन्द और
प्रकाश लोक स्थान है । ( अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । नि होता सत्सि
बर्हिषि-इति एवम् आदिं कृत्वा सामवेदम् अधीयते ) अग्न आयाहि० इत्यादि [ साम-
वेद के पहिले मन्त्र को ] इस प्रकार आरम्भ करके सामवेद पढ़ते हैं [ इस मन्त्र का छन्द
गायत्री है, यहाँ
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें५२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २६ ॥
( भृग्वङ्गिरोविदा संस्कृतः अन्यान् वेदान् अधीयीत ) प्रकाशमान ज्ञानवाला [ चारों
वेदों के जानने वाले ] से संस्कार किया हुआ [ पढ़ाया हुआ पुरुष ] दूसरे वेदों [ शास्त्रों ]
को पढ़े, ( अन्यत्र संस्कृतः भृग्वङ्गिरसः न अधीयीत ) दूसरे [ शास्त्रों ] में संस्कार
किया हुआ पुरुष प्रकाशमान ज्ञानवाले [ चारों वेदों ] को न पढ़े । ( अथ सामवेदे
खिलश्रुतिः ) और सामवेद में भी खिलश्रुति [ सारभूत मन्त्र ] है—( ब्रह्मचर्येण च
एतस्मात् अथर्वाङ्गिरसः ह यः वेद सः वेद सर्वम् इति
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका ३०
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३० ॥ ५३
२ ३ १ २ . ३१२ ३ २ ३ १ २ १ २२ ३ १.२
३--अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्यदातये । नि होता सत्सि बर्हिषि ॥
साम० पू० १ । १ । ( अग्ने ) हे अग्नि ! [ ज्ञानस्वरूप परमेश्वर ] ( वीतये ) ज्ञान के
लिए और ( हव्यदातये ) भोजन की शुद्धि वा दान के लिये ( गृणानः ) उपदेश करता
हुआ तू ( आ याहि ) आ । ( होता ) तू दानी होकर ( बर्हिषि ) यज्ञ में ( नि सत्सि )
सदा बैठता है ॥
४-शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु 'पीतये
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका ३१ ॥
५४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३१ ॥
वाकोवाक्यम् इति ब्राह्मणम् ) सभी [ उपर्युक्त ] प्रश्नोत्तरात्मक स्थलों में यही ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ३० ॥
भावार्थः-मनुष्य को चाहिये कि ओम् को सर्वाधार जानकर उसका चिन्तन करता
हुआ आत्म-सामर्थ्य बढ़ावे और विषय को भली भांति समझ कर ठीक ठीक अर्थ का ग्रहण
करे ॥ ३० ॥
कण्डिका ३१ ॥
एतद्ध स्मैतद् विद्वांसमेकादशाक्षमौद्गल्यं ग्लावो मैत्रेयोऽभ्याजगाम ।
स तस्मिन् ब्रह्मचर्यं वसतो¹ विज्ञायोवाच किं स्विन्मर्यादा² अयं तं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३१ ॥ ५५
वंशीय ] मैत्रेय [ मित्रयु का शिष्य ] आया । ( सः तस्मिन् ब्रह्मचर्यं वसतः
विज्ञाय उवाच ) वह [ मौद्गल्य में ] उस [ स्थान ] पर ब्रह्मचर्य्य [ वेदाभ्यास और
इन्द्रियनिग्रह ] से रहते हुये का ज्ञान कर [ मैत्रेय ] बोला-( किं स्वित् मर्यादाः
अयं मौद्गल्यः तम् अध्येति यत् अस्मिन् ब्रह्मचर्य्यं वसति इति ) यह क्या मर्यादायें
[ प्रशस्त जीवन पद्धतियां ] हैं [ जिनको सीखने के लिये ] यह मौद्गल्य उस [ वेद ]
को पढ़ता है जिसके लिये इस ब्रह्मचर्य्य में मनुष्य रहता है [ अर्थात् वेदाभ्यास के लिए
इतना ब्रह्मचर्य करना
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका ३२ ॥
५६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३२ ॥
जा और चन्द्रवंशीय मैत्रेय से मिल, [ और कह ] ( भोः चतुर्विंशतियोनिं द्वादशमिथुनां
सावित्रीं गायत्रीम् अब्रूहि ) महाराज ! चौबीस योनि [ उत्पत्ति स्थान ] वाली, बारह
जोड़ा वाली [ देखो कण्डिका ], सविता देवता वाली गायत्री को पढ़ ( यस्याः
भृग्वङ्गिरसः चक्षुः यस्यां सर्वम् इदं श्रितम्, ताम् भवान् प्रब्रवीतु इति ) जिसके
भृगु-आङ्गिरस [ प्रकाशमान सब वेद ] नेत्र हैं, और जिसमें यह सब ठहरा हुआ है, आप
उस गायत्री को समझावें । ( आचार्य्यः उवाच ) फिर आचार्य [
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका ३२ ॥ मौद्गल्य और मैत्रेय का गायत्री मन्त्र पर
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३२ ॥ ५७
पुरा संवत्सरादार्त्तिमाकृष्यसीति । स ह मैत्रेयः स्वानन्तेवासिन उवाच यथार्थं
भवन्तो यथागृहं यथामनो विप्रसृज्यन्तां दुर्धीयानं वा अहं मौद्गल्यमवोचं स
मा यं प्रश्नमप्राक्षीन्न तं व्यवोचं, तमुपैष्यामि शान्तिं करिष्यामीति । स ह मैत्रेयः
प्रातः समित्पाणिर्मौद्गल्यमुपससादासावाहं भो मैत्रेयः किमर्थमिति दुर्धी-
यानं वा अहं भवन्तमवोचं त्वं मा यम्प्रश्नमप्राक्षीर्न तं व्यवोचं त्वामुपैष्यामि
शान्तिं करिष्यामीति, स होवाचात्र वा उपेतश्च
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें५४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३२ ॥
समित्पाणिः मैत्रेयः प्रातः आग्रहं मौद्गल्यम् उपससाद ) वह [ यज्ञ के लिये ]
समिधा हाथ में लिये हुये प्रातःकाल अनुग्रहशील मौद्गल्य के पास पहुँचा [ और बोला ]
( भो असौ मैत्रेयः ) महाराज ! वह मैं मैत्रेय हूँ [ मौद्गल्य ने कहा-( किम् अर्थम्
इति ) किसलिये ? [ मैत्रेय बोला ]-( अहं वै भवन्तं दुरधीयानम् अवोचम् ) मैंने
आपको कुपढ़ बताया है, ( त्वं मा यं प्रश्नम् अप्राक्षीः तं न व्यवोचम् ) तूने मुझसे
जो प्रश्न पूंछा था, वह मैंने नहीं बताया, ( त्वाम् उपैष्यामि शान्तिं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका ३३ ॥
कर्म हैं, यह भी तुझे बताता हूँ, ( सविता प्रचोदयात्, याभिः एति इति ) [ जिनको ]
सविता [ सबका चलाने वाला ] आगे बढ़ाता है और जिनसे चलता है ।
( तम् उपसंगृह्य पप्रच्छ ) उसके पास आदर से जाकर उस [ मैत्रेय ] ने
पूछा--( भोः अधीहि कः सविता का सावित्री ) महाराज ! पढ़ाओ कौन सविता है
कौन सावित्री है ॥ ३२ ॥
भावार्थः-मनुष्यों को प्रश्नोत्तर करके गायत्री आदि वेद मन्त्रों के अर्थ समझने
चाहियें ॥ ३२ ॥
विशेषः-त्रिपदा सावित्री वा गायत्री मन्त्र--तत् सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका ३३ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के चौबीस उत्पत्ति
६० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३३ ॥
वै दक्षिणास्तद्यज्ञ इत्येते द्वे योनी एकं मिथुनम् १२, एतद्ध स्मैतद्विद्वांसमोपाका-
रिमासस्तुर्ब्रह्मचारी ते संस्थित इत्यथैत आसस्तुराचित इव चितो बभूवाथो-
त्थाय प्राव्राजोदित्येतद्वाऽहं वेद नैतासु योनिष्वित एतेभ्यो वा मिथुनेभ्यः सम्भूतो
ब्रह्मचारी मम पुरायुषः प्रेयादिति ॥ ३३ ॥
कण्डिका ३३ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के चौबीस उत्पत्ति
स्थान और बारह जोड़ा ॥
(मनः एव सविता वाक् सावित्री) [मौद्गल्य ने कहा]—मन ही सविता
[चलाने वाला] और वाणी
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३३ ॥ ६१
स्थान और एक जोड़ा है । ५ । ( अहः एव सविता, रात्रिः सावित्री, ) दिन ही सविता
है और रात्रि सावित्री है. ( यत्र हि एव अहः तत् रात्रिः यत्र वै रात्रिः तत् अहः
इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम् ) जहां पर ही दिन है वहां रात्रि है, जहां पर ही रात्रि
है वहां दिन है, यह दो उत्पत्ति स्थान और एक जोड़ा है । ६ । ( उष्णम् एव सविता,
शीतं सावित्री ) ताप ही चलाने वाला और ठण्ड चलाने वाले की सेवा करने वाली है,
( यत्र हि एव उष्णं तत् शीतम् यत्र वै शीतं तत् उष्णम् इति एते द्वे योनी एकं
मिथुनम् ) जहां पर ही ताप है
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका ३४ ॥
६२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३४ ॥
विद्वान् को ( ओपाकारिम्=आ उप अकारिम् ) मैने भली भांति उपकृत किया है
( आसस्तुः ब्रह्मचारी ते संस्थितः इति ) थोड़ा सोने वाला ब्रह्मचारी तेरे लिये ठीक
ठीक खड़ा है । ( अथ एतः आसस्तुः आचितः इव चितः बभूव ) और
गतिशील [ पुरुषार्थी ] थोड़ा सोने वाला पुरुष छकड़े के भार के समान संगृहीत होता है ।
( अथ उत्थाय प्राव्राजीत् इति एतत् वै अहं वेद ) और उठकर वह भ्रमण करता है
यही मैं जानता हूँ ( एतासु योनिषु इतः एतेभ्यः वा निथुनेभ्यः सम्भूतः मम
ब्रह्मचारी आयुषः पुरा न प्रेयात् इति ) इन उत्पत्ति स्थानों में गया हुआ अथवा इन
जोड़ों से उत्पन्न हुआ मेरा ब्रह्मचारी आयु से पहिले न मरे ॥ ३३ ॥
भावार्थः—मनुष्य कण्डिका के अनुसार सविता और सावित्री का अर्थ विचार कर
पूर्णायु भोगे ॥ ३३ ॥
कण्डिका ३४ ॥
ब्रह्म हेदं श्रियं प्रतिष्ठामायतनमैक्षत, तत्तपस्व यदि तद् व्रते ध्रियेत
तत्सत्ये प्रत्यतिष्ठत्, सः सविता सावित्र्या ब्राह्मणं सृष्ट्वा तत् सावित्रीं पर्य्यद-
धात् तत् सवितुर्वरेण्यमिति सावित्र्याः प्रथमः पादः पृथिव्यचं समदधादृचाऽ
ग्निमग्निना श्रियं, श्रिया स्त्रियं, स्त्रिया मिथुन, मिथुनेन प्रजां, प्रजया कर्म, कर्म्मणा
तपः, तपसा सत्यं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं, व्रतेन वै
ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरविच्छिन्नं
जीवनं भवनं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वान्वेमेतं सावित्र्याः प्रथमं पादं
व्याचष्टे ॥ ३४ ॥
कण्डिका ३४ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के प्रथम पाद
की व्याख्या ॥
( इदं ब्रह्म ह श्रियं प्रतिष्ठाम् आयतनम् ऐक्षत ) [ मौद्गल्य कहता है ] इस
ब्रह्म ने ही श्री [ संपत्ति वा शोभा अर्थात् गायत्री ] की प्रतिष्ठा [ गौरव ] और आश्रय
देखा । ( तत् तपस्व, यदि तत् व्रते [ भवान् ] ध्रियेत तत् सत्ये प्रत्यतिष्ठत् )
[ हे मैत्रेय ! ] वह तप कर, यदि उस व्रत में आप रक्खे जावें तो आप सत्य में जम जावें ।
आ + चिञ् चयने--क्तः । शकटभारः । ( चितः ) संगृहीतः ( प्राव्राजीत् ) लडर्थे
लुङ् । प्रकर्षेण व्रजति ( इतः ) गतः ( सम्भूतः ) उत्पन्नः ( प्रेयात् ) प्र + इण् मरणे
विधिलिङ् । ध्रियेत ॥
३४—(श्रियम्) क्विन् वचिप्रच्छि० ( उ० २ । ५७ ) श्रिञ् सेवा-
याम्—क्विप् । ईश्वररचनाम् । शोभाम् । सम्पत्तिम् ( प्रतिष्ठाम् ) व्रतयागादेः
समाप्तिम् । गौरवम् ( आयतनम् ) आ + यती प्रयत्ने—ल्युट् । आश्रयम् ।
यज्ञस्थानम् । ( ब्राह्मणम् ) वेदज्ञानिनम् ( तत् ) तस्मै ( पर्य्यदधात् ) सर्वतः
कण्डिका ३५ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३५ ॥ ६३
( सः सविता सावित्र्या ब्राह्मणं सृष्ट्वा तत् सावित्रीं पर्य्यदधात् ) उस सविता
[ प्रेरक परमात्मा ] ने सावित्री [ मन्त्र ] के साथ ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी पुरुष ] को उत्पन्न
करके उसके लिये सावित्री को ठहराया, (तत्सवितुः वरेण्यम् इति सावित्र्याः प्रथमः
पादः ) उस सविता का अति श्रेष्ठ [ तेज ] है--यह सावित्री का पहिला पाद है।
( पृथिव्या ऋचम्, ऋचा अग्निम्, अग्निना श्रियम्, श्रिया स्त्रियम् स्त्रिया
मिथुनम्, मिथुनेन प्रजाम्, प्रजया कर्म, कर्मणा तपः, तपसा सत्यम्, सत्येन
ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणम् ब्राह्मणेन व्रतम् समदधात् ) पृथिवी के साथ ऋग् [ स्तुति
योग्य विद्या ] को उस [ पहिले पाद ] ने, ऋग् के साथ अग्नि को, अग्नि के साथ श्री
[ शोभा वा सम्पत्ति ] को, श्री के साथ स्त्री को, स्त्री के साथ जोड़ [ पुरुष संयोग ]
को, जोड़ के साथ प्रजा [ सन्तान ] को, प्रजा के साथ कर्म को, कर्म के साथ तप
[ ब्रह्मचर्य आदि ] को, तप के साथ सत्य [ यथार्थता ] को, सत्य के साथ ब्रह्म [ वेदज्ञान ]
को, वेदज्ञान के साथ ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] को, ब्राह्मण के साथ व्रत [ जितेन्द्रियता
आदि ] को ठहराया । ( व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितः भवति, अशून्यः भवति,
अविच्छिन्नः भवति, अविच्छिन्नः अस्य तन्तुः, अविच्छिन्न' जीवनं भवनं भवति,
यः एव वेद यः च एवं विद्वान् एवम् एतं सावित्र्याः प्रथमं पाद व्याचष्टे ) व्रत
[ जितेन्द्रियता आदि ] से ही वह ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] तीक्ष्ण बुद्धि वाला [ वा यत्नवान् ]
होता है, शून्य बिना [ परिपूर्ण ] होता है, अनकट होता है, अनकट उसका तांता [ वंश ]
अनकट जीवन और अस्तित्व [ ठहराव ] होता है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा
जानकार पुरुष इस प्रकार से सावित्री के इस पहिले पाद को बताता है ॥ ३४ ॥
भावार्थः--मनुष्य सावित्री के प्रथम पाद के साथ ऋग्वेद, पृथिवी अग्नि आदि के
विचार से अपने और सन्तान आदि के जीवन को सुदृढ़ करे ॥ ३४ ॥
कण्डिका ३५ ॥
भर्गो देवस्य धीमहीति सावित्र्या द्वितीयः पादोऽन्तरिक्षेण यजुः समद-
धात् यजुषा वायुं, वायुनाऽब्भ्रम्, अब्भ्रेण वर्षं, वर्षेणौषधिवनस्पती्नोषधि-
स्थापितवान् (तत्) तस्य (सवितुः) प्रेरकस्य परमेश्वरस्य (वरेण्यम्) अति-
श्रेष्ठम् (ऋचम्) ऋग्वेदम् । स्तुत्यां विद्याम् ( समदधात् ) सम्यक् स्थापितवान्
(मिथुनम्) द्वित्वविशिष्टं पुरुषम् । पुरुषसंयोगम् (तपः) ब्रह्मचर्याद्यनुष्ठानम्
( व्रतम् ) वरणीयं जितेन्द्रियत्वादि कर्म (संशितः) सम् + शो तनूकरणे--क्तः ।
तीक्ष्णबुद्धिः । सम्पादितव्रतविषयकयत्नः ( अशून्यः) अभावरहितः । परिपूर्णः
( अविच्छिन्नः) नञ् + वि + छिदिर् द्वैधीभावे--क्तः । अविभक्तः । परम्परागतः
( तन्तुः ) सितनिगमिमसि० ( उ० १ । १६९ ) तनु विस्तारे--तुन् । विस्तारः ।
वंशसन्ततिः ( भवनम् ) अस्तित्वम् ( व्याचष्टे ) चक्षिङ् कथने दर्शने च- लट् ।
विविधं कथयति ॥
कण्डिका ३५ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के दूसरे पाद
६४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३५ ॥
वनस्पतिभिः पशून् पशुभिः कर्म कर्मणा तपस्तपसा सत्यं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा
ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं, व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो
भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरविच्छिन्नं जीवनं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वाने-
वमेतं सावित्र्या द्वितीयं पादं व्याचष्टे ॥ ३५ ॥
कण्डिका ३५ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के दूसरे पाद
की व्याख्या ॥
( भर्गो देवस्य धीमहि इति सावित्र्याः द्वितीयः पादः ) प्रकाशमान परमेश्वर
के तेज को हम धारण करें- यह सावित्री का दूसरा पाद है । ( अन्तरिक्षेण यजुः
समदधात्, यजुषा वायुम्, वायुना अभ्रम्, अभ्रेण वर्षम्, वर्षेण ओषधिवनस्पतीन्,
ओषधिवनस्पतिभिः पशून्, पशुभिः कर्म, कर्मणा तपः, तपसा सत्यम्, सत्येन
ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणम्, ब्राह्मणेन व्रतम् ) अन्तरिक्ष [ आकाश ] के साथ यजु [ पूजनीय
कर्म वा संगति कर्म ] को उस [ दूसरे पाद ] ने ठहराया, यजु के साथ वायु को, वायु
के साथ जल रखने वाले मेघ को, मेघ के साथ वर्षा को, वर्षा के साथ ओषधियों
[ सोमलता, यव आदि ] और वनस्पतियों [ पीपल आदि ] को, ओषधि और वनस्पतियों
के साथ पशुओं [ जीवों ] को, पशुओं के साथ कर्म को, कर्म के साथ तप [ ब्रह्मचर्य
आदि ] को, तप के साथ सत्य [ यथार्थता ] को, सत्य के साथ ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को,
वेदज्ञान के साथ ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] को, ब्राह्मण के साथ व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ]
को । ( व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितः भवति, अशून्यः भवति, अविच्छिन्नः भवति,
अविच्छिन्नः अस्य तन्तुः, अविच्छिन्नं जीवनं भवति, यः एवं वेद, यः च एवं
विद्वान् एवम् एतं सावित्र्याः द्वितीयं पादं व्याचष्टे ) व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ] से
ही वह ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] तीक्ष्ण बुद्धि वाला [ वा यत्नवान् ] होता है, शून्य बिना
[ परिपूर्ण ] होता है, अनकट होता है अनकट उसका तांता [ वंश ], अनकट जीवन होता
है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा जानकर पुरुष इस प्रकार से सावित्री के इस दूसरे
पाद को बताता है ॥ ३५ ॥
भावार्थः मनुष्य सावित्री के दूसरे पाद के साथ यजुर्वेद, अन्तरिक्ष वायु आदि
के विचार से अपने और सन्तान आदि के जीवन को सुदृढ़ करे ॥ ३५ ॥
कण्डिका ३६ ॥
धियो यो नः प्रचोदयादिति सावित्र्यास्तृतीयः पादो दिवा साम समदधात्
साम्नाऽऽदित्यमादित्येन रश्मीन् रश्मिभिर्वर्षं, वर्षेणौषधिवनस्पतीनौषधिवन-
३५--( भर्गः ) तेजः ( देवस्य ) प्रकाशमयस्य । परमेश्वरस्य ( धीमहि )
डुधाञ् धारणपोषणयोः—विधिलिङि छान्दसं १ रूपम् । दधीमहि । धरेमहि ( यजुः )
अतिपॄवपियजि० ( उ० २ । ११७ ) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु--उसिः ।
यजुर्वेदम् । संगतिकरणम् । सत्कर्मविद्याम् ( पशून् ) जीवान् । अन्यद् गतम् ॥
१. अत्र छन्दस्युभयथा ( पा० ३ । ४ ) इत्यर्धधातुकत्वात् शप् न । सम्पा० ॥
कण्डिका ३६ ।। सावित्री वा गायत्री मन्त्र के तीसरे पाद की व्याख्या ।।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३७ ६५
स्पतिभिः पशून् प॑शुभिः कर्म कर्मणा तपस्तपसा सत्यं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा
ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं, व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो
भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरविच्छिन्नं जीवनं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतं
सावित्र्यास्तृतीयं पादं व्याचष्टे ॥ ३६ ॥
कण्डिका ३६ ।। सावित्री वा गायत्री मन्त्र के तीसरे पाद की व्याख्या ।।
(धियो यो नः प्रचोदयात्—इति सावित्र्याः तृतीयः पादः) जो हमारी बुद्धियों
वा कर्मों को आगे बढ़ावे—यह सावित्री का तीसरा पाद है। (दिवा साम, साम्ना
आदित्यम्, आदित्येन रश्मीन्, रश्मिभिः वर्षम्, वर्षेण ओषधिवनस्पतीन्, ओषधि-
वनस्पतिभिः पशून्, पशुभिः कर्म, कर्मणा तपः, तपसा सत्यम्, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा
ब्राह्मणम्, ब्राह्मणेन व्रतम् समदधात्) प्रकाश के साथ साम [मोक्षज्ञान] को साम के साथ
प्रकाशमान वा रस लेने वाले सूर्य को, सूर्य के साथ किरणों को, किरणों के साथ वर्षा को,
वर्षा के साथ ओषधियों [सोमलता यव आदि] और वनस्पतियों [पीपल आदि ] को, ओषधि
और वनस्पतियों के साथ पशुओं [जीवों] को, पशुओं के साथ कर्म को, कर्म के साथ तप
[ ब्रह्मचर्य आदि ] को, तप के साथ सत्य [यथार्थता] को, सत्य के साथ ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को,
वेदज्ञान के साथ ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] को, ब्राह्मण के साथ व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ] को
उस [ तीसरे पाद ] ने ठहराया । (व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितः भवति, अशून्यः भवति,
अविच्छिन्नः भवति, अविच्छिन्नः अस्य तन्तुः, अविच्छिन्नं जीवनं भवति, यः
एवं वेद, यः च एवं विद्वान् एवम् एतम् सावित्र्याः तृतीयं पादं व्याचष्टे ) व्रत
[ जितेन्द्रियता आदि ] से ही वह ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] तीक्ष्ण बुद्धि वाला [ वा यत्नवान् ]
होता है, शून्य बिना [ परिपूर्ण ] होता है, अनकट होता है, अनकट उसका तांता—
[ वंश ], अनकट जीवन होता है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा जानकार पुरुष इस
प्रकार से सावित्री के तीसरे पाद को बताता है ॥ ३६ ॥
भावार्थः—मनुष्य सावित्री के तीसरे पाद के साथ सामवेद द्यौलोक आदित्य
आदि के विचार से अपने और सन्तान आदि के जीवन को सुदृढ़ करे ॥ ३६ ॥
कण्डिका ३७ ॥
तेन ह वा एवं विदुषा ब्राह्मणेन ब्रह्माभिपन्नं प्रसितं परामृष्टं १, ब्रह्मणाऽ-
काशमभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टमा २, काशेन वायुरभिपन्नो ग्रसितः परामृष्टो ३,
३६--( धियः ) ध्यायतेः संप्रसारणं च ( वा० पा० ३ । २ । १७८ ) ध्यै
चिन्तने—क्विप् संप्रसारणं च । धीः कर्मनाम--निघ० २ । १ । प्रज्ञानाम-निघ०
३ । ९ । बुद्धीः । कर्माणि ( आदित्यम् ) आदीप्यमानम् । रसानामादातारम् ।
सूर्यम् ( रश्मीन् ) अश्नोतेरशच् ( उ० ४ । ४६) अशूङ् व्याप्तौ—मिः, धातोः रश्चा-
देशः । किरणान् । अन्यद्गतम् ।।
१. यह प्रकरण तैत्तिरीय उपनिषद् २, १ से तुलनीय है ।। सम्पा० ।।
५
कण्डिका ३७ ॥ बारह महातत्त्वों की परम्परा ॥
६६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३७
वायुना ज्योतिरभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टं ४, ज्योतिषाऽपोऽभिपन्ना ग्रसिताः परा-
मृष्टा ५, अद्भिर्भूमि॑रभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा ६, भूम्याऽन्नमभिपन्नं ग्रसितं
परामृष्ट ७, मन्नेन प्राणोऽभिपन्नो ग्रसितः परामृष्टः ८, प्राणेन मनोऽभिपन्नं
ग्रसितं परामृष्टं ९, मनसा वागभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा १० वाचा वेदा
अभिपन्ना ग्रसिताः परामृष्टा ११, वेदैर्यज्ञोऽभिपन्नो ग्रसितः परामृष्ट १२,
स्तानि ह वा एतानि द्वादशमहाभूतान्येवंविधिप्रतिष्ठितानि तेषां यज्ञ एव
पराऽर्द्ध्यः ॥ ३७ ॥
कण्डिका ३७ ॥ बारह महातत्त्वों की परम्परा ॥
( तेन ह वै एवम् विदुषा ब्राह्मणेन ब्रह्म अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् )
उस ही ऐसे [ सावित्री का अर्थ जानने वाले ] विद्वान् ब्राह्मण करके ब्रह्म [ ईश्वर ] सब
प्रकार पाया गया, ग्रसा गया [ पचाया गया वा सुधार के उसका रस लिया गया ] और
प्रधानता से छूआ गया है । १ । ( ब्रह्मणा आकाशम् अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् )
ब्रह्म [ परमेश्वर ] करके आकाश सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से
छूआ गया है । २ । ( आकाशेन वायुः अभिपन्नः ग्रसितः परामृष्ट ) आकाश
करके वायु [ पवन ] सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया
है । ३ । ( वायुना ज्योतिः अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् ) वायु करके प्रकाश सब
ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ४ । ( ज्योतिषा
अपः + आपः अभिपन्नाः ग्रसिताः परामृष्टाः ) प्रकाश करके जल सब ओर से पाया
गया ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ५ । ( अद्भिः भूमिः अभिपन्ना
ग्रसिता परामृष्टा ) जल करके भूमि सब ओर से पायी गई, ग्रसी गई और प्रधानता से
छूई गई है । ६ । ( भूम्या अन्नम् अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् ) भूमि करके अन्न सब
ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ७ । अन्नेन प्राणः अभि-
पन्नः ग्रसितः परामृष्टः ) अन्न करके प्राण [ जीवन सामर्थ्य ] सब ओर से पाया गया,
ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ८ । ( प्राणेन मनः अभिपन्नं ग्रसितं
परामृष्टम् ) प्राण करके मन [ अन्तःकरण ] सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और
प्रधानता से छूआ गया है । ९ । ( मनसा वाक् अभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा ) मन
करके वाणी सब ओर से पायी गई, ग्रसी गई और प्रधानता से छूई गई है । १० ।
( वाचा वेदाः अभिपन्नाः ग्रसिताः परामृष्टाः ) वाणी करके वेद सब ओर से पाये
३७-( एवम् ) अनेन प्रकारेण । सावित्र्यर्थविचारेण ( ब्रह्म ) परमेश्वरः
( अभिपन्नम् ) सर्वतः प्राप्तम् ( ग्रसितम् ) भक्षितम् । पाचितम् । रसाय गृहीतम् ।
(परामृष्टम्) परा + मृश आमर्शने प्रणिधाने च-क्तः । प्राधान्येन स्पृष्टम् ( मनः )
मन ज्ञाने-असुन् । सङ्कल्पाविकल्पात्मकमन्तःकरणम् ( यज्ञः ) देवपूजासंगति-
करणदानव्यवहारः ( महाभूतानि ) पूर्वोक्तानि महातत्त्वानि ( विधिप्रतिष्ठि-
तानि ) विधानेन स्थापितानि ( तेषाम् ) भूतानां मध्ये ( पराऽर्द्ध्यः ) छन्दसि च
(पा० ५ । १ । ६७) परार्द्धं-यत् । परार्द्धं प्रधानत्वमहंतीति । अतिश्रेष्ठः ॥
कण्डिका ३८ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३८ ६७
गये, ग्रसे गये और प्रधानता से छूये गये हैं। ११ । (वेदैः यज्ञः अभिपन्नः ग्रसितः
परामृष्टः) वेदों करके यज्ञ [देवपूजा, संगतिकरण और दान व्यवहार] सब ओर से
पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है। १२। (तानि ह वै एतानि
द्वादश महाभूतानि एवंविधिप्रतिष्ठितानि तेषां यज्ञः एव पराद्धर्ध्यः) यही बारह
महातत्त्व इस प्रकार विधान के साथ ठहरे हुये हैं, उनमें यज्ञ ही अति श्रेष्ठ है ॥ ३७ ॥
भावार्थः-ब्रह्मज्ञानी पुरुष ब्रह्म आदि बारह तत्त्वों के यथावत् ज्ञान से परम गति
पाता है ॥ ३७ ॥
कण्डिका ३८ ॥
तं ह स्मैतमेवं विद्वांसो मन्यन्ते विद्म एनमिति याथातथ्यमविद्वांसोऽयं
यज्ञो वेदेषु प्रतिष्ठितो १, वेदा वाचि प्रतिष्ठिता २, वाङ् मनसि प्रतिष्ठिता ३,
मनः प्राणे प्रतिष्ठितं ४, प्राणोऽन्ने प्रतिष्ठितो ५, ऽन्नं भूमौ प्रतिष्ठितं ६ भूमिरप्सु
प्रतिष्ठिता ७, आपो ज्योतिषि प्रतिष्ठिता ८, ज्योतिर्वायौ प्रतिष्ठितं ६, वायुरा-
काशे प्रतिष्ठितः १० आकाशं ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं ११, ब्रह्म ब्राह्मणे ब्रह्मविदि प्रति-
ष्ठितं १२, यो ह वा एवं वित् स ब्रह्मवित्, पुण्यां च कीर्तिं लभते सुरभींश्च
गन्धान् सोऽपहतपाप्मानन्तां श्रियमश्नुते य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतां वेदानां
मातरं सावित्रींसम्पदमुपनिषदमुपास्त इति ब्राह्मणम् ॥ ३८ ॥
कण्डिका ३८ ॥ दूसरे प्रकार से पूर्वोक्त बारह तत्त्वों
का विचार
(तं ह स्म एतम् एवं विद्वांसः मन्यन्ते विद्मः एनम् इति याथातथ्यम्
अविद्वांसः) उस ही [यज्ञ] को इस प्रकार जानने वाले मानते हैं—हम इस [यज्ञ]
को जानते हैं—सचमुच वे अज्ञानी हैं। (अयम् यज्ञः वेदेषु प्रतिष्ठितः) यह यज्ञ
[देवपूजा संगतिकरण दानव्यवहार] वेदों में ठहरा हुआ है। १। (वेदाः वाचि
प्रतिष्ठिताः) वेद वाणी में ठहरे हुये हैं। २। (वाक् मनसि प्रतिष्ठिता) वाणी
मन में ठहरी हुई है। ३। (मनः प्राणे प्रतिष्ठितम्) मन प्राण में ठहरा हुआ है। ४।
(प्राणः अन्ने प्रतिष्ठितः) प्राण अन्न में ठहरा हुआ है। ५। (अन्नं भूमौ
प्रतिष्ठितम्) अन्न भूमि में ठहरा हुआ है। ६। (भूमिः अप्सु प्रतिष्ठिता) भूमि
जल में ठहरी हुई है। ७। (आपः ज्योतिषि प्रतिष्ठिताः) जल प्रकाश में ठहरा
हुआ है। ८। (ज्योतिः वायौ प्रतिष्ठितम्) प्रकाश पवन में ठहरा हुआ है। ६।
(वायुः आकाशे प्रतिष्ठितः) पवन आकाश में ठहरा हुआ है। १०। (आकाशम्
ब्रह्मणि प्रतिष्ठितम्) आकाश ब्रह्म [परमात्मा] में ठहरा हुआ है। ११। (ब्रह्म
३८-(तम्) पूर्वोक्तं यज्ञम् (विद्वांसः) जानन्तः (मन्यन्ते) जानन्ति।
(विद्मः) वयं जानीमः (एनम्) यज्ञम् (याथातथ्यम्) यथातथा—प्यञ्।
वास्तविकं पदार्थम् (अविद्वांसः) अविदन्तः (पुण्याम्) पवित्राम् (सुरभीन्)
मनोहरान् (अपहतपाप्मा) विनष्टपापः (अनन्तां श्रियम्) अनन्तसेवनीयसम्प-
कण्डिका ३९ ॥
६८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३८
ब्रह्मविदि ब्राह्मणे प्रतिष्ठितम् ) ब्रह्म वेद जानने वाले ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] में ठहरा
हुआ है। १२ । ( यः ह वै एवं वित् मः ब्रह्मवित्, पुण्यां च कीर्तिं सुरभीन् च
गन्धान् लभते ) जो ही ऐसा जानने वाला है वह ब्रह्मज्ञानी है और पवित्र कीर्ति और
सुन्दर गन्धों [ चन्दनादि ] को पाता है। ( सः अपहृतपाप्मा अनन्तां श्रियम् अश्नुते,
यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् एवम् एतां वेशनां मातरं सावित्रीसम्पदम्
उपनिषदम् उपास्ते इति ब्राह्मणम् ) वह पाप से छूटा हुआ पुरुष अनन्त श्री [ सेवनीय
सम्पत्ति ] भोगता है जो ऐसा जानता है, और जो ऐसा विद्वान् इस प्रकार से इस वेदों
की माता सावित्री रूप सम्पदा उपनिषद् [ ब्रह्मविद्या ] को भजता है--यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ३८ ॥
भावार्थः—ईश्वर और उसके कर्मों को वेद द्वारा यथावत् जानकर ब्रह्मज्ञानी बड़ा
यश और आनन्द पाता है ॥ ३८ ॥
विशेषः—इस कण्डिका का कण्डिका ३७ से मिलान करके गायत्री मन्त्र के अर्थों
के साथ अपनी विचारशक्ति बढ़ाओ ॥
कण्डिका ३९ ॥
आपो गर्भं जनयन्तीरित्यपाङ्गर्भः पुरुषः स यज्ञोऽद्भियर्यज्ञः प्रणीयमानः
प्राङ्तायते¹, तस्मादाचमनीयं पूर्वमाहारयति स यदाचामति त्रिराचामति द्विः
परिशुम्भत्यायुरवरुह्य पाप्मानं निर्णुदत्युपसाद्य यजुषोद्धृत्य मन्त्रान् प्रयुज्यावसाय
प्राचीः शाखाः सन्धाय निरङ्गुष्ठे पाणावमृतमस्यमृतोपस्तरणमस्यमृताय त्वोप-
स्तृणामीति पाणावुदकमानीय जीवास्थेति सूक्तेन त्रिराचामति । स यत्पूर्वमाचा-
मति सप्त प्राणांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता बाह्याः शरीरान्मात्रास्तद्यथै-
तदग्निं वायुमादित्यं चन्द्रमसमपः पशूनन्यांश्च प्रजास्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्या-
पोऽमृतम् । स यद् द्वितीयमाचामति सप्तापानांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता
बाह्याः शरीरात् मात्रास्तद्यथैतत्पौर्णमासीमष्टकाममावास्यां श्रद्धां दीक्षां यज्ञ
दक्षिणास्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्यापोऽमृतम् । स यत्तृतीयमाचामति सप्त व्यानां-
स्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता बाह्याः शरीरान्मात्रास्तद्यथैतत् पृथिवीमन्त-
रिक्षं दिवन्नक्षत्राण्यूतूनार्त्तवान् संवत्सरांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्यापोऽमृतं पुरुषो
ब्रह्माथांप्रियन्निगमो भवति तस्माद्वै विद्वान् पुरुषमिदं पुण्डरीकमिति प्राण एष
ग पुरि शेते स पुरि शेते इति । पुरिशयं सन्तं प्राणं पुरुष इत्याचक्षते । परोक्षेण
परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । स यत्पूर्वमाचामति पुरस्ताद्धो-
मांस्तेनास्मिन्नवरुन्धे स यद् द्वितीयमाचामत्याज्यभागौ तेनास्मिन्नवरुन्धे, स
त्तिम् ( अश्नुते ) प्राप्नोति ( सावित्रीसम्पदम् ) गायत्रीरूपसम्पत्तिम् ( उपनिष-
दम् ) ब्रह्मविद्याम् ( उपास्ते ) भजते । सेवते ॥
१. 'प्राङ्णायते' इति पू० सं० पाठः, स चायुक्तः । सम्पा० ॥
कण्डिका ३९ ॥ आचमन के विधान और लाभ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६ ६६
यत्तृतीयमाचामति संस्थितहोमांस्तेनास्मिन्नवरुन्धे, स यद् द्विः परिशुम्भति तत्स-
मित्संबर्हिः, स यत्सर्वाणि खानि सर्वं देहमाप्याययति यच्चान्यदातारं मन्त्रकार्थ्यं
यज्ञे स्कन्दति सर्वं तेनास्मिन्नवरुन्धे, स यदोंपूर्वान् मन्त्रान् प्रयुङ्क्त आसर्वमेधा-
देते क्रतव एत एवास्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु वेदेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु
सत्त्वेषु कामचारः कामविमोचनं भवत्यद्धं च न प्रमीयते य एवं वेद ।
तदप्येतद् ऋचोक्तम् । आपो भृग्वङ्गिरो रूपमापो भृग्वङ्गिरोमयं । सर्वं-
मापॊमयं भूतं सर्वं भृग्वङ्गिरोमयं । अन्तरैते त्रयो वेदा भृगूनङ्गिरसोऽनुगाः ।
अपां पुष्पं मूर्तिराकाशं पवित्रमुत्तममित्याचम्याभ्युक्ष्यात्मानमनुमन्त्रयत
इन्द्र जोवेति ब्राह्मणम् ॥ ३९ ॥
इति अथर्ववेदे गोपथब्राह्मणपूर्वभागे प्रथमः प्रपाठकः ॥ १ ॥
कण्डिका ३९ ॥ आचमन के विधान और लाभ ॥
( आपो गर्भं जनयन्तीः इति-अथ० ४ । २ । ८ ) गर्भ [ अर्थात् बालक रूप
संसार ] को उत्पन्न करते हुये जल [ इस मन्त्र से सिद्ध होता है कि ] ( अपां गर्भः
पुरुषः सः यज्ञः ) जल का गर्भ [ अन्तर्यामी ] पुरुष [ ब्रह्म ] है वही यज्ञ है । ( अद्भिः
प्र णीयमानः यज्ञः प्राङ्तायते तस्मात् आचमनीयम् पूर्वम् आहारयति ) जल के
साथ चलाया हुआ यज्ञ पहिले विस्तृत किया जाता है इसलिये आचमन योग्य जल वह
[ व्रतधारी ] पहिले विधि के साथ पीता है । ( सः यत् आचामति त्रिः आचामति )
वह जब आचमन करता है, तीन बार आचमन करता है, (द्विः परिशुम्भति ) दो बार
सजाता है [ आगे देखो ], ( आयुः अवरुह्य पाप्मानं निर्णुदति ) आयु पर चढ़कर
[ बढ़ाकर ] पाप को निकाल देता है । ( यजुषा उपसाद्य मन्त्रान् उद्धृत्य प्रयुज्य
अवसाय, प्राचीः शाखाः सन्धाय निरंगुष्ठे पाणौ-अमृतम् असि, अमृत !
उपस्तरणम् असि, अमृताय त्वा उपस्तृणामि इति [ ब्राह्मणवचनानि ] पाणौ
उदकम् आनीय-जीवाः स्थ इति सूक्तेन [ अथ० १९ । ६६ । १-४ ] त्रिः
आचामति ) देवपूजा के साथ पास आकर, मन्त्रों को निकाल कर, प्रयोग में ला कर ओर
निश्चय करके, और पुरानी शाखाओं [ वेदव्याख्याओं ] को मिला कर, अगूंठा छोड़ कर
हाथ में-तू अमृत [ मृत्यु से बचाने वाला जल ] है, हे अमृत ! तू बहुत फैलाने वाला
है, अमरपन के लिये तुझे फैलाता हूँ [ पीता हूँ-इन तीन ब्राह्मण वचनों से ] हाथ में
३६-(जनयन्तीः) जनयतेः शतृः । जसि पूर्वसवर्णदीर्घः । जनयन्त्य । उत्पा-
दयन्त्यः (प्रणीयमानः) प्रवर्त्तमानः ( प्राङ्तायते ) प्र+अञ्चु गतिपूजनयोः-क्विन्,
तनु विस्तारे कर्मणि लट् । तनोतेर्यकि (पा० ६ । ४ । ४४) इति आत्वम् । प्राङ् पूर्वे
तायते । विस्तार्यते ( आचमनीयम् ) आचमनयोग्यं जलम् ( आहारयति ) विधि-
पूर्वकं पिबति ( परिशुम्भति ) शुम्भ शोभायाम्-णिजर्थे । परिशुम्भयति । सर्वतः
शोभयति ( अवरुह्य ) आरुह्य । दीर्घं कृत्वा ( यजुषा ) देवपूजनेन ( उद्धृत्य )
उत् +धृञ् धारणे वा हृञ् हरणे-ल्यप् । पृथक् कृत्वा ( प्रयुज्य ) प्रयोगे नीत्वा
७० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६
जल लेकर—तुम जीव वाले हो—इस सूक्त से [ चार मन्त्रों से ] तीन बार आचमन करता
है। (सः यत् पूर्वम् आचामति सप्त तान् प्राणान् एतेन अस्मिन् आप्याययति
[ताः च अपि ], याः हि शरीरात् बाह्याः एताः मात्राः, तत् यथा एतत्. अग्निं
वायुम् आदित्यं चन्द्रमसम् अपः अन्यान् पशून् च प्रजाः तान् एतेन अस्मिन्
आप्याययति—आपः अमृतम् ) वह जो पहिला आचमन करता है उन सात प्राणों
[ शरीर में भीतर जाने वाले जीवनवर्धक श्वासों ] को इस [ विधि ] से इस [ शरीर ]
में पुष्ट करता है [ और उन मात्राओं को भी पुष्ट करता है ] जो यह शरीर से बाहर
चलती हुई मात्रावें हैं, सो जैसे यह हैं--अग्नि १ [ अर्थात् शारीरिक, पार्थिव, समुद्रीय,
गुप्त प्रकट बिजुली आदि अग्नि विद्या ] वायु २ [ अर्थात् पवन विद्या जैसे पवन क्या है
और उसका प्रभाव सब जीवों, सब पृथिवी सूर्य आदि लोकों पर क्या है ], सूर्य ३ [ अर्थात्
सूर्य विद्या, जैसे सूर्य का पृथिवी आदि लोकों और उनके पदार्थों से और उन सबका
सूर्य लोक से क्या सम्बन्ध है ], चन्द्रमा ४ [ अर्थात् चन्द्र विद्या, जैसे उपग्रह चन्द्रमा
अपने ग्रह पृथिवी पर किस सम्बन्ध से क्या प्रभाव करता है और अन्य चन्द्रमाओं का
अन्य ग्रहों से क्या सम्बन्ध है ], जल ५ [ अर्थात् जल विद्या, जैसे जल क्या है और वह
भूमण्डल, मेघमण्डल, सूर्यमण्डल आदि लोकों से क्या सम्बन्ध रखता है ], जीव वाले
पशु ६ [ अर्थात् पशु विद्या, जैसे गौ घोड़ा आदि जीव पृथिवी लोक और दूसरे लोकों में
कैसे उपकारी होते हैं ], और प्रजाओं ७ [ अर्थात् प्रजा की विद्या कि परमात्मा की
सृष्टि में भूलोक, चन्द्रलोक, सूर्यलोक आदि के मनुष्य और जीवजन्तुओं का सम्बन्ध
आपस में और दूसरे लोक वालों से क्या है ]--इन सबको इस [ विधि ] से इस
[ शरीर ] में पुष्ट करता है, [ क्योंकि ] जल अमृत है। (सः यत् द्वितीयम् आचा-
मति सप्त तान् अपानान् एतेन अस्मिन् आप्याययति [ ताः च अपि ], याः हि
शरीरात् बाह्याः एताः मात्राः, तत् यथा एतत्, पौर्णमासीम् अष्टकाम् अमावास्यां
श्रद्धां दीक्षां यज्ञं दक्षिणाः. तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति--आपः अमृतम् )
वह जो दूसरा आचमन करता है, उन सात अपानों [ शरीर से बाहर निकलने वाले
( अवसाय ) अव+षो अन्तकर्मणि-ल्यप् । निश्चित्य ( प्राचीः ) पूर्वस्मिन् काले
भवाः ( शाखाः ) वेदव्याख्याः ( संधाय ) सम्+दधातेः---ल्यप् । संयुज्य ।
( अमृतम् ) नास्ति मृतं मरणं यस्मात् तत् । जलम् ( उपस्तरणम् ) उप +
स्तृञ् विस्तारे आच्छादने च--ल्युट् । बहुविस्तारकम् ( अमृताय ) अमरणाय ।
( उपस्तृणामि ) अधिकं विस्तारयामि । आचामामि । ( एतेन ) अनेन विधिना
( अस्मिन् ) दृश्यमाने शरीरे ( एताः ) एतेस्तुट् च ( उ० १ । १३३ ) इण् गतौ--
अदिः प्रत्ययः, तस्य च तुडागमः । गमनशीलाः (अग्निम्) अग्निविद्याप्रकाशम् (वायुम्)
पवनविद्याम् ( आदित्यम् ) आदीद्यमानसूर्यविद्याम् ( चन्द्रमसम् ) आह्ला-
दकचन्द्रविद्याम् ( अपः ) व्यापकजलविद्याम् ( पशून् ) गवाश्वादिजीवान् ।
( अन्यान् ) माछाणसिभ्यो यः ( उ० ४ । १०९ ) अन प्राणने--षप्रत्ययः । प्राणिन. ।
( आप्याययति ) आ+प्यैङ् वृद्धौ-णिच् । समन्तात् वर्धयति । पोषयति (अपानान्)