गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

६८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३८
ब्रह्मविदि ब्राह्मणे प्रतिष्ठितम् ) ब्रह्म वेद जानने वाले ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] में ठहरा
हुआ है। १२ । ( यः ह वै एवं वित् मः ब्रह्मवित्, पुण्यां च कीर्तिं सुरभीन् च
गन्धान् लभते ) जो ही ऐसा जानने वाला है वह ब्रह्मज्ञानी है और पवित्र कीर्ति और
सुन्दर गन्धों [ चन्दनादि ] को पाता है। ( सः अपहृतपाप्मा अनन्तां श्रियम् अश्नुते,
यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् एवम् एतां वेशनां मातरं सावित्रीसम्पदम्
उपनिषदम् उपास्ते इति ब्राह्मणम् ) वह पाप से छूटा हुआ पुरुष अनन्त श्री [ सेवनीय
सम्पत्ति ] भोगता है जो ऐसा जानता है, और जो ऐसा विद्वान् इस प्रकार से इस वेदों
की माता सावित्री रूप सम्पदा उपनिषद् [ ब्रह्मविद्या ] को भजता है--यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ३८ ॥
भावार्थः—ईश्वर और उसके कर्मों को वेद द्वारा यथावत् जानकर ब्रह्मज्ञानी बड़ा
यश और आनन्द पाता है ॥ ३८ ॥
विशेषः—इस कण्डिका का कण्डिका ३७ से मिलान करके गायत्री मन्त्र के अर्थों
के साथ अपनी विचारशक्ति बढ़ाओ ॥
कण्डिका ३९ ॥
आपो गर्भं जनयन्तीरित्यपाङ्गर्भः पुरुषः स यज्ञोऽद्भियर्यज्ञः प्रणीयमानः
प्राङ्तायते¹, तस्मादाचमनीयं पूर्वमाहारयति स यदाचामति त्रिराचामति द्विः
परिशुम्भत्यायुरवरुह्य पाप्मानं निर्णुदत्युपसाद्य यजुषोद्धृत्य मन्त्रान् प्रयुज्यावसाय
प्राचीः शाखाः सन्धाय निरङ्गुष्ठे पाणावमृतमस्यमृतोपस्तरणमस्यमृताय त्वोप-
स्तृणामीति पाणावुदकमानीय जीवास्थेति सूक्तेन त्रिराचामति । स यत्पूर्वमाचा-
मति सप्त प्राणांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता बाह्याः शरीरान्मात्रास्तद्यथै-
तदग्निं वायुमादित्यं चन्द्रमसमपः पशूनन्यांश्च प्रजास्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्या-
पोऽमृतम् । स यद् द्वितीयमाचामति सप्तापानांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता
बाह्याः शरीरात् मात्रास्तद्यथैतत्पौर्णमासीमष्टकाममावास्यां श्रद्धां दीक्षां यज्ञ
दक्षिणास्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्यापोऽमृतम् । स यत्तृतीयमाचामति सप्त व्यानां-
स्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता बाह्याः शरीरान्मात्रास्तद्यथैतत् पृथिवीमन्त-
रिक्षं दिवन्नक्षत्राण्यूतूनार्त्तवान् संवत्सरांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्यापोऽमृतं पुरुषो
ब्रह्माथांप्रियन्निगमो भवति तस्माद्वै विद्वान् पुरुषमिदं पुण्डरीकमिति प्राण एष
ग पुरि शेते स पुरि शेते इति । पुरिशयं सन्तं प्राणं पुरुष इत्याचक्षते । परोक्षेण
परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । स यत्पूर्वमाचामति पुरस्ताद्धो-
मांस्तेनास्मिन्नवरुन्धे स यद् द्वितीयमाचामत्याज्यभागौ तेनास्मिन्नवरुन्धे, स
त्तिम् ( अश्नुते ) प्राप्नोति ( सावित्रीसम्पदम् ) गायत्रीरूपसम्पत्तिम् ( उपनिष-
दम् ) ब्रह्मविद्याम् ( उपास्ते ) भजते । सेवते ॥
१. 'प्राङ्णायते' इति पू० सं० पाठः, स चायुक्तः । सम्पा० ॥