गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 91, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३० ॥ ५३
२ ३ १ २ . ३१२ ३ २ ३ १ २ १ २२ ३ १.२
३--अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्यदातये । नि होता सत्सि बर्हिषि ॥
साम० पू० १ । १ । ( अग्ने ) हे अग्नि ! [ ज्ञानस्वरूप परमेश्वर ] ( वीतये ) ज्ञान के
लिए और ( हव्यदातये ) भोजन की शुद्धि वा दान के लिये ( गृणानः ) उपदेश करता
हुआ तू ( आ याहि ) आ । ( होता ) तू दानी होकर ( बर्हिषि ) यज्ञ में ( नि सत्सि )
सदा बैठता है ॥
४-शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु 'पीतये । शंयोरभि स्रवन्तु नः ॥
अथ० १ । ६ । १, यजु० ३६ । १२ ॥ ( देवीः ) दिव्य गुण से युक्त ( आपः ) जल-
धारायें वा सर्वव्यापक परमेश्वर ( नः ) हमारे ( अभिष्टये ) पूर्ण यज्ञ वा अभिलाषा के
लिये ( पीतये ) पान रक्षा वा वृद्धि के लिए ( शम् ) सुखदायक ( भवन्तु ) होवे
और ( नः अभि ) हमारे ऊपर ( शंयोः ) सुख की ( स्रवन्तु ) वर्षा करे ॥
कण्डिका ३०
अध्यात्ममात्मभेषज्यमात्मकैवल्यमोंकारः, आत्मानं निरुध्य सङ्गममात्रीं
भूतार्थचिन्तां चिन्तयेदतिक्रम्य वेदेभ्य सर्वपरमध्यात्मफल प्राप्नोतीत्यर्थः,
सवितर्कं ज्ञानमयमित्येतैः प्रश्नैः प्रतिवचनैश्च यथार्थं पदमनुविचिन्त्य प्रकरणज्ञो हि
प्रबलो विषयी स्यात्, सर्वस्मिन्वाकोवाक्य इति ब्राह्मणम् ॥ ३० ॥
कण्डिका ३० ओङ्कार का चिन्तन और उसका फल ॥
( अध्यात्मम्, आत्मभेषज्यम्, आत्मकैवल्यम् ओङ्कारः ) [ आत्मज्ञान का
अधिकरण क्या है - कण्डिका २४, उत्तर ] आत्मज्ञान का अधिकरण, आत्मा का औषध
और आत्मा का मोक्ष सुख ओङ्कार है । ( सङ्गममात्रीं भूतार्थचिन्तां निरुध्य आत्मानम्
चिन्तयेत् ) संगति का लेश रखने वाली प्राणियों की चिन्ता को रोक कर आत्मा
[ परमात्मा ] को विचारे । ( अतिक्रम्य वेदेभ्यः सर्वपरम् अध्यात्मफलं प्राप्नोति
इति अर्थः, सवितर्कं ज्ञानमयम् इति ) [ चिन्ता को ] उल्लंघन करके वेदों के द्वारा
अर्थात् सबसे श्रेष्ठ आत्मज्ञान के फल को पाता है, यह अर्थ है, अर्थात् वितर्कों [ विचारों ]
के सहित ज्ञान से परिपूर्ण [ परमात्मा को पाता है ] । ( एतैः प्रश्नैः प्रतिवचनैः च
यथार्थं पदम् अनुविचिन्त्य प्रकरणज्ञः हि प्रबलः विषयी स्यात् ) इन प्रश्नों और
उत्तरों से [ कण्डिका २४-२६ ] यथार्थ पद [ सुबन्त और तिङन्त शब्द ] को निरन्तर
विचार कर प्रबल प्रकरण जानने वाला, और विषय समझने वाला मनुष्य होवे । ( सर्वस्मिन्
३०-( अध्यात्मम् ) आत्मज्ञानाधिकरणम् । ( आत्मभेषज्यम् ) आत्मो-
षधम् ( आत्मकैवल्यम् ) आत्ममोक्षसुखम् ( आत्मानम् ) परमात्मानम् ( निरुध्य )
प्रतिरुध्य ( सङ्गममात्रीम् ) सङ्गतिशीलाम् ( भूतार्थचिन्ताम् ) प्राणिविषयकस्मृतिम्
( अतिक्रम्य ) तां चिन्तामुल्लंघ्य ( सर्वपरम् ) सर्वोत्कृष्टम् ( अध्यात्मफलम् )