गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 102, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें६४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३५ ॥
वनस्पतिभिः पशून् पशुभिः कर्म कर्मणा तपस्तपसा सत्यं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा
ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं, व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो
भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरविच्छिन्नं जीवनं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वाने-
वमेतं सावित्र्या द्वितीयं पादं व्याचष्टे ॥ ३५ ॥
कण्डिका ३५ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के दूसरे पाद
की व्याख्या ॥
( भर्गो देवस्य धीमहि इति सावित्र्याः द्वितीयः पादः ) प्रकाशमान परमेश्वर
के तेज को हम धारण करें- यह सावित्री का दूसरा पाद है । ( अन्तरिक्षेण यजुः
समदधात्, यजुषा वायुम्, वायुना अभ्रम्, अभ्रेण वर्षम्, वर्षेण ओषधिवनस्पतीन्,
ओषधिवनस्पतिभिः पशून्, पशुभिः कर्म, कर्मणा तपः, तपसा सत्यम्, सत्येन
ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणम्, ब्राह्मणेन व्रतम् ) अन्तरिक्ष [ आकाश ] के साथ यजु [ पूजनीय
कर्म वा संगति कर्म ] को उस [ दूसरे पाद ] ने ठहराया, यजु के साथ वायु को, वायु
के साथ जल रखने वाले मेघ को, मेघ के साथ वर्षा को, वर्षा के साथ ओषधियों
[ सोमलता, यव आदि ] और वनस्पतियों [ पीपल आदि ] को, ओषधि और वनस्पतियों
के साथ पशुओं [ जीवों ] को, पशुओं के साथ कर्म को, कर्म के साथ तप [ ब्रह्मचर्य
आदि ] को, तप के साथ सत्य [ यथार्थता ] को, सत्य के साथ ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को,
वेदज्ञान के साथ ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] को, ब्राह्मण के साथ व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ]
को । ( व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितः भवति, अशून्यः भवति, अविच्छिन्नः भवति,
अविच्छिन्नः अस्य तन्तुः, अविच्छिन्नं जीवनं भवति, यः एवं वेद, यः च एवं
विद्वान् एवम् एतं सावित्र्याः द्वितीयं पादं व्याचष्टे ) व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ] से
ही वह ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] तीक्ष्ण बुद्धि वाला [ वा यत्नवान् ] होता है, शून्य बिना
[ परिपूर्ण ] होता है, अनकट होता है अनकट उसका तांता [ वंश ], अनकट जीवन होता
है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा जानकर पुरुष इस प्रकार से सावित्री के इस दूसरे
पाद को बताता है ॥ ३५ ॥
भावार्थः मनुष्य सावित्री के दूसरे पाद के साथ यजुर्वेद, अन्तरिक्ष वायु आदि
के विचार से अपने और सन्तान आदि के जीवन को सुदृढ़ करे ॥ ३५ ॥
कण्डिका ३६ ॥
धियो यो नः प्रचोदयादिति सावित्र्यास्तृतीयः पादो दिवा साम समदधात्
साम्नाऽऽदित्यमादित्येन रश्मीन् रश्मिभिर्वर्षं, वर्षेणौषधिवनस्पतीनौषधिवन-
३५--( भर्गः ) तेजः ( देवस्य ) प्रकाशमयस्य । परमेश्वरस्य ( धीमहि )
डुधाञ् धारणपोषणयोः—विधिलिङि छान्दसं १ रूपम् । दधीमहि । धरेमहि ( यजुः )
अतिपॄवपियजि० ( उ० २ । ११७ ) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु--उसिः ।
यजुर्वेदम् । संगतिकरणम् । सत्कर्मविद्याम् ( पशून् ) जीवान् । अन्यद् गतम् ॥
१. अत्र छन्दस्युभयथा ( पा० ३ । ४ ) इत्यर्धधातुकत्वात् शप् न । सम्पा० ॥