गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥ २४७
हैं, तब मेरा [ मत है ]-प्रजापति देवता वाले को [ पशु नामक पाक यज्ञ को वे प्राप्त
करते हैं ] क्योंकि जो ही सविता [ सर्वप्रेरक परमात्मा ] है, वही प्रजापति [ प्रजापालक
परमेश्वर ] है, ऐसा कहते हैं, इसलिये वह सविता और प्रजापति [ नाम वाला यज्ञ ] एक
है । ( अथ [ ये ] अग्नीन् तेन यजेरन् ते समानधिष्टचाः एव स्युः ) फिर [ जो लोग
आहवनीय गार्हपत्य और दक्षिण ] अग्नियों को उस [ पाक यज्ञ ] से यज्ञ करें वे समान
प्रगल्भ [ जीतने वाले ] ही होवें । ( आ उषा सम्भरणीया, या उषा सम्भरणीया यान्
अग्नीन् विन्युप्य तया
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंब्राह्मणम् यत् अदः) उस [ यजमान ] का वही ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है जो यह है।
२४८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥
ब्राह्मणम् यत् अदः) उस [ यजमान ] का वही ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है जो यह है।
(पुरःसवने पितृमेधे आशिषः व्याख्याताः) पुरःसवन [ नाम वाले ] पितृमेध यज्ञ में
आशीर्वाद व्याख्यात हैं ॥ २२ ॥
भावार्थः-यज्ञ विधानों को यथावत् जान कर यज्ञ करना चाहिये ॥ २२ ॥
कण्डिका २३ ॥
सायंप्रातर्होमौ स्थालीपाको नवश्च यः। बलिश्च पितृयज्ञश्चाष्टका सप्तमः
पशुरित्येते पाकयज्ञाः। १। अग्न्याधेयमग्निहोत्रं पौर्णमास्यमावास्ये।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० २३ ॥ २४६
जो नवं [ नव नामक वा नवीन ] स्थालीपाक है और बलि और पितृयज्ञ, अष्टका
और सातवां पशु, यह [ सात ] पाक यज्ञ हैं। १। (अग्न्याधेयम्, अग्निहोत्रं, पौर्ण-
मास्यूमावास्ये, नवेष्टिः, चातुर्मास्यानि,पशुबन्धः अत्र सप्तमः इति एते हविर्यज्ञाः २)
अग्न्याधेय, अग्निहोत्र, पौर्णमासी और अमावास्या, नवेष्टि, चातुर्मास्य और पशुबन्ध यहां
सातवां है, यह [ सात ] हविर्यज्ञ हैं। २। (अग्निष्टोमः अत्यग्निष्टोमः, उक्थ्यः,
ततः षोडशिमान् वाजपेयः अतिरात्रः, अप्तोर्यामः च अत्र सप्तमः इति एते सुत्याः ३)
अग्निष्टोम,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें२५० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥
पीछे ३० ] हैं, यह विषुवान् से सम्बन्ध वाला वचन है [ देखो गो० पू० ५।६ ] । ७ ।
(अस्य अहानि त्रीणि विंशतिशतानि, अस्य अहः च तावत् एकम्, संस्तुतस्य
संवत्सरस्य च त्रीणि सवनानि सहस्रम् अशीति ८) इस [संवत्सर] के दिन तीन
बार एक सौ बीस [ १२० x ३ = ३६० ] हैं, और इस का दिन तो एक है, और संस्तुत
[ स्तोत्र युक्त ] संवत्सर के तीन सवन एक सहस्र और अस्सी [ ३६० दिन x ३ सवन =
१०८० ] हैं [ ८ ] । (अस्य शस्त्राणां च एकम् अयुतम् द्वे च शते च ततः षट्-
षष्टिः च, स्तोत्रियाः च द्वे नियुते
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका २४ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ ॥ २५१
है । १२ । ( प्रातःसवनस्तुतः गायत्रस्तोममितः एकविंशः एकः एव सप्तदशेन कॢप्तः
माध्यन्दिनः, त्रयस्त्रिंशेन तृतीय सवनम् १३ ) प्रातःसवन में स्तुति किया गया गायत्र
[ गाने योग्य ] स्तोम से परिमाण किया गया एकविंश यज्ञ एक ही है, सप्तदश यज्ञ से ठीक
किया हुआ माध्यन्दिन सवन है और त्रयस्त्रिंश यज्ञ से [ ठीक किया हुआ ] तृतीय सवन
है । १३ ॥ २३ ॥
भावार्थः—याजक लोग यज्ञ में समय, हव्य द्रव्य, वेदमन्त्र और उन सब के अङ्गों
की गणना और विनियोग यथावत् जानें यह कण्डिका श्लोकबद्ध है ॥ २३ ॥
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका २४ ॥ तपस्वी वैश्वानर से श्रद्धा में अङ्गिरा ऋषि की उत्पत्ति
२५२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४
कण्डिका २४ ॥ तपस्वी वैश्वानर से श्रद्धा में अङ्गिरा ऋषि की उत्पत्ति
और वेदों का यज्ञों तथा ऋत्विजों से सम्बन्ध ॥
( तपस्वी वैश्वानरः अपत्यम् ईप्सन् तपसा श्रद्धायां रेतः सिषिचे. ततः यज्ञे
ऋषेः लोकजित् सोमजम्भाः ऋषिः अङ्गिराः सम्बभूव १ ) तपस्वी [ ऐश्वर्यवान् ]
वैश्वानर [ सब के नेता परमेश्वर ] ने संतान की इच्छा करते हुये तप से श्रद्धा [ सत्य
धारण करने की शक्ति वा भक्ति ] में बीज सींचा [ सामर्थ्य दिया ], तब यज्ञ [ सत्कर्म ]
में उस ऋषि [ सन्मार्गदर्शक परमात्मा ] से लोकों को जीतने वाला, सोम [
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ २५३
ष्टान् चतुरः भागान् वहन्ति ब्रह्मा ब्रह्मत्वेन + वर्तते ५ ) और आनन्दों को बढ़ाने
वाले अथर्व अङ्गिरा [ निश्चल परमात्मा के अथर्ववेद सहित चारों वेद ] प्रायश्चित्तों [ पाप
दूर करने के उपायों ] और ओषधियों से संस्तव रखते हुये और शान्ति युक्त होते हुये
[ इन चारों से ] चार मार्गों को पहुँचाते हैं, [ तब ही ] ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ]
ब्रह्मा पद के साथ [ वर्तमान होता है ] । ५ ।
( यः ब्रह्मवित्, सः अभिकरः अस्तु शिवः धीरः धिया वः एतं धर्मं रक्षतु
कर्मात् च अमृतात्
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंब्राह्मणाच्छंसिनः, पोत्रा सह आग्नीध्रः एकं निहितं पादम् अथर्वभिः अङ्गिरोभिः
२५४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ ॥
[ आदि मूल परमात्मा ] को ऋग्वेद मन्त्रों [ पदार्थों की गुण सूचक विद्याओं ] से दिन
दिन स्तुति करते हुये पृथिवी के अग्निरूप पाद [ स्थिति गुण ] को ब्रह्मज्ञान से धारण
करते हैं । ८ । ( अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता नेष्टा उन्नेता एकं निहितं पादं यजुषा सं-
स्तुवन्तः अन्तरिक्षं वायुं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति ९ ) अध्वर्यु, प्रतिप्रस्थाता, नेष्टा और
उन्नेता [ यह चारों ऋत्विज् ] एक दृढ़ प्राप्ति योग्य [ आदि मूल परमात्मा ] की यजुर्वेद
[ संगतिकरण विद्या ] से स्तुति करते हुये अन्तरिक्ष में वायु रूप पाद [ स्थिति गुण ] को
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका २५॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ ॥ २५५
अलग चार प्रकार से वेदों में युक्त सहायक ऋत्विज् लोग षोडशी [सोलह ऋत्विज् रखने
वाले परमात्मा—श्लो० ८—१?] की सब ओर से स्तुति करते हैं, बुद्धिमान्, दीक्षा पाये
हुए, सत्य धारण करने वाले, रक्षा किये हुये होता लोग यज्ञ को सब ओर पहुँचाते
हैं। १२। (दक्षिणतः जनत् इति एतां ब्राह्मणस्य ओम् व्याहर्ति जपन् विदुः तं सप्तदशं
सदस्यं पुरा कीर्तयन्ति १३) दक्षिण की ओर जनत् [सबका जनक परमात्मा है]
इस ब्रह्मज्ञान का विचार कराने वाली ओम् व्याहृति को जपता हुआ
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका २५ ।। ऋग्वेद आदि चारों वेदों के स्थान तथा देवता
२५६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २५ ।।
नन्तु तत्सर्वं पृत्यृग्वेदेषु तत् स्मृतम् । ५ । ऋग्वेदस्य पृथिवी स्थानमन्तरिक्षस्थामो-
ऽध्वरः । द्यौः स्थानं सामवेदस्यापो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् । ६ । अग्निदेवता ऋग्वे-
दस्य यजुर्वेदो वायुदेवता । आदित्यः सामवेदस्य चन्द्रमा वैद्युतश्च भृग्वङ्गिरसाम्
। ७ । त्रिवृत् स्तोम ऋग्वेदस्य यजूंषि पञ्चदशेन सह जज्ञिरे । सप्तदशेन सामवेद
एकविंशो ब्रह्मसम्मितः । ८ । वागध्यात्ममृग्वेदस्य यजुषां प्राण उच्यते । चक्षुषी
सामवेदस्य मनो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् । ९ । ऋग्भिः सह
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंऔर इस विनीत विशेष वृक्ष [ रूप जीवात्मा ] को सींचता है । २ । ( नीयमानाः
दक्षिणाः सोमे सुते यज्ञतन्त्रे वितते निवर्त्तन्ते, अनिवर्त्तमानाः मोघाशिषः यन्ति
अनिष्टयज्ञः लोकान् न तरन्ति ३ ) लायी गयीं दक्षिणार्यें सोम निचोड़ने पर और यज्ञ
विस्तार फैल चुकने पर सिद्ध होती हैं, बिना सिद्ध हुई [ दक्षिणार्यें ] निरर्थक फलों को
प्राप्त होती हैं और प्रतिकूल यज्ञ लोगों को नहीं पार करते हैं । ३ । ( तत् द्वादशवर्षं
ब्रह्मचर्यं पृथक् वेदेषु स्मृतम्. एवं सर्वे एव वेदाः स्वकर्मसु व्यवस्थिताः ४ ) इस-
लिये बारह वर्ष वाला ब्रह्मचर्यं अलग अलग वेदों में कहा गया है,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें२५८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० १५ ॥
[ आत्मा संबन्धी ज्ञान ] वाणी और यजुर्मन्त्रों का [ अध्यात्म ] प्राण कहा गया है, सामवेद
का [ अध्यात्म ] दो आंखें, ओर भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ]
का मन [ अध्यात्म ] कहा गया है । ६ । ( ऋग्भिः सह गायत्रं जागतम् आहुः, यजूंषि
त्रैष्टुभेन सह जज्ञिरे, उष्णिक्ककुब्भ्यां भृग्वङ्गिरसः, जगत्या सामानि कवयः
वदन्ति १०) ऋग्वेद मन्त्रों के सहित गाने योग्य जगत् उपकारक कर्म को वे कहते हैं,
यजुर्मन्त्र त्रैष्टुभ [ तीन कर्म उपासना ज्ञान के धारण सामर्थ्य ] के सहित उत्पन्न हुये,
दो उष्णिक् [
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २५ ॥ २५६
[ वेद वा परमात्मा ] की वह ही गति नवीन है जो पिछले काल में वर्तमान [ थी ] १४ ॥
( १त्रिविष्टपं त्रिदिवं तम् उत्तमं नाकम् एतया त्रय्या विद्यया एति, अतः उत्तरे
महान्तः ब्रह्मलोकाः अथर्वणाम् अङ्गिरसां च सा गतिः, अथर्वणाम् अङ्गिरसां च
सा गतिः, इति ब्राह्मणम् १५ ) इसलिये जो उत्कृष्ट ओर बड़े
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १ ॥
ओ३म्
अथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणम्
॥ उत्तरभागः ॥
—::०::—
प्रथमः प्रपाठकः ।
कण्डिका १ ॥
अथ यद् ब्रह्मसदनात्तृणं निरस्यति शोधयत्येवैनं तदथोपविशतीदमहम-
र्वाग्वसोः सदने सीदामीत्यर्वाग्वसुर्ह वै देवानां ब्रह्मा पराग्वसुरसुराणां तमेवैतत्
पूर्वं सादयत्यरिष्टं यज्ञन्तनुतादित्यथोपविश्य जपति बृहस्पतिर्ब्रह्मेति बृहस्पतिर्वा
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १ ॥ २६१
वचन बोलता है ] समीपनिवासी पुरुष ही देवों [ विद्वानों ] का ब्रह्मा होता है और
दूरनिवासी पुरुष असुरों का [ ब्रह्मा होता ] है । ( एतत् तम् एव पूर्वं सादयति अरिष्टं
यज्ञं तनुतात् इति ) इससे उसको ही पहिले वह [ यजमान ] बिठलाता है—वह निर्विघ्न
यज्ञ को विस्तृत करे । ( अथ उपविश्य जपति, बृहस्पतिः ब्रह्मा इति ) फिर वह
बैठकर [ यह ब्राह्मण वचन ] जपता है—बृहस्पति [ बड़ी बड़ी विद्याओं का स्वामी ]
ब्रह्मा है । ( आङ्गिरसः बृहस्पतिः वै देवानां ब्रह्मा, तस्मिन् एव एतत् अनुज्ञाम्
इच्छति ) आङ्गिरस [ चारों वेद जानने
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका २ ॥
२६२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २
अन्तरिक्ष, द्युलोक ] देवलोक हैं, देवलोकों को ही वह जीतता है। (त्रिः उप वा जयति,
त्रयः वै देवयानाः पन्थानः तान् एव अभि जयति ) और तीन बार समीप वाले
[ भाग ] को वह जीतता है [ शुद्ध करता है ], तीन [ कर्म, उपासना, ज्ञान, ] ही विद्वानों
के चलने योग्य मार्ग हैं, उनको ही वह जीतता है। (ते वै द्वादश भवन्ति, द्वादश ह वै
मासाः संवत्सरः ) वे [ सब ] ही बारह हैं बारह ही महीने संवत्सर है। (तेन संव-
त्सरम् एव प्रीणाति, अथो आत्मा संवत्सरम् एव स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै
उपदधाति ) उस [ कर्म ] से ही संवत्सर को संतुष्ट करता है, और आत्मा [ यह
जीवात्मा ] संवत्सर [ समय ] को ही स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये उपकारी कर्ता है ॥ १ ॥
भावार्थः-प्राण आदि चार त्रिक बारह महीने वा संवत्सर अर्थात् समय के सूचक
हैं। मनुष्य समय को उपयोगी बनाकर संसार में सुख भोगें ॥
कण्डिका २ ॥
प्रजापतिर्वै रुद्रं यज्ञान्निरभजत् सोऽकामयत मेऽग्रमस्मा आकूतिः समृ-
द्धिर्यो मा यज्ञान्निरमाक्षीदिति । स यज्ञमभ्यायम्यावि१ध्यत्तदाविद्धं निरकृन्तत् तत्
प्राशित्रमभवत्तदुदयकृत्तद्भागाय पर्य्यहरंस्तत्प्रत्यैक्षत२। तस्य चक्षुः परापतत् तस्मा-
दाहुरन्धो वै भग इत्यपि ह तं नेच्छेद्यमिच्छति तत् सवित्रे पर्य्यहरंस्तत् प्रत्यगृह्णात्
तस्य पाणी ३प्रचिच्छेद तस्मै हिरण्यमयौ प्रत्यदधुस्तस्माद्धिरण्यपाणिरिति स्तुत-
स्तत्पूष्णे पर्य्यहरंस्तत् प्राश्नात्तस्य दन्ताः परोप्यन्त तस्मादाहुरदन्तकः पूषा
पिष्टभाजन इति तदिधमायाङ्गिरसाय पर्य्यहरंस्तत् प्राश्नात्तस्य शिरो व्यरत्तत् त
यज्ञ एवाकल्पयत् स एष इध्मः समिधो ह पुरातनस्तद्बर्हय आङ्गिरसाय पर्य्यहरं-
स्तत्प्राश्नात्तस्याङ्गा पर्वाणि व्यस्रंसन्त४ तं यज्ञ एवाकल्पयतदेतद्बर्हिः प्रस्तरो ह
पुरातनस्तद्बृहस्पतय आङ्गिरसाय पर्य्यहरन् सोऽबिभेत् बृहस्पत्तिरित्थं वाव
मार्त्तिमाकृष्यतीति५ स एतं मन्त्रमपश्यत् सूर्य्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष इत्यब्रवीन्न
हि सूर्य्यस्य चक्षुः किञ्चन हिनस्ति सोऽबिभेत् प्रतिगृह्णन्तं मा हिंसिष्यतीति देवस्य
त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूतः प्रशिषा प्रति-
गृह्णामीत्यब्रवीत्सवितृप्रसूत एवैनं तहेवताभिः प्रत्यगृह्णात्तद्व्यूह्य तृणानि प्राग्दण्डं
स्थण्डिले निदधाति पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीति पृथिवी वान्नानां शमयित्री
तयैवैतच्छमयाञ्चकार सोऽबिभेत्प्राश्नन्तं मा हिंसिष्यतीत्यग्नेष्ट्वास्वेन प्राश्ना-
उपाधंम् । समीपभागम् ( जयति ) पुनाति-इत्यर्थः (प्रीणाति ) संतोषयति
(आत्मा) जीवात्मा (उपदधाति) उपकरोति ( समष्ट्यै ) सम् + अशूङ्
व्याप्तौ-क्तिन् । सम्यक् प्राप्तये ॥
: १. पू. सं. 'आविध्य' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'प्रतीनेत' इति पाठः ॥
३. पू. सं. 'प्रतिच्छेद' इति पाठः ॥ ४. पू. सं. 'व्यश्रंसन्त' इति पाठः ॥
५. पू. सं. 'करिष्यसि' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका २ ॥ प्रजापति का रुद्र को भागशून्य करना, प्राशित्र
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥ २६३
मोत्यब्रवीन्नह्यग्नेरास्यं किञ्चन हिनस्ति सोऽबिभेत् प्राशितं मा हिंसिष्यतीतीन्द्रस्य
त्वा जठरे सादयामीत्यब्रवीन्नहीन्द्रस्य जठरं किञ्चन हिनस्ति वरुणस्योदर इति
नहि वरुणस्योदरं किञ्चन हिनस्तीति ॥ २ ॥
कण्डिका २ ॥ प्रजापति का रुद्र को भागशून्य करना, प्राशित्र
का वर्णन, भग सविता आदि का अङ्गभङ्ग होना और
बृहस्पति वा ब्रह्मा का शान्त करना ॥
( प्रजापतिः वै रुद्रं यज्ञात् निरभजत् ) प्रजापति [ प्रजापालक जीवात्मा ]
ने रुद्र [ गति वा ज्ञान देने वाले परमेश्वर ] को यज्ञ [ संगति दिये हुये शरीर ] से भाग
रहित कर दिया । ( सः अकामयत मा इयम् आकूतिः समृद्धिः अस्मै, यः मा यज्ञात्
निरमाक्षीत् इति ) उस [ रुद्र ] ने इच्छा की—[ मुझको ] मेरा यह संकल्प और समृद्धि
इस [ प्रजापति ] के लिये हैं, जिसने मुझे यज्ञ से क्रोध करके निकाल दिया है । ( तत् सः
यज्ञम् अभ्यायम्य आविध्यत् आविद्धं निरकृन्तत् तत् प्राशित्रम् अभवत् ) तब उस
[ रुद्र ] ने यज्ञ को पकड़ कर छेद कर दिया और छिदे हुये को काट डाला, वह [ यज्ञ वा
शरीर ] प्राशित्र [ खाने योग्य अन्न ] हो गया । ( तत् उदयकृत् भगाय तत् पर्य्यहरन् )
तब उदयकृत् [ उदय वा यज्ञ करने वाले प्रजापति ] ने भग [ सेवनीयं धन वा ऐश्वर्य ] को
वह [ प्राशित्र ] लाकर दिया । ( तत् प्रत्यैक्षत ) उस [ भग ] ने उसे देखा । ( तस्य
चक्षुः परापतत् तस्मात् आहुः अन्धः वै भगः इति, अपि ह तं छेद्यं नेत् इच्छति )
उसकी आंख गिर पड़ी इससे कहते हैं—भग अन्धा है—उसने नष्ट किये हुये और छिदे हुये
को न ग्रहण किया । ( तत् सवित्रे पर्य्यहरन् ) वह सविता [ लोक प्रेरक सूर्य ] को उसने
२—( प्रजापतिः ) प्रजापालकः । जीवात्मा ( रुद्रम् ) रु गतौ शब्दे च—
क्विप् तुक् आगमः । मत्वर्थीयो रः अथवा रा दाने—क्रः । रुद्रो रोतीति सतो रोरूय-
माणो द्रवतीति वा रोदयतेर्वा । स च मध्यस्थानदेवता—निरु० १० । ५ । वायुम् ।
प्राणगतिदातारं परमात्मानम् ( यज्ञात् ) संगतिकृतात् शरीरात् ( निरभजत् )
भागशून्यम् अकरोत् ( आकूतिः ) सङ्कल्पः ( निरमाक्षीत् ) मश रोषे—
लुङ् दीर्घः । रोषेण बहिष्कृतवान् ( अभ्यायम्य ) परिगृह्य ( आविध्यत् )
आ+व्यध ताडने—लङ् । अच्छिनदत् ( आविद्धम् ) आच्छिन्नम् ( निरकृन्तत् )
कृती छेदने—लङ् । सर्वथा छिन्नवान् ( प्राशित्रम् ) अशितादिभ्य इत्रोत्रौ
( उ० ४ । १७३ ) अशूङ् व्याप्तौ —अश भोजने वा—इत्रः । भक्षणीयम् । अन्नम् ।
चरुम् ( उदयकृत् ) उत्पत्तिकर्ता । प्रजापतिः ( भगाय ) पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण
( पा० ३ । ३ । ११८ ) यद्वा । खनो घ च ( पा० ३ । ३ । १२५ ) भज सेवायाम्—
घः । भगः, धननाम-निघ० २ । १० । पदनाम-निघ० ५ । ६ । सेवनीयाय ।
यशसे । ऐश्वर्याय ( पर्य्यहरन् ) पर्य्यहरत् । पर्यानीतवान् ( प्रत्यैक्षत ) प्रति ईक्ष
दर्शने लङ् । प्रत्यक्षेण ईक्षितवान् । दृष्टवान् ( नेत् ) निषेधे ( छेद्यम् )
छिन्नम् ( सवित्रे ) लोकप्रेरकाय सूर्याय ( पूष्णे ) श्वन्नुक्षन्पूषन्० ( उ० १ । १५६ )
२६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २
लाकर दिया। (तत् प्रत्यगृह्णात्) वह उस [सविता] ने ले लिया। (तस्य पाणी
प्रचिच्छेद) उसके दोनों हाथ कट पड़े। (तस्मै हिरण्मयौ प्रत्यदधुः) उसके दोनों
[हाथ] सोने के बने हुये उन्होंने लगा दिये। (तस्मात् हिरण्यपाणिः इति स्तुतः)
इसलिये-वह सोने के हाथ वाला है-ऐसा स्तुति किया जाता है। (तत् पूष्णे
पर्यहरन्) उसे पूषा [वृद्धि वा पुष्टि करने वाली पृथिवी] को उसने लाकर दिया। (तत्
प्राश्नात्) वह उसने खाया। (तस्य दन्ताः परोप्यन्त) उसके दांत गिर पड़े।
(तस्मात् आहुः अदन्तकः पूषा पिष्टभाजनः इति) इसलिये लोग कहते हैं-बिना
दांत वाला पूषा पिष्ट [पिसे हुये पिट्ठी आदि अन्न] के योग्य है। (तत् अङ्गिरसाय
इध्माय पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [विद्वानों के हितकारक] इध्म [अग्नि प्रदीप्त
करने वाले इन्धन] को उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) उसे उसने खा लिया।
(तस्य शिरो व्यपतत्) उसका सिर गिर पड़ा। (तं यज्ञे एव अकल्पयत्) उस
[प्राशित्र] को यज्ञ में ही उसने समर्थ किया [पहुँचाया]। (सः एषः इध्मः पुरातनः
ह समिधः) वही यह इध्म पहिले का समिध [काष्ठ] है। (तत् आङ्गिरसाय बर्हिषे
पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [विद्वानों के हितकारक] बर्हि [आकाश वा जल] को
उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) वह उसने खा लिया। (तस्य अङ्गाः पर्वाणि
व्यस्रंसन्त) उसके अङ्ग और जोड़ खिसक पड़े। (तं यज्ञे एव अकल्पयत्) उस
[प्राशित्र] को यज्ञ में ही समर्थ किया [पहुँचाया]। (तत् एतत् बर्हिः पुरातनः ह
प्रस्तरः) वह ही यह बर्हि पुरातन प्रस्तर [फैला हुआ पदार्थ वा पत्थर] है। (तत्
आङ्गिरसाय बृहस्पतये पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [चारों वेद जानने वाले] बृहस्पति
[बड़ी विद्याओं के स्वामी] को उसने लाकर दिया। (सः बृहस्पतिः अविभेत्, इत्थं
वाव मा आर्तिम् आक्रुष्यति इति) वह बृहस्पति डरा-इस प्रकार से ही वह मुझे
पीड़ा करेगा। (सः एतं मन्त्रम् अपश्यत् अब्रवीत्, सूर्यस्य चक्षुषा त्वा प्रतीक्षे इति)
पूष वृद्धौ अथवा पुष पुष्टौ--कनिन् । पूषा पृथिवीनाम--निघ० १ । १ ।
पदनाम--निघ० ५ । ६ पृथिव्यै (परोप्यन्त) परा+डुवप छेदने बीजसन्ताने
च-कर्मणि लङ् । छिन्ना अभवन् (दन्ताः) हसिमृगृण्व्वामिदमि० (उ० ३ । ८६)
दमु उपशमे दमने च-तन् । दशनाः (पिष्टभाजनः) पिष्ट+भाज पृथक्-
करणे-ल्युट् । पिष्टस्य चूर्णितस्य पिष्टकस्य योग्यः (इध्माय) इषि युधीन्धिदसि०
(उ० १ । १४५) ञिन्धी दीप्तौ--मक् । इध्मः पदनाम--निघ० ५ । ६ । इध्मः
समिन्धनात्--निरु० ८ । ४ । अग्निसन्दीपनाय काष्ठाय (आङ्गिरसाय) अङ्गिरसे
वेदज्ञात्रे हिताय (बर्हिषे) सर्वधातुभ्य इन् (उ० ४ । ११८) बृहि वृद्धौ-इन्
नलोपः । बर्हिः, अन्तरिक्षम्-निघ०-१ । ३ । उदकम्-निघ० १ । १२ । बर्हिः परि-
बर्हणात्-निरु० ८ । ८ । आकाशाय । जलाय (व्यस्रंसन्त) स्रंसु अधःपतने-लङ् ।
अधोऽपतन् (प्रस्तरः) विस्तृतः पाषाणः (बृहस्पतये) बृहतीनां विद्यानां पालकाय ।
ब्रह्मणे (आङ्गिरसाय) चतुर्वेदवेत्रे (आर्तिम्) पीडाम् (आक्रुष्यति) समन्तात्
करिष्यति (सूर्यस्य) सर्वप्रेरकस्य परमेश्वरस्य दत्तेन (चक्षुषा) दर्शनसामर्थ्येन
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥ २६५
उसने इस मन्त्र को देखा [ विचारा ] और कहा—( सूर्यस्य............प्रतीक्षे ) सूर्य
[ सर्वप्रेरक परमात्मा ] के [ दिये ] चक्षु [ दर्शन सामर्थ्य ] से तुझको देखता हूं [ यह
ब्राह्मण वचन है ] । ( सूर्यस्य चक्षुः किञ्चन नहि हिनस्ति ) सूर्य [ परमात्मा ] के
दर्शन सामर्थ्य को कोई भी नहीं नष्ट करता है । ( सः अबिभेत्, प्रतिगृह्णन्तं मा
हिंसिष्यति इति ) वह डरा—ग्रहण करते हुये मुझको यह नष्ट कर देगा । ( त्वा देवस्य
सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्यां पूष्णः हस्ताभ्यां प्रशिषा प्रसूतः प्रतिगृह्णामि इति
अब्रवीत् ) तुझको प्रकाशमान सविता [ सर्वोत्पादक परमेश्वर ] के बड़े ऐश्वर्य के बीच,
दोनों अश्विनों [ सब विद्याओं में व्याप्त माता पिता ] के दोनों भुजाओं से और पूषा
[ पोषक आचार्य ] के दोनों हाथों और शिक्षा से प्रेरणा किया हुआ मैं ग्रहण करता हूं—यह
[ यह मन्त्र कुछ भेद से अथर्व० १६ । ५१ । २ । और यजु० २ । ११ का है । ] वह बोला ।
( सवितृप्रसूतः एव एनं तत् देवताभिः प्रत्यगृह्णात् ) सविता [ परमात्मा ] से प्रेरणा
किये हुये उसने ही इस [ प्राशित्र ] को देवताओं के सहित ग्रहण किया । ( तत् प्राक्
तृणानि व्यूह्य स्थण्डिले दण्डं निदधाति, त्वा पृथिव्याः नाभौ सादयामि इति )
तब पहिले तृणों को ठीक करके चौरस स्थान पर दण्डे को वह गाड़ता है—तुझको पृथिवी
की नाभि में मैं स्थापित करता हूं [ यजुर्वेद १ । ११ का भाग है ] । ( पृथिवी वा
अन्नानां शमयित्री, तया एव एतत् शमयांचकार ) और पृथिवी [ सब का विस्तार
करने वाला परमात्मा ] ही अन्नों का शमन करने वाला है, उसके ही द्वारा इसको उसने
शान्त किया । ( सः अबिभेत् प्राश्नन्तं मा हिंसिष्यति इति ) वह डरा—मुझ खाते
हुये को यह मार डालेगा । ( त्वा अग्नेः आस्येन प्राश्नामि इति अब्रवीत् ) तुझको
अग्नि [ सर्व प्रकाशक परमेश्वर ] के [ दिये हुये ] मुख से मैं खाता हूं—[ यह मन्त्र
यजु० २ । ११ का अन्तिम पाद ] वह बोला । ( अग्नेः आस्यं किंचन नहि हिनस्ति )
अग्नि [ परमात्मा ] के [ दिये हुये ] मुख को कोई नहीं नष्ट करता है । ( सः अबिभेत्
प्राशितं मा हिंसिष्यति इति ) वह डरा—खाया हुआ [ प्राशित्र ] मुझे मार डालेगा ।
( त्वा इन्द्रस्य जठरे सादयामि इति अब्रवीत् ) तुझको इन्द्र के [ परम ऐश्वर्यवान्
परमेश्वर के दिये हुये ] जठर [ कोख ] में रखता हूं—यह [ ब्राह्मण वचन ] वह बोला ।
( प्रतीक्षे ) प्रत्यक्षं पश्यामि ( हिनस्ति ) नाशयति (देवस्य) प्रकाशमानस्य (सवितुः)
सर्वोत्पादकस्य । परमेश्वरस्य ( प्रसवे ) प्रकृष्टैश्वर्ये (अश्विनोः) सकलविद्याव्याप-
योर्मातापित्रोः (बाहुभ्याम्) भुजयोः सकाशात् ( पूष्णः ) पोषकस्य । आचार्य्यस्य
( हस्ताभ्याम् ) करयोः सकाशात् ( प्रसूतः ) प्रेरितः ( प्रशिषा ) शासु अनुशिष्टौ-
क्विप् । प्रकृष्टशासनेन ( प्रतिगृह्णामि ) स्वीकरोमि ( व्यूह्य ) विविधं समूह्य
( प्राक् ) प्रथमम् ( स्थण्डिले ) मिथिलादयश्च ( उ० १ । ५७ ) ष्ठल स्थाने--इलच्,
नुक्, लस्य डः । यथार्थं समीकृते प्रदेशे (पृथिव्याः) भूमेः (नाभौ) नहो भश्च (उ० ४ ।
१९६ ) णह बन्धने—इन्, हस्य भः । मध्यस्थाने ( सादयामि ) स्थापयामि
( पृथिवी ) प्रथः षिवन्षवन्ष्वन्तः सम्प्रसारणं च ( उ० १ । १५० ) . प्रथ प्रख्याते विस्तारे
. च—षिवन् । ङीष् । सर्वविस्तारकः परमेश्वरः ( अग्नेः ) भौतिकस्य पाचकस्य
२६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥
( इन्द्रस्य जठरं किञ्चन नहि हिनस्ति ) इन्द्र [ परमात्मा ] के [ दिये ] जठर
को कोई नहीं नष्ट करता है। (वरुणस्य उदरे इति) वरुण [ सबसे श्रेष्ठ परमात्मा ] के
[ दिये हुये ] उदर में [ तुझे मैं रखता हूँ-यह ब्राह्मण वचन उसने कहा ]। ( वरुणस्य
उदरं किंचन नहि हिनस्ति इति ) वरुण [ परमात्मा ] के [ दिये ] उदर को कोई नहीं
नष्ट करता है ॥ २ ॥
भावार्थः-यहाँ प्रजापति प्रजारूप शरीर के अवयवों का पालने वाला जीवात्मा है,
रुद्र सर्वज्ञ सर्वकर्ता परमात्मा और यज्ञ परमाणुओं के संयोग से बना हुआ शरीर है ॥
प्रजापति के रुद्र को यज्ञ से अलग करने पर भग, सविता, पूषा, इध्म और बर्हि, यह पाँचों
तत्त्व अपना अपना कर्म करने में असमर्थ होते हैं। ज्ञानी पुरुष ही परमात्मा की सत्ता को सब
के भीतर काम करता हुआ देखता है ॥ २ ॥
विशेषः १--इस कण्डिका में उस पौराणिक कथा का मूल सा भान होता हैं
जिसमें दक्ष वा प्रजापति ने शिव वा रुद्र को भाग न दिया था। शिव की स्त्री सती उस यज्ञ
में भस्म हो गयी, शिव के गणों ने यज्ञ को और दक्ष को विध्वंस कर दिया, उपस्थित देवता
घायल हुये। फिर शिव का क्रोध विष्णु के बीच में पड़ने से शान्त हुआ ॥
विशेषः २-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित दिये जाते हैं-
१-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूत
आरभे-अथ० १६ । ५१ । २, भेद से यजु० २ । ११ तथा २० । ३ ॥ [ हे शूर ! ]
( देवस्य ) प्रकाशमान, ( सवितुः ) सर्वोत्पादक [ परमेश्वर ] के ( प्रसवे ) बड़े ऐश्वर्य के
बीच, ( अश्विनोः ) सब विद्याओं में व्याप्त दोनों [ माता पिता ] के ( बाहुभ्याम् )
दोनों भुजाओं से और ( पूष्णः ) पोषक [ आचार्य ] के ( हस्ताभ्याम् ) दोनों हाथों से
( प्रसूतः ) प्रेरणा किया हुआ मैं ( त्वा ) तुझको ( आरभे ) ग्रहण करता हूं ।
२- देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । प्रतिगृह्णा-
म्यग्नेष्ट्वास्येन प्राश्नामि--यजु० २ । ११ ॥ [ हे अन्न ! ] ( देवस्य ) हर्ष देने वाले
( सवितुः ) और सबके उत्पन्न करने वाले परमेश्वर के [ उत्पन्न किये हुये ] ( प्रसवे )
संसार में विद्यमान (त्वा ) तुझ [ भक्ष्य पदार्थ ] को ( अश्विनोः ) प्राण और अपान
के ( बाहुभ्याम् ) आकर्षण और धारण गुणों से तथा ( पूष्णः ) पुष्टिकारक समान वायु
के ( हस्ताभ्याम् ) शोधन और शरीर के अङ्ग अङ्ग में पहुँचाने के गुण से ( प्रतिगृह्णामि )
अच्छे प्रकार ग्रहण करता हूं, ( अग्नेः ) प्रज्वलित अग्नि के बीच में पकाकर ( त्वा ) तुझ
[ भक्ष्य पदार्थ ] को ( आस्येन ) अपने मुख से ( प्र अश्नामि ) भोजन करता हूं ॥
पावकस्य परमेश्वरस्य ( आस्येन ) असु क्षेपणे-ण्यत् । मुखेन ( प्राशितम् )
प्रकर्षेण भक्षितम् ( इन्द्रस्य ) ईश्वरस्य दत्ते-इति शेषः ( जठरे ) कुक्षौ ( वरुणस्य )
वरणीयस्य । सर्वोत्कृष्टस्य ( उदरे ) उदि दृणोतेरलचौ पूर्वपदान्त्यलोपश्च (उ० ५ । १६)
उद्+दृ विदारणे -अल् अच् वा, उद् इत्यस्य तलोपः । नाभिस्तनयोर्मध्यभागे ॥०