गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 300, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें२६२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २
अन्तरिक्ष, द्युलोक ] देवलोक हैं, देवलोकों को ही वह जीतता है। (त्रिः उप वा जयति,
त्रयः वै देवयानाः पन्थानः तान् एव अभि जयति ) और तीन बार समीप वाले
[ भाग ] को वह जीतता है [ शुद्ध करता है ], तीन [ कर्म, उपासना, ज्ञान, ] ही विद्वानों
के चलने योग्य मार्ग हैं, उनको ही वह जीतता है। (ते वै द्वादश भवन्ति, द्वादश ह वै
मासाः संवत्सरः ) वे [ सब ] ही बारह हैं बारह ही महीने संवत्सर है। (तेन संव-
त्सरम् एव प्रीणाति, अथो आत्मा संवत्सरम् एव स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै
उपदधाति ) उस [ कर्म ] से ही संवत्सर को संतुष्ट करता है, और आत्मा [ यह
जीवात्मा ] संवत्सर [ समय ] को ही स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये उपकारी कर्ता है ॥ १ ॥
भावार्थः-प्राण आदि चार त्रिक बारह महीने वा संवत्सर अर्थात् समय के सूचक
हैं। मनुष्य समय को उपयोगी बनाकर संसार में सुख भोगें ॥
कण्डिका २ ॥
प्रजापतिर्वै रुद्रं यज्ञान्निरभजत् सोऽकामयत मेऽग्रमस्मा आकूतिः समृ-
द्धिर्यो मा यज्ञान्निरमाक्षीदिति । स यज्ञमभ्यायम्यावि१ध्यत्तदाविद्धं निरकृन्तत् तत्
प्राशित्रमभवत्तदुदयकृत्तद्भागाय पर्य्यहरंस्तत्प्रत्यैक्षत२। तस्य चक्षुः परापतत् तस्मा-
दाहुरन्धो वै भग इत्यपि ह तं नेच्छेद्यमिच्छति तत् सवित्रे पर्य्यहरंस्तत् प्रत्यगृह्णात्
तस्य पाणी ३प्रचिच्छेद तस्मै हिरण्यमयौ प्रत्यदधुस्तस्माद्धिरण्यपाणिरिति स्तुत-
स्तत्पूष्णे पर्य्यहरंस्तत् प्राश्नात्तस्य दन्ताः परोप्यन्त तस्मादाहुरदन्तकः पूषा
पिष्टभाजन इति तदिधमायाङ्गिरसाय पर्य्यहरंस्तत् प्राश्नात्तस्य शिरो व्यरत्तत् त
यज्ञ एवाकल्पयत् स एष इध्मः समिधो ह पुरातनस्तद्बर्हय आङ्गिरसाय पर्य्यहरं-
स्तत्प्राश्नात्तस्याङ्गा पर्वाणि व्यस्रंसन्त४ तं यज्ञ एवाकल्पयतदेतद्बर्हिः प्रस्तरो ह
पुरातनस्तद्बृहस्पतय आङ्गिरसाय पर्य्यहरन् सोऽबिभेत् बृहस्पत्तिरित्थं वाव
मार्त्तिमाकृष्यतीति५ स एतं मन्त्रमपश्यत् सूर्य्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष इत्यब्रवीन्न
हि सूर्य्यस्य चक्षुः किञ्चन हिनस्ति सोऽबिभेत् प्रतिगृह्णन्तं मा हिंसिष्यतीति देवस्य
त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूतः प्रशिषा प्रति-
गृह्णामीत्यब्रवीत्सवितृप्रसूत एवैनं तहेवताभिः प्रत्यगृह्णात्तद्व्यूह्य तृणानि प्राग्दण्डं
स्थण्डिले निदधाति पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीति पृथिवी वान्नानां शमयित्री
तयैवैतच्छमयाञ्चकार सोऽबिभेत्प्राश्नन्तं मा हिंसिष्यतीत्यग्नेष्ट्वास्वेन प्राश्ना-
उपाधंम् । समीपभागम् ( जयति ) पुनाति-इत्यर्थः (प्रीणाति ) संतोषयति
(आत्मा) जीवात्मा (उपदधाति) उपकरोति ( समष्ट्यै ) सम् + अशूङ्
व्याप्तौ-क्तिन् । सम्यक् प्राप्तये ॥
: १. पू. सं. 'आविध्य' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'प्रतीनेत' इति पाठः ॥
३. पू. सं. 'प्रतिच्छेद' इति पाठः ॥ ४. पू. सं. 'व्यश्रंसन्त' इति पाठः ॥
५. पू. सं. 'करिष्यसि' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥