गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 292, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें२५४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ ॥
[ आदि मूल परमात्मा ] को ऋग्वेद मन्त्रों [ पदार्थों की गुण सूचक विद्याओं ] से दिन
दिन स्तुति करते हुये पृथिवी के अग्निरूप पाद [ स्थिति गुण ] को ब्रह्मज्ञान से धारण
करते हैं । ८ । ( अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता नेष्टा उन्नेता एकं निहितं पादं यजुषा सं-
स्तुवन्तः अन्तरिक्षं वायुं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति ९ ) अध्वर्यु, प्रतिप्रस्थाता, नेष्टा और
उन्नेता [ यह चारों ऋत्विज् ] एक दृढ़ प्राप्ति योग्य [ आदि मूल परमात्मा ] की यजुर्वेद
[ संगतिकरण विद्या ] से स्तुति करते हुये अन्तरिक्ष में वायु रूप पाद [ स्थिति गुण ] को
ब्रह्मज्ञान से धारण करते हैं । ६ । ( साम्ना छादयन् उद्गाता अप्रमत्तः औदुम्बर्य्यां
सगद्गदः स्तोभदेयः विद्वान् प्रस्तोता, अथ सुब्रह्मण्यः प्रतिहर्त्ता सुष्टुतिं यज्ञे विदहाथ,
साम्ना एकं निहितं [ पादं ] निस्तुवन्तः दिवि सूर्यं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति १० )
साम गान से बल प्राप्त करने हारा उद्गाता औदुम्बरी [ उदुम्बर, गूलर की बनी हुई
चौकी ] पर प्रसन्न चित्त गद्गद [ अव्यक्त शब्द ] सहित स्तोभ [ इडा, हुइ आदि अर्थशून्य
गान आदि के स्वर पूरे करने वाले शब्द ] का देने वाला, विद्वान् प्रस्तोता, और अच्छे
प्रकार ब्रह्मज्ञान में निपुण जो यज्ञ में सुन्दर स्तुति की रक्षा करे, वे [ यह चारों ] सामवेद
[ मोक्षविद्या ] से एक स्थिर परमात्मा की निरन्तर स्तुति करते हुये प्रकाश मण्डल में सूर्य
रूप पाद [ स्थिति गुण ] को ब्रह्मज्ञान से धारण करते हैं । १० । ( एकं ह ब्रह्मा
ब्राह्मणाच्छंसिनः, पोत्रा सह आग्नीध्रः एकं निहितं पादम् अथर्वभिः अङ्गिरोभिः
च [ निस्तुवन्तः ] अप्सु गुप्तः चन्द्रं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति ११ ) अकेला ही ब्रह्मा,
ब्राह्मणाच्छंसी, और पोता के सहित आग्नीध्र [ यह चारों ] प्राप्ति के योग्य [ आदि मूल
परमात्मा ] को निश्चल ब्रह्मज्ञानों [ चारों वेदों ] से [ निरन्तर स्तुति करते हुये—श्लो०
१० ] जल में रक्षित चन्द्रमा रूप पाद [ स्थिति गुण ] को ब्रह्मज्ञान से धारण
करते हैं । ११ ।
( पृथक् चतुर्धा वेदेषु युक्ताः होत्रकाः च षोडशिकम् अभिष्टुवन्ति, मनी-
षिणः दीक्षिताः श्रद्दधानाः गुप्ताः होतारः यज्ञम् अभिवहन्ति १२ ) और अलग
दीप्तौ च—लेट्, व्यत्ययेन बहुवचनम् । विविधं रक्ष ( दिव्यम् ) व्यवहारभवम्
( कलाशस्तुतिगोपलायनम् ) कल गतौ—घञर्थे कः + अशूङ् व्याप्तौ संघाते च—
अण् + स्तुति + गो + पल रक्षणे—अच् + अय गतौ—ल्युट् । कलाशस्य गतिप्राप-
कस्य पुरुषार्थिनः पुरुषस्य स्तुत्या स्तुत्यक्रियया भूमिपालनमार्गो यस्मात् तम्
( पादम् ) पद स्थैर्य्ये गतौ च—घञ् । स्थितिस्थानम् । आदिमूलं परमात्मानम्
( धारयन्ति ) रक्षन्ति (निहितम्) स्थापितम् । स्थितं । नितरां हितम् (छादयन्) छद
बलाधाने जीवने संवरणे च—शतृः । धारयन् (प्रमत्तः) प्रहृष्टः (स्तोभदेयः) ष्टुभ्
स्तम्भे—घञ् । इडा, होइ प्रभृतयः, अर्थशून्यस्य गानादिस्वरपरिपूर्णार्थस्य स्वरभेदस्य
दाता (सगद्गदः) गद्गदेन अव्यक्तशब्देन सहितः (सुब्रह्मण्यः) सुब्रह्माणि सुष्ठु ब्रह्म-
ज्ञाने साधुः (दिवि) प्रकाशे (ब्राह्मणाच्छसिनः) आर्षं बहुवचनम् । ब्राह्मणाच्छंसी ।
ऋत्विग्विशेषः ( गुप्तः ) गुप्तं रक्षितम् ( षोडशिकम् ) षोडशिन्–कन् स्वार्थे ।
षोडशिनम् । षोडशभिः ऋत्विग्भिर्युक्तम् ( होत्रकाः ) ऋत्विग्विशेषाः ( मनी-