गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 302, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें२६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २
लाकर दिया। (तत् प्रत्यगृह्णात्) वह उस [सविता] ने ले लिया। (तस्य पाणी
प्रचिच्छेद) उसके दोनों हाथ कट पड़े। (तस्मै हिरण्मयौ प्रत्यदधुः) उसके दोनों
[हाथ] सोने के बने हुये उन्होंने लगा दिये। (तस्मात् हिरण्यपाणिः इति स्तुतः)
इसलिये-वह सोने के हाथ वाला है-ऐसा स्तुति किया जाता है। (तत् पूष्णे
पर्यहरन्) उसे पूषा [वृद्धि वा पुष्टि करने वाली पृथिवी] को उसने लाकर दिया। (तत्
प्राश्नात्) वह उसने खाया। (तस्य दन्ताः परोप्यन्त) उसके दांत गिर पड़े।
(तस्मात् आहुः अदन्तकः पूषा पिष्टभाजनः इति) इसलिये लोग कहते हैं-बिना
दांत वाला पूषा पिष्ट [पिसे हुये पिट्ठी आदि अन्न] के योग्य है। (तत् अङ्गिरसाय
इध्माय पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [विद्वानों के हितकारक] इध्म [अग्नि प्रदीप्त
करने वाले इन्धन] को उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) उसे उसने खा लिया।
(तस्य शिरो व्यपतत्) उसका सिर गिर पड़ा। (तं यज्ञे एव अकल्पयत्) उस
[प्राशित्र] को यज्ञ में ही उसने समर्थ किया [पहुँचाया]। (सः एषः इध्मः पुरातनः
ह समिधः) वही यह इध्म पहिले का समिध [काष्ठ] है। (तत् आङ्गिरसाय बर्हिषे
पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [विद्वानों के हितकारक] बर्हि [आकाश वा जल] को
उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) वह उसने खा लिया। (तस्य अङ्गाः पर्वाणि
व्यस्रंसन्त) उसके अङ्ग और जोड़ खिसक पड़े। (तं यज्ञे एव अकल्पयत्) उस
[प्राशित्र] को यज्ञ में ही समर्थ किया [पहुँचाया]। (तत् एतत् बर्हिः पुरातनः ह
प्रस्तरः) वह ही यह बर्हि पुरातन प्रस्तर [फैला हुआ पदार्थ वा पत्थर] है। (तत्
आङ्गिरसाय बृहस्पतये पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [चारों वेद जानने वाले] बृहस्पति
[बड़ी विद्याओं के स्वामी] को उसने लाकर दिया। (सः बृहस्पतिः अविभेत्, इत्थं
वाव मा आर्तिम् आक्रुष्यति इति) वह बृहस्पति डरा-इस प्रकार से ही वह मुझे
पीड़ा करेगा। (सः एतं मन्त्रम् अपश्यत् अब्रवीत्, सूर्यस्य चक्षुषा त्वा प्रतीक्षे इति)
पूष वृद्धौ अथवा पुष पुष्टौ--कनिन् । पूषा पृथिवीनाम--निघ० १ । १ ।
पदनाम--निघ० ५ । ६ पृथिव्यै (परोप्यन्त) परा+डुवप छेदने बीजसन्ताने
च-कर्मणि लङ् । छिन्ना अभवन् (दन्ताः) हसिमृगृण्व्वामिदमि० (उ० ३ । ८६)
दमु उपशमे दमने च-तन् । दशनाः (पिष्टभाजनः) पिष्ट+भाज पृथक्-
करणे-ल्युट् । पिष्टस्य चूर्णितस्य पिष्टकस्य योग्यः (इध्माय) इषि युधीन्धिदसि०
(उ० १ । १४५) ञिन्धी दीप्तौ--मक् । इध्मः पदनाम--निघ० ५ । ६ । इध्मः
समिन्धनात्--निरु० ८ । ४ । अग्निसन्दीपनाय काष्ठाय (आङ्गिरसाय) अङ्गिरसे
वेदज्ञात्रे हिताय (बर्हिषे) सर्वधातुभ्य इन् (उ० ४ । ११८) बृहि वृद्धौ-इन्
नलोपः । बर्हिः, अन्तरिक्षम्-निघ०-१ । ३ । उदकम्-निघ० १ । १२ । बर्हिः परि-
बर्हणात्-निरु० ८ । ८ । आकाशाय । जलाय (व्यस्रंसन्त) स्रंसु अधःपतने-लङ् ।
अधोऽपतन् (प्रस्तरः) विस्तृतः पाषाणः (बृहस्पतये) बृहतीनां विद्यानां पालकाय ।
ब्रह्मणे (आङ्गिरसाय) चतुर्वेदवेत्रे (आर्तिम्) पीडाम् (आक्रुष्यति) समन्तात्
करिष्यति (सूर्यस्य) सर्वप्रेरकस्य परमेश्वरस्य दत्तेन (चक्षुषा) दर्शनसामर्थ्येन