गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२४८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥
ब्राह्मणम् यत् अदः) उस [ यजमान ] का वही ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है जो यह है।
(पुरःसवने पितृमेधे आशिषः व्याख्याताः) पुरःसवन [ नाम वाले ] पितृमेध यज्ञ में
आशीर्वाद व्याख्यात हैं ॥ २२ ॥
भावार्थः-यज्ञ विधानों को यथावत् जान कर यज्ञ करना चाहिये ॥ २२ ॥
कण्डिका २३ ॥
सायंप्रातर्होमौ स्थालीपाको नवश्च यः। बलिश्च पितृयज्ञश्चाष्टका सप्तमः
पशुरित्येते पाकयज्ञाः। १। अग्न्याधेयमग्निहोत्रं पौर्णमास्यमावास्ये। नवेष्टिश्चा-
तुर्मास्यानि पशुबन्धोऽत्र सप्तम इत्येते हविर्यज्ञाः। २। अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम
उक्थ्यः षोडशिमांस्ततः। वाजपेयोऽतिरात्रश्चाप्तोर्याम' अत्र सप्तम इत्येते सुत्याः।३।
केस्विद्देवाः प्रवोवाजाः केस्विद्देवा अभिप्लवाः। केस्विद्देवा हविष्मन्तः किंस्विज्ज-
गाति सुम्नयुः।४। ऋतव एव प्रवोवाजा मासा देवा अभिप्लवाः। अर्द्धमासा
हविष्मन्तस्तज्जगाति सुम्नयुः। ५। कतिस्विद्रात्रयः कत्यहानि कति स्तोत्राणि
कति शस्त्राण्यस्य। कतिस्वित्२सवनाः संवत्सरस्य स्तोत्रियाः पदाक्षराणि कत्यस्य
। ६ । द्वावतिरात्रौ षट्शतमग्निष्टोमा द्वैत्रिंशतिशते उक्थ्यानाम्। द्वादशषोडशिनः
षष्टिः षडहा वैषुवतञ्च । ७ । अहान्यस्य विंशतिशतानि त्रीण्यहश्चैकं तावदस्य ।
संवत्सरस्य सवनानि सहस्रमशीति त्रीणि च संस्तुतस्य । ८ । षट्षष्टिश्च द्वे च
शते च भवतस्तत शस्त्राणामयुतं चैकमस्य । स्तोत्रियाश्च नवतिसहस्रा द्वे नियुते
नवतिश्चातिषट् च । ९ । अष्टौ शतान्ययुतानि त्रिंशच्चतुर्नवतिश्च पदान्यस्य ।
संवत्सरस्य कविभिर्मितस्यैतावती मध्यमा देवमात्रा । १० । अयुतमेकं प्रयुतानि
त्रिंशद् द्वे नियुते तथा ह्यनुसृष्टानि । अष्टौ शतानि नव चाक्षराण्येतावानात्मा परमः
प्रजापतेः । ११ । आद्यं वषट्कारः प्रदानान्तमैतमग्निष्टोमे पर्वशः साधु क्लृप्तम् ।
सौभेषजं छन्द ईप्सद्भिः यदग्रौ चतुःशतं बहुधा हूयते यत् । १२ । प्रातःसवनस्तुत
एकविंशो गायत्रस्तोममित एक एव। माध्यन्दिनः सप्तदशेन क्लृप्तस्त्रयस्त्रिंशेन
सवनं तृतीयम् । १३ ॥ २३ ॥
कण्डिका २३ ॥ विविध यज्ञों के विधान और गणना सहित
व्याख्यान श्लोकों में ॥
(सायंप्रातर्होमौ यः नवः स्थालीपाकः च बलिः च पितृयज्ञः च अष्टका
सप्तमः पशुः इति एते पाकयज्ञाः १ ) सायंकाल और प्रातःकाल के दो होम, और
२३-(स्थालीपाकः) स्थाल्यां पच्यते, पच्-घञ् । गव्यदुग्धेन स्थाल्यां
कृतः पाकभेदः (नवः) णु स्तुतौ-अप् । स्तवः । नवीनः ( बलिः) पूजोप-
हारः ( अष्टका ) इष्वशिभ्यां तकन् ( उ० ३ । १४८) अणूङ् व्याप्तौ-तकन् । वैदिक-
१. प्र. सं. "अप्तोर्यामात्र" इति पाठः, स चाशुद्धः सम्भवावात् ॥
२. पू. सं. 'चित्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥