सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

५४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३२ ॥
समित्पाणिः मैत्रेयः प्रातः आग्रहं मौद्गल्यम् उपससाद ) वह [ यज्ञ के लिये ]
समिधा हाथ में लिये हुये प्रातःकाल अनुग्रहशील मौद्गल्य के पास पहुँचा [ और बोला ]
( भो असौ मैत्रेयः ) महाराज ! वह मैं मैत्रेय हूँ [ मौद्गल्य ने कहा-( किम् अर्थम्
इति ) किसलिये ? [ मैत्रेय बोला ]-( अहं वै भवन्तं दुरधीयानम् अवोचम् ) मैंने
आपको कुपढ़ बताया है, ( त्वं मा यं प्रश्नम् अप्राक्षीः तं न व्यवोचम् ) तूने मुझसे
जो प्रश्न पूंछा था, वह मैंने नहीं बताया, ( त्वाम् उपैष्यामि शान्तिं करिष्यामि इति )
तेरे पास आऊँगा और तेरी शान्ति करूँगा । ( सः ह उवाच ) वह [ मौद्गल्य बोला ]--
( अत्र वै उपेतं च सर्वं च कृतं त्वा पापकेन यानेन चरन्तम् आहुः ) यहां पर आये
हुये सब काम कर चुके हुये तुझको पापी रथ से चलता हुआ बताते हैं, ( अयम् मम
रथः कल्याणः तं ते ददामि तेन याहि इति ) यह मेरा [ शिक्षारूपी ] रथ कल्याण-
कारी है, वह मैं तुझे देता हूँ उससे चल । ( सः ह उवाच ) वह [ मैत्रेय ] बोला--
( एतत् एव अत्र अविषं च अनृशंस्यं च ) यही [ आप का ] कर्म यहां अभय और
अक्रूर [ अति दयालु ] है । ( यया भवान् आह, एवं भवन्तम् उप-आयाम् इति )
जैसा आप कहते हैं वैसे ही आप के पास मैं आया हूँ । ( तं ह उप--इयाय )
वह उस [ मौद्गल्य ] के पास आया, ( तां ह उपेत्य पप्रच्छ ) और पास आकर उससे
पूंछा-( भोः सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य, कवयः किंस्वित् आहुः ) हे महाराज !
सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य-इसका अर्थ कवि लोग क्या कहते हैं, ( धियः किम् आहुः )
और धियः, इस पद को वे क्या कहते हैं, (विचक्ष्व ) सो बता । ( यदि सविता
प्रविश्य ताः प्रचोदयात् याभिः एति इति ) यदि सविता प्रवेश करके उन्हें [ कर्मों
वा बुद्धियों को ] आगे बढ़ाता है, जिनसे वह चलता है ।
( तस्मै एतत् प्र उवाच ) उस [ उस मैत्रेय ] से वह यह बात बोला--( वेदाः
छन्दांसि ) वेद छन्द [ आनन्द देने वाले कर्म ] हैं, ( कवयः देवस्य सवितुः वरेण्यं
भर्गः अन्नम् आहुः ) कवि लोग प्रकाशवान् सविता [ सबके चलाने वाले ] के अति
श्रेष्ठ भर्गः [ तेज ] को अन्न कहते हैं । ( कर्माणि धियः तत् उ ते ब्रवीमि ) धियः
मयप्रतीका--निरु० १० । २१ अभयं कर्म (अनृशंस्यम् ) नृन् शंस्यति नृशंसम् ।
नञ् + शंसु हिंसायाम्-अण्, स्वार्थे यत् । अक्रूरम् । अतिदयालु कर्म ( उपायाम् )
उप + आङ् + या प्रापणे-लङ् । समीपे आगच्छम् । (उपेयाय) उप + इण् गतौ-लिट् ।
आजगाम ( सवितुः ) षू प्रसवे प्रेरणे च-तृच् । सविता सर्वस्य प्रसविता--निरु०
१० । ३१ सर्वप्रेरकस्य ( वरेण्यम् ) वृञ एण्यः ( उ० ३ । ६८ ) वृञ् वरणे-
एण्यः । स्वीकरणीयम् । अतिश्रेष्ठम् (भर्गः ) अव्यञ्जिजयृजिभृञिभ्यः कुश्व ( उ०
४ । २१६) भृजी भर्जने = पाके-असुन्, कुत्वञ्च । तेजः (कवयः ) विद्वांसः
( विचक्ष्व ) विविधं कथय ( प्रचोदयात् ) प्रेरयेत् ( उपसंगृह्य ) आदरेण प्राप्य ।
( अधीहि ) अन्तर्गतण्यर्थः । अध्यापय ( सविता ) प्रेरकः ( सावित्री ) सवितृ-
अण् । सवितृदेवताका । सवितुः प्रेरकस्योपासिका ॥

कण्डिका ३३ ॥

कर्म हैं, यह भी तुझे बताता हूँ, ( सविता प्रचोदयात्, याभिः एति इति ) [ जिनको ]
सविता [ सबका चलाने वाला ] आगे बढ़ाता है और जिनसे चलता है ।
( तम् उपसंगृह्य पप्रच्छ ) उसके पास आदर से जाकर उस [ मैत्रेय ] ने
पूछा--( भोः अधीहि कः सविता का सावित्री ) महाराज ! पढ़ाओ कौन सविता है
कौन सावित्री है ॥ ३२ ॥
भावार्थः-मनुष्यों को प्रश्नोत्तर करके गायत्री आदि वेद मन्त्रों के अर्थ समझने
चाहियें ॥ ३२ ॥
विशेषः-त्रिपदा सावित्री वा गायत्री मन्त्र--तत् सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धी-
महि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ऋ० ३ । ६२ । १०, यजु० ३ । ३५; २२ । ६;
३० । २; ३६ । ३; साम० उ० ६ । ३ । १० । ( तत् ) उस ( देवस्य ) प्रकाशमय
( सवितुः ) सबके चलाने हारे जगदीश्वर के ( वरेण्यम् ) अति उत्तम ( भर्गः ) ज्योति को
( धीमहि ) हम धारण करें, ( यः ) जो परमेश्वर ( नः ) हमारी ( धियः ) बुद्धियों वा
कर्मों को ( प्रचोदयात् ) आगे बढ़ावे ॥
कण्डिका ३३ ॥
मन एव सविता, वाक् सावित्री, यत्र ह्येव मनस्तद् वाक्, यत्र वै वाक्
तन्मनः, इत्येते द्वे योनी एकं मिथुनम्, १ अग्निरैव सविता पृथिवी सावित्री, यत्र
ह्येवाग्निस्तत् पृथिवी यत्र वै पृथिवी तदग्निरित्येते द्वे योनी एकं मिथुनं, २ वायु-
रेव सविताऽन्तरिक्षं सावित्री यत्र ह्येव वायुस्तदन्तरिक्षं, यत्र वा अन्तरिक्षं तद्वा-
युरित्येते द्वे योनी एकं मिथुनम् ३, आदित्य एव सविता द्यौः सावित्री यत्र
ह्येवादित्यस्तद्द्यौर्यत्र वै द्यौस्तदादित्य इत्येते द्वे योनी एकं मिथुनं ४, चन्द्रमा
एव सविता, नक्षत्राणि सावित्री, यत्र ह्येव चन्द्रमास्तन्नक्षत्राणि यत्र वै नक्ष-
त्राणि तच्चन्द्रमा, इत्येते द्वे योनी एकं मिथुनम् ५, अहुरेव सविता, रात्रिः
सावित्री, यत्र ह्येवाहस्तद्रात्रैर्यत्र वै रात्रिस्तदहरित्येते द्वे योनी एकं मिथुनम् ६,
उष्णमेव सविता, शीतं सावित्री यत्र ह्येवोष्णं, तच्छीतं, यत्र वै शीतं तदुष्ण-
मित्येते द्वे योनी एकं मिथुनम्, अब्भ्रमेव सविता, वर्षं सावित्री, यत्र ह्येवा-
ब्भ्रन्तद्वर्षं यत्र वै वर्षं तदब्भ्रमित्येते द्वे योनी एकं मिथुनं ८, विद्युदेव सविता
स्तनयित्नुः सावित्री यत्र ह्येव विद्युत् तत् स्तनयित्नुः यत्र वै स्तनयित्नुस्तद्विद्युदित्येते
द्वे योनी एकं मिथुनं ९, प्राण एव सविता अन्नं सावित्री, यत्र ह्येव प्राणस्तदन्नं
यत्र वा अन्नं तत् प्राण इत्येते द्वे योनी एकं मिथुनं १०, वेदा एव सविता छन्दांसि
सावित्री, यत्र ह्येव वेदास्तच्छन्दांसि यत्र वैच्छन्दांसि तद् वेदा इत्येते द्वे योनी एकं
मिथुनं ११, यज्ञ एव सविता, दक्षिणा सावित्री, यत्र ह्येव यज्ञस्तत् दक्षिणा यत्र
३३-(योनी) वहिश्रिश्रुयुद्रु० ( उ० ४ । ५१ ) यु मिश्रणामिश्रणयोः-
निः। योनिरुदकनाम--निघ० १ । १२ गृहनाम--निघ० ३ । ४ उत्पत्ति-

कण्डिका ३३ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के चौबीस उत्पत्ति

६० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३३ ॥
वै दक्षिणास्तद्यज्ञ इत्येते द्वे योनी एकं मिथुनम् १२, एतद्ध स्मैतद्विद्वांसमोपाका-
रिमासस्तुर्ब्रह्मचारी ते संस्थित इत्यथैत आसस्तुराचित इव चितो बभूवाथो-
त्थाय प्राव्राजोदित्येतद्वाऽहं वेद नैतासु योनिष्वित एतेभ्यो वा मिथुनेभ्यः सम्भूतो
ब्रह्मचारी मम पुरायुषः प्रेयादिति ॥ ३३ ॥
कण्डिका ३३ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के चौबीस उत्पत्ति
स्थान और बारह जोड़ा ॥
(मनः एव सविता वाक् सावित्री) [मौद्गल्य ने कहा]—मन ही सविता
[चलाने वाला] और वाणी सावित्री [चलाने वाले की उपासिका वा सेविका है, (यत्र
हि एव मनः तत् वाक्, यत्र वै वाक् तत् मनः इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम्)
जहां पर ही मन है, वहां वाणी है जहां पर ही वाणी है वहां मन है, यह दो योनि
[उत्पत्ति स्थान] और एक जोड़ा है। १। (अग्निः एव सविता पृथिवी सावित्री)
अग्नि ही सविता [चलाने वाला] और पृथिवी सावित्री [चलाने वाले की उपासिका]
है, (यत्र हि एव अग्निः तत् पृथिवी यत्र वै पृथिवी तत् अग्निः इति एते द्वे योनी
एकं मिथुनम्) जहां पर ही अग्नि है वहां पृथिवी है, जहां पर ही पृथिवी है वहां अग्नि
है, यह दो उत्पत्तिस्थान और एक जोड़ा है। २। (वायुः एव सविता अन्तरिक्षम्
सावित्री) वायु ही सविता और अन्तरिक्ष सावित्री है, (यत्र हि एव वायुः तत्
अन्तरिक्षम् यत्र वै अन्तरिक्षं तत् वायुः इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम्) जहां पर
ही वायु है वहां अन्तरिक्ष है, और जहां पर ही अन्तरिक्ष है वहां वायु है, यह दो उत्पत्ति-
स्थान और एक जोड़ा है। ३। (आदित्यः एव सविता द्यौः सावित्री) सूर्य ही चलाने
वाला और प्रकाश चलाने वाले की सेवा करने वाली है, (यत्र हि एव आदित्यः तत्
द्यौः यत्र वै द्यौः तत् आदित्यः इति द्वे योनी एकं मिथुनम्) जहां पर ही सूर्य है
वहां प्रकाश है, जहां पर ही प्रकाश है वहां सूर्य है, यह दो उत्पत्तिस्थान और एक जोड़ा
है। ४। (चन्द्रमाः एव सविता नक्षत्राणि सावित्री) चन्द्रमा ही चलाने वाला और
नक्षत्र चलाने वालों की सेवा करने वाली है, (यत्र हि एव चन्द्रमाः तत् नक्षत्राणि यत्र
वै नक्षत्राणि तत् चन्द्रमाः इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम्) जहां पर ही चन्द्रमा
है, वहां नक्षत्र [तारागण] हैं, जहां पर ही नक्षत्र हैं वहां चन्द्रमा है यह दो उत्पत्ति
स्थानम् (मिथुनम्) क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित् (उ० ३। ५५) मिथ वधे
मेधायां च—उनन् कित् । द्वयोः संयोगः । (अवभृथम्) अपो विभर्ति, अप्+भृञ्
भरणे—कः । मेघः (विद्युत्) भ्राजभासधुर्विद्युतोर्जि० (पा० ३। २। १७७)
वि+द्युत दीप्तौ—क्विप् । तडित् । अशनिः (स्तनयित्नुः) स्तनितनिहिष्वपुषिगदि-
मदिभ्यो णेरित्नुच् (उ० ३। २९) स्तन देव शब्दे—इत्नूच् । मेघशब्दः । (प्राणः)
प्र+अन जीवने—घञ् । नासाग्रस्थानवर्ती वायुः, तस्य कर्म बहिर्गमनम् (अन्नम्)
ऋवृजॄसिद्रुपन्थनिखपिभ्यो नित् (उ० ३। १०) अन जीवने-नः प्रत्ययः । यद्वा

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३३ ॥ ६१
स्थान और एक जोड़ा है । ५ । ( अहः एव सविता, रात्रिः सावित्री, ) दिन ही सविता
है और रात्रि सावित्री है. ( यत्र हि एव अहः तत् रात्रिः यत्र वै रात्रिः तत् अहः
इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम् ) जहां पर ही दिन है वहां रात्रि है, जहां पर ही रात्रि
है वहां दिन है, यह दो उत्पत्ति स्थान और एक जोड़ा है । ६ । ( उष्णम् एव सविता,
शीतं सावित्री ) ताप ही चलाने वाला और ठण्ड चलाने वाले की सेवा करने वाली है,
( यत्र हि एव उष्णं तत् शीतम् यत्र वै शीतं तत् उष्णम् इति एते द्वे योनी एकं
मिथुनम् ) जहां पर ही ताप है वहां ठण्ड है, जहां पर ही ठण्ड है वहां ताप है, यह दो
उत्पत्ति स्थान और एक जोड़ा है । ७ । ( अन्भ्रम् एव सविता वर्षम् सावित्री ) मेघ
ही सविता और वर्षा स वित्री है, ( यत्र हि एव अभ्रम् तत् वर्षम् यत्र वै वर्ष तत्
अब्भ्रम्, इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम् ) जहां पर ही मेघ है वहां वर्षा है, जहां पर
ही वर्षा है वहां मेघ है यह दो उत्पत्ति स्थान और एक जोड़ा है । ८ । ( विद्युत् एव
सविता स्तनयित्नुः सावित्री ) बिजुली ही चलाने वाला और गर्जन चलाने वाले की
सेवा करने वाली है, ( यत्र हि एव विद्युत् तत् स्तनयित्नुः यत्र वै स्तनयित्नुः तत्
विद्युत् इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम् ) जहां पर ही बिजुली है वहां गर्जन है. जहां
पर ही गर्जन है वहां बिजुली है, यह दो उत्पत्तिस्थान और एक जोड़ा है । ९ । ( प्राणः
एव सविता अन्नं सावित्री ) प्राण ही सविता है, अन्न सावित्री है ( यत्र हि एव
प्राणः तत् अन्नं यत्र वै अन्नं तत् प्राणः इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम् ) जहां ही
प्राण है, वहां अन्न है, जहां ही अन्न है वहां प्राण है, यह दो उत्पत्ति स्थान और एक
जोड़ा है । १० । ( वेदाः एव सविता छन्दांसि सावित्री ) सब वेद ही चलाने वाला है
और छन्द [ आनन्दकारक कर्म वा गायत्री आदि छन्द ] चलाने वाले की सेवा करने
वाली है, ( यत्र हि एव वेदाः तत् छन्दांसि, यत्र वै छन्दांसि तत् वेदाः इति एते
द्वे योनी एकं मिथुनम् ) जहां पर ही वेद हैं वहां छन्द हैं, जहां पर छन्द हैं वहां वेद हैं,
यह दो उत्पत्तिस्थान और एक जोड़ा है । ११ । ( यज्ञः एव सविता दक्षिणाः सावित्री )
यज्ञ [ देवपूजा, सङ्गतिकरण और दान ] ही सविता है और दक्षिणायें सावित्री हैं, ( यत्र
हि एव यज्ञः तत् दक्षिणाः, यत्र वै दक्षिणाः तत् यज्ञः, इति एते द्वे योनी एकं
मिथुनम् ) जहां पर ही यज्ञ है वहां दक्षिणायें हैं, जहां पर ही दक्षिणायें हैं वहां यज्ञ है,
यह दो उत्पत्ति स्थान और एक जोड़ा है । १२ । [ यह चौबीस उत्पत्ति स्थान और बारह
जोड़ा हुये-देखो क० ३१ ] ( एतत् ह स्म एतत् ) यह बहुत प्रसिद्ध है-( विद्वांसम् )
अद् भक्षणे-क्तः । खाद्यपदार्थः ( छन्दांसि ) चन्देरादेश्च छः ( उ० ४ । २१६ )
चदि आह्लादने-असुन् चस्य छः । आनन्दप्रदानि कर्माणि । गायत्र्यादीनि वा ।
( ओपाकारिम् ) आ + उप + अकारिम् । करोतेः लुङि रूपमार्षम् । अकार्षम् ।
आसमन्तात् उपकृतवानस्मि ( आसस्तुः ) सितनिगमिमसि० ( उ० १ । ६६ )
आङ् ईषदर्थे + षस स्वप्ने-तुन् । अल्पशयनः ( संस्थितः ) सम्यक् स्थितः ( एतः )
हिसमृगृण्वि० ( उ० ३ । ८६) इण् गतो-तुन् गतिशीलः । पुरुषार्थी । (आचितः)

कण्डिका ३४ ॥

६२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३४ ॥
विद्वान् को ( ओपाकारिम्=आ उप अकारिम् ) मैने भली भांति उपकृत किया है
( आसस्तुः ब्रह्मचारी ते संस्थितः इति ) थोड़ा सोने वाला ब्रह्मचारी तेरे लिये ठीक
ठीक खड़ा है । ( अथ एतः आसस्तुः आचितः इव चितः बभूव ) और
गतिशील [ पुरुषार्थी ] थोड़ा सोने वाला पुरुष छकड़े के भार के समान संगृहीत होता है ।
( अथ उत्थाय प्राव्राजीत् इति एतत् वै अहं वेद ) और उठकर वह भ्रमण करता है
यही मैं जानता हूँ ( एतासु योनिषु इतः एतेभ्यः वा निथुनेभ्यः सम्भूतः मम
ब्रह्मचारी आयुषः पुरा न प्रेयात् इति ) इन उत्पत्ति स्थानों में गया हुआ अथवा इन
जोड़ों से उत्पन्न हुआ मेरा ब्रह्मचारी आयु से पहिले न मरे ॥ ३३ ॥
भावार्थः—मनुष्य कण्डिका के अनुसार सविता और सावित्री का अर्थ विचार कर
पूर्णायु भोगे ॥ ३३ ॥
कण्डिका ३४ ॥
ब्रह्म हेदं श्रियं प्रतिष्ठामायतनमैक्षत, तत्तपस्व यदि तद् व्रते ध्रियेत
तत्सत्ये प्रत्यतिष्ठत्, सः सविता सावित्र्या ब्राह्मणं सृष्ट्वा तत् सावित्रीं पर्य्यद-
धात् तत् सवितुर्वरेण्यमिति सावित्र्याः प्रथमः पादः पृथिव्यचं समदधादृचाऽ
ग्निमग्निना श्रियं, श्रिया स्त्रियं, स्त्रिया मिथुन, मिथुनेन प्रजां, प्रजया कर्म, कर्म्मणा
तपः, तपसा सत्यं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं, व्रतेन वै
ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरविच्छिन्नं
जीवनं भवनं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वान्वेमेतं सावित्र्याः प्रथमं पादं
व्याचष्टे ॥ ३४ ॥
कण्डिका ३४ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के प्रथम पाद
की व्याख्या ॥
( इदं ब्रह्म ह श्रियं प्रतिष्ठाम् आयतनम् ऐक्षत ) [ मौद्गल्य कहता है ] इस
ब्रह्म ने ही श्री [ संपत्ति वा शोभा अर्थात् गायत्री ] की प्रतिष्ठा [ गौरव ] और आश्रय
देखा । ( तत् तपस्व, यदि तत् व्रते [ भवान् ] ध्रियेत तत् सत्ये प्रत्यतिष्ठत् )
[ हे मैत्रेय ! ] वह तप कर, यदि उस व्रत में आप रक्खे जावें तो आप सत्य में जम जावें ।
आ + चिञ् चयने--क्तः । शकटभारः । ( चितः ) संगृहीतः ( प्राव्राजीत् ) लडर्थे
लुङ् । प्रकर्षेण व्रजति ( इतः ) गतः ( सम्भूतः ) उत्पन्नः ( प्रेयात् ) प्र + इण् मरणे
विधिलिङ् । ध्रियेत ॥
३४—(श्रियम्) क्विन् वचिप्रच्छि० ( उ० २ । ५७ ) श्रिञ् सेवा-
याम्—क्विप् । ईश्वररचनाम् । शोभाम् । सम्पत्तिम् ( प्रतिष्ठाम् ) व्रतयागादेः
समाप्तिम् । गौरवम् ( आयतनम् ) आ + यती प्रयत्ने—ल्युट् । आश्रयम् ।
यज्ञस्थानम् । ( ब्राह्मणम् ) वेदज्ञानिनम् ( तत् ) तस्मै ( पर्य्यदधात् ) सर्वतः

कण्डिका ३५ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३५ ॥ ६३
( सः सविता सावित्र्या ब्राह्मणं सृष्ट्वा तत् सावित्रीं पर्य्यदधात् ) उस सविता
[ प्रेरक परमात्मा ] ने सावित्री [ मन्त्र ] के साथ ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी पुरुष ] को उत्पन्न
करके उसके लिये सावित्री को ठहराया, (तत्सवितुः वरेण्यम् इति सावित्र्याः प्रथमः
पादः ) उस सविता का अति श्रेष्ठ [ तेज ] है--यह सावित्री का पहिला पाद है।
( पृथिव्या ऋचम्, ऋचा अग्निम्, अग्निना श्रियम्, श्रिया स्त्रियम् स्त्रिया
मिथुनम्, मिथुनेन प्रजाम्, प्रजया कर्म, कर्मणा तपः, तपसा सत्यम्, सत्येन
ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणम् ब्राह्मणेन व्रतम् समदधात् ) पृथिवी के साथ ऋग् [ स्तुति
योग्य विद्या ] को उस [ पहिले पाद ] ने, ऋग् के साथ अग्नि को, अग्नि के साथ श्री
[ शोभा वा सम्पत्ति ] को, श्री के साथ स्त्री को, स्त्री के साथ जोड़ [ पुरुष संयोग ]
को, जोड़ के साथ प्रजा [ सन्तान ] को, प्रजा के साथ कर्म को, कर्म के साथ तप
[ ब्रह्मचर्य आदि ] को, तप के साथ सत्य [ यथार्थता ] को, सत्य के साथ ब्रह्म [ वेदज्ञान ]
को, वेदज्ञान के साथ ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] को, ब्राह्मण के साथ व्रत [ जितेन्द्रियता
आदि ] को ठहराया । ( व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितः भवति, अशून्यः भवति,
अविच्छिन्नः भवति, अविच्छिन्नः अस्य तन्तुः, अविच्छिन्न' जीवनं भवनं भवति,
यः एव वेद यः च एवं विद्वान् एवम् एतं सावित्र्याः प्रथमं पाद व्याचष्टे ) व्रत
[ जितेन्द्रियता आदि ] से ही वह ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] तीक्ष्ण बुद्धि वाला [ वा यत्नवान् ]
होता है, शून्य बिना [ परिपूर्ण ] होता है, अनकट होता है, अनकट उसका तांता [ वंश ]
अनकट जीवन और अस्तित्व [ ठहराव ] होता है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा
जानकार पुरुष इस प्रकार से सावित्री के इस पहिले पाद को बताता है ॥ ३४ ॥
भावार्थः--मनुष्य सावित्री के प्रथम पाद के साथ ऋग्वेद, पृथिवी अग्नि आदि के
विचार से अपने और सन्तान आदि के जीवन को सुदृढ़ करे ॥ ३४ ॥
कण्डिका ३५ ॥
भर्गो देवस्य धीमहीति सावित्र्या द्वितीयः पादोऽन्तरिक्षेण यजुः समद-
धात् यजुषा वायुं, वायुनाऽब्भ्रम्, अब्भ्रेण वर्षं, वर्षेणौषधिवनस्पती्नोषधि-
स्थापितवान् (तत्) तस्य (सवितुः) प्रेरकस्य परमेश्वरस्य (वरेण्यम्) अति-
श्रेष्ठम् (ऋचम्) ऋग्वेदम् । स्तुत्यां विद्याम् ( समदधात् ) सम्यक् स्थापितवान्
(मिथुनम्) द्वित्वविशिष्टं पुरुषम् । पुरुषसंयोगम् (तपः) ब्रह्मचर्याद्यनुष्ठानम्
( व्रतम् ) वरणीयं जितेन्द्रियत्वादि कर्म (संशितः) सम् + शो तनूकरणे--क्तः ।
तीक्ष्णबुद्धिः । सम्पादितव्रतविषयकयत्नः ( अशून्यः) अभावरहितः । परिपूर्णः
( अविच्छिन्नः) नञ् + वि + छिदिर् द्वैधीभावे--क्तः । अविभक्तः । परम्परागतः
( तन्तुः ) सितनिगमिमसि० ( उ० १ । १६९ ) तनु विस्तारे--तुन् । विस्तारः ।
वंशसन्ततिः ( भवनम् ) अस्तित्वम् ( व्याचष्टे ) चक्षिङ् कथने दर्शने च- लट् ।
विविधं कथयति ॥

कण्डिका ३५ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के दूसरे पाद

६४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३५ ॥
वनस्पतिभिः पशून् पशुभिः कर्म कर्मणा तपस्तपसा सत्यं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा
ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं, व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो
भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरविच्छिन्नं जीवनं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वाने-
वमेतं सावित्र्या द्वितीयं पादं व्याचष्टे ॥ ३५ ॥
कण्डिका ३५ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के दूसरे पाद
की व्याख्या ॥
( भर्गो देवस्य धीमहि इति सावित्र्याः द्वितीयः पादः ) प्रकाशमान परमेश्वर
के तेज को हम धारण करें- यह सावित्री का दूसरा पाद है । ( अन्तरिक्षेण यजुः
समदधात्, यजुषा वायुम्, वायुना अभ्रम्, अभ्रेण वर्षम्, वर्षेण ओषधिवनस्पतीन्,
ओषधिवनस्पतिभिः पशून्, पशुभिः कर्म, कर्मणा तपः, तपसा सत्यम्, सत्येन
ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणम्, ब्राह्मणेन व्रतम् ) अन्तरिक्ष [ आकाश ] के साथ यजु [ पूजनीय
कर्म वा संगति कर्म ] को उस [ दूसरे पाद ] ने ठहराया, यजु के साथ वायु को, वायु
के साथ जल रखने वाले मेघ को, मेघ के साथ वर्षा को, वर्षा के साथ ओषधियों
[ सोमलता, यव आदि ] और वनस्पतियों [ पीपल आदि ] को, ओषधि और वनस्पतियों
के साथ पशुओं [ जीवों ] को, पशुओं के साथ कर्म को, कर्म के साथ तप [ ब्रह्मचर्य
आदि ] को, तप के साथ सत्य [ यथार्थता ] को, सत्य के साथ ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को,
वेदज्ञान के साथ ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] को, ब्राह्मण के साथ व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ]
को । ( व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितः भवति, अशून्यः भवति, अविच्छिन्नः भवति,
अविच्छिन्नः अस्य तन्तुः, अविच्छिन्नं जीवनं भवति, यः एवं वेद, यः च एवं
विद्वान् एवम् एतं सावित्र्याः द्वितीयं पादं व्याचष्टे ) व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ] से
ही वह ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] तीक्ष्ण बुद्धि वाला [ वा यत्नवान् ] होता है, शून्य बिना
[ परिपूर्ण ] होता है, अनकट होता है अनकट उसका तांता [ वंश ], अनकट जीवन होता
है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा जानकर पुरुष इस प्रकार से सावित्री के इस दूसरे
पाद को बताता है ॥ ३५ ॥
भावार्थः मनुष्य सावित्री के दूसरे पाद के साथ यजुर्वेद, अन्तरिक्ष वायु आदि
के विचार से अपने और सन्तान आदि के जीवन को सुदृढ़ करे ॥ ३५ ॥
कण्डिका ३६ ॥
धियो यो नः प्रचोदयादिति सावित्र्यास्तृतीयः पादो दिवा साम समदधात्
साम्नाऽऽदित्यमादित्येन रश्मीन् रश्मिभिर्वर्षं, वर्षेणौषधिवनस्पतीनौषधिवन-
३५--( भर्गः ) तेजः ( देवस्य ) प्रकाशमयस्य । परमेश्वरस्य ( धीमहि )
डुधाञ् धारणपोषणयोः—विधिलिङि छान्दसं १ रूपम् । दधीमहि । धरेमहि ( यजुः )
अतिपॄवपियजि० ( उ० २ । ११७ ) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु--उसिः ।
यजुर्वेदम् । संगतिकरणम् । सत्कर्मविद्याम् ( पशून् ) जीवान् । अन्यद् गतम् ॥
१. अत्र छन्दस्युभयथा ( पा० ३ । ४ ) इत्यर्धधातुकत्वात् शप् न । सम्पा० ॥

कण्डिका ३६ ।। सावित्री वा गायत्री मन्त्र के तीसरे पाद की व्याख्या ।।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३७ ६५
स्पतिभिः पशून् प॑शुभिः कर्म कर्मणा तपस्तपसा सत्यं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा
ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं, व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो
भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरविच्छिन्नं जीवनं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतं
सावित्र्यास्तृतीयं पादं व्याचष्टे ॥ ३६ ॥
कण्डिका ३६ ।। सावित्री वा गायत्री मन्त्र के तीसरे पाद की व्याख्या ।।
(धियो यो नः प्रचोदयात्—इति सावित्र्याः तृतीयः पादः) जो हमारी बुद्धियों
वा कर्मों को आगे बढ़ावे—यह सावित्री का तीसरा पाद है। (दिवा साम, साम्ना
आदित्यम्, आदित्येन रश्मीन्, रश्मिभिः वर्षम्, वर्षेण ओषधिवनस्पतीन्, ओषधि-
वनस्पतिभिः पशून्, पशुभिः कर्म, कर्मणा तपः, तपसा सत्यम्, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा
ब्राह्मणम्, ब्राह्मणेन व्रतम् समदधात्) प्रकाश के साथ साम [मोक्षज्ञान] को साम के साथ
प्रकाशमान वा रस लेने वाले सूर्य को, सूर्य के साथ किरणों को, किरणों के साथ वर्षा को,
वर्षा के साथ ओषधियों [सोमलता यव आदि] और वनस्पतियों [पीपल आदि ] को, ओषधि
और वनस्पतियों के साथ पशुओं [जीवों] को, पशुओं के साथ कर्म को, कर्म के साथ तप
[ ब्रह्मचर्य आदि ] को, तप के साथ सत्य [यथार्थता] को, सत्य के साथ ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को,
वेदज्ञान के साथ ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] को, ब्राह्मण के साथ व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ] को
उस [ तीसरे पाद ] ने ठहराया । (व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितः भवति, अशून्यः भवति,
अविच्छिन्नः भवति, अविच्छिन्नः अस्य तन्तुः, अविच्छिन्नं जीवनं भवति, यः
एवं वेद, यः च एवं विद्वान् एवम् एतम् सावित्र्याः तृतीयं पादं व्याचष्टे ) व्रत
[ जितेन्द्रियता आदि ] से ही वह ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] तीक्ष्ण बुद्धि वाला [ वा यत्नवान् ]
होता है, शून्य बिना [ परिपूर्ण ] होता है, अनकट होता है, अनकट उसका तांता—
[ वंश ], अनकट जीवन होता है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा जानकार पुरुष इस
प्रकार से सावित्री के तीसरे पाद को बताता है ॥ ३६ ॥
भावार्थः—मनुष्य सावित्री के तीसरे पाद के साथ सामवेद द्यौलोक आदित्य
आदि के विचार से अपने और सन्तान आदि के जीवन को सुदृढ़ करे ॥ ३६ ॥
कण्डिका ३७ ॥
तेन ह वा एवं विदुषा ब्राह्मणेन ब्रह्माभिपन्नं प्रसितं परामृष्टं १, ब्रह्मणाऽ-
काशमभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टमा २, काशेन वायुरभिपन्नो ग्रसितः परामृष्टो ३,
३६--( धियः ) ध्यायतेः संप्रसारणं च ( वा० पा० ३ । २ । १७८ ) ध्यै
चिन्तने—क्विप् संप्रसारणं च । धीः कर्मनाम--निघ० २ । १ । प्रज्ञानाम-निघ०
३ । ९ । बुद्धीः । कर्माणि ( आदित्यम् ) आदीप्यमानम् । रसानामादातारम् ।
सूर्यम् ( रश्मीन् ) अश्नोतेरशच् ( उ० ४ । ४६) अशूङ् व्याप्तौ—मिः, धातोः रश्चा-
देशः । किरणान् । अन्यद्गतम् ।।
१. यह प्रकरण तैत्तिरीय उपनिषद् २, १ से तुलनीय है ।। सम्पा० ।।
५

कण्डिका ३७ ॥ बारह महातत्त्वों की परम्परा ॥

६६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३७
वायुना ज्योतिरभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टं ४, ज्योतिषाऽपोऽभिपन्ना ग्रसिताः परा-
मृष्टा ५, अद्भिर्भूमि॑रभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा ६, भूम्याऽन्नमभिपन्नं ग्रसितं
परामृष्ट ७, मन्नेन प्राणोऽभिपन्नो ग्रसितः परामृष्टः ८, प्राणेन मनोऽभिपन्नं
ग्रसितं परामृष्टं ९, मनसा वागभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा १० वाचा वेदा
अभिपन्ना ग्रसिताः परामृष्टा ११, वेदैर्यज्ञोऽभिपन्नो ग्रसितः परामृष्ट १२,
स्तानि ह वा एतानि द्वादशमहाभूतान्येवंविधिप्रतिष्ठितानि तेषां यज्ञ एव
पराऽर्द्ध्यः ॥ ३७ ॥
कण्डिका ३७ ॥ बारह महातत्त्वों की परम्परा ॥
( तेन ह वै एवम् विदुषा ब्राह्मणेन ब्रह्म अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् )
उस ही ऐसे [ सावित्री का अर्थ जानने वाले ] विद्वान् ब्राह्मण करके ब्रह्म [ ईश्वर ] सब
प्रकार पाया गया, ग्रसा गया [ पचाया गया वा सुधार के उसका रस लिया गया ] और
प्रधानता से छूआ गया है । १ । ( ब्रह्मणा आकाशम् अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् )
ब्रह्म [ परमेश्वर ] करके आकाश सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से
छूआ गया है । २ । ( आकाशेन वायुः अभिपन्नः ग्रसितः परामृष्ट ) आकाश
करके वायु [ पवन ] सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया
है । ३ । ( वायुना ज्योतिः अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् ) वायु करके प्रकाश सब
ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ४ । ( ज्योतिषा
अपः + आपः अभिपन्नाः ग्रसिताः परामृष्टाः ) प्रकाश करके जल सब ओर से पाया
गया ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ५ । ( अद्भिः भूमिः अभिपन्ना
ग्रसिता परामृष्टा ) जल करके भूमि सब ओर से पायी गई, ग्रसी गई और प्रधानता से
छूई गई है । ६ । ( भूम्या अन्नम् अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् ) भूमि करके अन्न सब
ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ७ । अन्नेन प्राणः अभि-
पन्नः ग्रसितः परामृष्टः ) अन्न करके प्राण [ जीवन सामर्थ्य ] सब ओर से पाया गया,
ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ८ । ( प्राणेन मनः अभिपन्नं ग्रसितं
परामृष्टम् ) प्राण करके मन [ अन्तःकरण ] सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और
प्रधानता से छूआ गया है । ९ । ( मनसा वाक् अभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा ) मन
करके वाणी सब ओर से पायी गई, ग्रसी गई और प्रधानता से छूई गई है । १० ।
( वाचा वेदाः अभिपन्नाः ग्रसिताः परामृष्टाः ) वाणी करके वेद सब ओर से पाये
३७-( एवम् ) अनेन प्रकारेण । सावित्र्यर्थविचारेण ( ब्रह्म ) परमेश्वरः
( अभिपन्नम् ) सर्वतः प्राप्तम् ( ग्रसितम् ) भक्षितम् । पाचितम् । रसाय गृहीतम् ।
(परामृष्टम्) परा + मृश आमर्शने प्रणिधाने च-क्तः । प्राधान्येन स्पृष्टम् ( मनः )
मन ज्ञाने-असुन् । सङ्कल्पाविकल्पात्मकमन्तःकरणम् ( यज्ञः ) देवपूजासंगति-
करणदानव्यवहारः ( महाभूतानि ) पूर्वोक्तानि महातत्त्वानि ( विधिप्रतिष्ठि-
तानि ) विधानेन स्थापितानि ( तेषाम् ) भूतानां मध्ये ( पराऽर्द्ध्यः ) छन्दसि च
(पा० ५ । १ । ६७) परार्द्धं-यत् । परार्द्धं प्रधानत्वमहंतीति । अतिश्रेष्ठः ॥

कण्डिका ३८ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३८ ६७
गये, ग्रसे गये और प्रधानता से छूये गये हैं। ११ । (वेदैः यज्ञः अभिपन्नः ग्रसितः
परामृष्टः) वेदों करके यज्ञ [देवपूजा, संगतिकरण और दान व्यवहार] सब ओर से
पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है। १२। (तानि ह वै एतानि
द्वादश महाभूतानि एवंविधिप्रतिष्ठितानि तेषां यज्ञः एव पराद्धर्ध्यः) यही बारह
महातत्त्व इस प्रकार विधान के साथ ठहरे हुये हैं, उनमें यज्ञ ही अति श्रेष्ठ है ॥ ३७ ॥
भावार्थः-ब्रह्मज्ञानी पुरुष ब्रह्म आदि बारह तत्त्वों के यथावत् ज्ञान से परम गति
पाता है ॥ ३७ ॥
कण्डिका ३८ ॥
तं ह स्मैतमेवं विद्वांसो मन्यन्ते विद्म एनमिति याथातथ्यमविद्वांसोऽयं
यज्ञो वेदेषु प्रतिष्ठितो १, वेदा वाचि प्रतिष्ठिता २, वाङ् मनसि प्रतिष्ठिता ३,
मनः प्राणे प्रतिष्ठितं ४, प्राणोऽन्ने प्रतिष्ठितो ५, ऽन्नं भूमौ प्रतिष्ठितं ६ भूमिरप्सु
प्रतिष्ठिता ७, आपो ज्योतिषि प्रतिष्ठिता ८, ज्योतिर्वायौ प्रतिष्ठितं ६, वायुरा-
काशे प्रतिष्ठितः १० आकाशं ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं ११, ब्रह्म ब्राह्मणे ब्रह्मविदि प्रति-
ष्ठितं १२, यो ह वा एवं वित् स ब्रह्मवित्, पुण्यां च कीर्तिं लभते सुरभींश्च
गन्धान् सोऽपहतपाप्मानन्तां श्रियमश्नुते य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतां वेदानां
मातरं सावित्रींसम्पदमुपनिषदमुपास्त इति ब्राह्मणम् ॥ ३८ ॥
कण्डिका ३८ ॥ दूसरे प्रकार से पूर्वोक्त बारह तत्त्वों
का विचार
(तं ह स्म एतम् एवं विद्वांसः मन्यन्ते विद्मः एनम् इति याथातथ्यम्
अविद्वांसः) उस ही [यज्ञ] को इस प्रकार जानने वाले मानते हैं—हम इस [यज्ञ]
को जानते हैं—सचमुच वे अज्ञानी हैं। (अयम् यज्ञः वेदेषु प्रतिष्ठितः) यह यज्ञ
[देवपूजा संगतिकरण दानव्यवहार] वेदों में ठहरा हुआ है। १। (वेदाः वाचि
प्रतिष्ठिताः) वेद वाणी में ठहरे हुये हैं। २। (वाक् मनसि प्रतिष्ठिता) वाणी
मन में ठहरी हुई है। ३। (मनः प्राणे प्रतिष्ठितम्) मन प्राण में ठहरा हुआ है। ४।
(प्राणः अन्ने प्रतिष्ठितः) प्राण अन्न में ठहरा हुआ है। ५। (अन्नं भूमौ
प्रतिष्ठितम्) अन्न भूमि में ठहरा हुआ है। ६। (भूमिः अप्सु प्रतिष्ठिता) भूमि
जल में ठहरी हुई है। ७। (आपः ज्योतिषि प्रतिष्ठिताः) जल प्रकाश में ठहरा
हुआ है। ८। (ज्योतिः वायौ प्रतिष्ठितम्) प्रकाश पवन में ठहरा हुआ है। ६।
(वायुः आकाशे प्रतिष्ठितः) पवन आकाश में ठहरा हुआ है। १०। (आकाशम्
ब्रह्मणि प्रतिष्ठितम्) आकाश ब्रह्म [परमात्मा] में ठहरा हुआ है। ११। (ब्रह्म
३८-(तम्) पूर्वोक्तं यज्ञम् (विद्वांसः) जानन्तः (मन्यन्ते) जानन्ति।
(विद्मः) वयं जानीमः (एनम्) यज्ञम् (याथातथ्यम्) यथातथा—प्यञ्।
वास्तविकं पदार्थम् (अविद्वांसः) अविदन्तः (पुण्याम्) पवित्राम् (सुरभीन्)
मनोहरान् (अपहतपाप्मा) विनष्टपापः (अनन्तां श्रियम्) अनन्तसेवनीयसम्प-

कण्डिका ३९ ॥

६८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३८
ब्रह्मविदि ब्राह्मणे प्रतिष्ठितम् ) ब्रह्म वेद जानने वाले ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] में ठहरा
हुआ है। १२ । ( यः ह वै एवं वित् मः ब्रह्मवित्, पुण्यां च कीर्तिं सुरभीन् च
गन्धान् लभते ) जो ही ऐसा जानने वाला है वह ब्रह्मज्ञानी है और पवित्र कीर्ति और
सुन्दर गन्धों [ चन्दनादि ] को पाता है। ( सः अपहृतपाप्मा अनन्तां श्रियम् अश्नुते,
यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् एवम् एतां वेशनां मातरं सावित्रीसम्पदम्
उपनिषदम् उपास्ते इति ब्राह्मणम् ) वह पाप से छूटा हुआ पुरुष अनन्त श्री [ सेवनीय
सम्पत्ति ] भोगता है जो ऐसा जानता है, और जो ऐसा विद्वान् इस प्रकार से इस वेदों
की माता सावित्री रूप सम्पदा उपनिषद् [ ब्रह्मविद्या ] को भजता है--यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ३८ ॥
भावार्थः—ईश्वर और उसके कर्मों को वेद द्वारा यथावत् जानकर ब्रह्मज्ञानी बड़ा
यश और आनन्द पाता है ॥ ३८ ॥
विशेषः—इस कण्डिका का कण्डिका ३७ से मिलान करके गायत्री मन्त्र के अर्थों
के साथ अपनी विचारशक्ति बढ़ाओ ॥
कण्डिका ३९ ॥
आपो गर्भं जनयन्तीरित्यपाङ्गर्भः पुरुषः स यज्ञोऽद्भियर्यज्ञः प्रणीयमानः
प्राङ्तायते¹, तस्मादाचमनीयं पूर्वमाहारयति स यदाचामति त्रिराचामति द्विः
परिशुम्भत्यायुरवरुह्य पाप्मानं निर्णुदत्युपसाद्य यजुषोद्धृत्य मन्त्रान् प्रयुज्यावसाय
प्राचीः शाखाः सन्धाय निरङ्गुष्ठे पाणावमृतमस्यमृतोपस्तरणमस्यमृताय त्वोप-
स्तृणामीति पाणावुदकमानीय जीवास्थेति सूक्तेन त्रिराचामति । स यत्पूर्वमाचा-
मति सप्त प्राणांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता बाह्याः शरीरान्मात्रास्तद्यथै-
तदग्निं वायुमादित्यं चन्द्रमसमपः पशूनन्यांश्च प्रजास्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्या-
पोऽमृतम् । स यद् द्वितीयमाचामति सप्तापानांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता
बाह्याः शरीरात् मात्रास्तद्यथैतत्पौर्णमासीमष्टकाममावास्यां श्रद्धां दीक्षां यज्ञ
दक्षिणास्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्यापोऽमृतम् । स यत्तृतीयमाचामति सप्त व्यानां-
स्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता बाह्याः शरीरान्मात्रास्तद्यथैतत् पृथिवीमन्त-
रिक्षं दिवन्नक्षत्राण्यूतूनार्त्तवान् संवत्सरांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्यापोऽमृतं पुरुषो
ब्रह्माथांप्रियन्निगमो भवति तस्माद्वै विद्वान् पुरुषमिदं पुण्डरीकमिति प्राण एष
ग पुरि शेते स पुरि शेते इति । पुरिशयं सन्तं प्राणं पुरुष इत्याचक्षते । परोक्षेण
परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । स यत्पूर्वमाचामति पुरस्ताद्धो-
मांस्तेनास्मिन्नवरुन्धे स यद् द्वितीयमाचामत्याज्यभागौ तेनास्मिन्नवरुन्धे, स
त्तिम् ( अश्नुते ) प्राप्नोति ( सावित्रीसम्पदम् ) गायत्रीरूपसम्पत्तिम् ( उपनिष-
दम् ) ब्रह्मविद्याम् ( उपास्ते ) भजते । सेवते ॥
१. 'प्राङ्णायते' इति पू० सं० पाठः, स चायुक्तः । सम्पा० ॥

कण्डिका ३९ ॥ आचमन के विधान और लाभ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६ ६६
यत्तृतीयमाचामति संस्थितहोमांस्तेनास्मिन्नवरुन्धे, स यद् द्विः परिशुम्भति तत्स-
मित्संबर्हिः, स यत्सर्वाणि खानि सर्वं देहमाप्याययति यच्चान्यदातारं मन्त्रकार्थ्यं
यज्ञे स्कन्दति सर्वं तेनास्मिन्नवरुन्धे, स यदोंपूर्वान् मन्त्रान् प्रयुङ्क्त आसर्वमेधा-
देते क्रतव एत एवास्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु वेदेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु
सत्त्वेषु कामचारः कामविमोचनं भवत्यद्धं च न प्रमीयते य एवं वेद ।
तदप्येतद् ऋचोक्तम् । आपो भृग्वङ्गिरो रूपमापो भृग्वङ्गिरोमयं । सर्वं-
मापॊमयं भूतं सर्वं भृग्वङ्गिरोमयं । अन्तरैते त्रयो वेदा भृगूनङ्गिरसोऽनुगाः ।
अपां पुष्पं मूर्तिराकाशं पवित्रमुत्तममित्याचम्याभ्युक्ष्यात्मानमनुमन्त्रयत
इन्द्र जोवेति ब्राह्मणम् ॥ ३९ ॥
इति अथर्ववेदे गोपथब्राह्मणपूर्वभागे प्रथमः प्रपाठकः ॥ १ ॥
कण्डिका ३९ ॥ आचमन के विधान और लाभ ॥
( आपो गर्भं जनयन्तीः इति-अथ० ४ । २ । ८ ) गर्भ [ अर्थात् बालक रूप
संसार ] को उत्पन्न करते हुये जल [ इस मन्त्र से सिद्ध होता है कि ] ( अपां गर्भः
पुरुषः सः यज्ञः ) जल का गर्भ [ अन्तर्यामी ] पुरुष [ ब्रह्म ] है वही यज्ञ है । ( अद्भिः
प्र णीयमानः यज्ञः प्राङ्तायते तस्मात् आचमनीयम् पूर्वम् आहारयति ) जल के
साथ चलाया हुआ यज्ञ पहिले विस्तृत किया जाता है इसलिये आचमन योग्य जल वह
[ व्रतधारी ] पहिले विधि के साथ पीता है । ( सः यत् आचामति त्रिः आचामति )
वह जब आचमन करता है, तीन बार आचमन करता है, (द्विः परिशुम्भति ) दो बार
सजाता है [ आगे देखो ], ( आयुः अवरुह्य पाप्मानं निर्णुदति ) आयु पर चढ़कर
[ बढ़ाकर ] पाप को निकाल देता है । ( यजुषा उपसाद्य मन्त्रान् उद्धृत्य प्रयुज्य
अवसाय, प्राचीः शाखाः सन्धाय निरंगुष्ठे पाणौ-अमृतम् असि, अमृत !
उपस्तरणम् असि, अमृताय त्वा उपस्तृणामि इति [ ब्राह्मणवचनानि ] पाणौ
उदकम् आनीय-जीवाः स्थ इति सूक्तेन [ अथ० १९ । ६६ । १-४ ] त्रिः
आचामति ) देवपूजा के साथ पास आकर, मन्त्रों को निकाल कर, प्रयोग में ला कर ओर
निश्चय करके, और पुरानी शाखाओं [ वेदव्याख्याओं ] को मिला कर, अगूंठा छोड़ कर
हाथ में-तू अमृत [ मृत्यु से बचाने वाला जल ] है, हे अमृत ! तू बहुत फैलाने वाला
है, अमरपन के लिये तुझे फैलाता हूँ [ पीता हूँ-इन तीन ब्राह्मण वचनों से ] हाथ में
३६-(जनयन्तीः) जनयतेः शतृः । जसि पूर्वसवर्णदीर्घः । जनयन्त्य । उत्पा-
दयन्त्यः (प्रणीयमानः) प्रवर्त्तमानः ( प्राङ्तायते ) प्र+अञ्चु गतिपूजनयोः-क्विन्,
तनु विस्तारे कर्मणि लट् । तनोतेर्यकि (पा० ६ । ४ । ४४) इति आत्वम् । प्राङ् पूर्वे
तायते । विस्तार्यते ( आचमनीयम् ) आचमनयोग्यं जलम् ( आहारयति ) विधि-
पूर्वकं पिबति ( परिशुम्भति ) शुम्भ शोभायाम्-णिजर्थे । परिशुम्भयति । सर्वतः
शोभयति ( अवरुह्य ) आरुह्य । दीर्घं कृत्वा ( यजुषा ) देवपूजनेन ( उद्धृत्य )
उत् +धृञ् धारणे वा हृञ् हरणे-ल्यप् । पृथक् कृत्वा ( प्रयुज्य ) प्रयोगे नीत्वा

७० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६
जल लेकर—तुम जीव वाले हो—इस सूक्त से [ चार मन्त्रों से ] तीन बार आचमन करता
है। (सः यत् पूर्वम् आचामति सप्त तान् प्राणान् एतेन अस्मिन् आप्याययति
[ताः च अपि ], याः हि शरीरात् बाह्याः एताः मात्राः, तत् यथा एतत्. अग्निं
वायुम् आदित्यं चन्द्रमसम् अपः अन्यान् पशून् च प्रजाः तान् एतेन अस्मिन्
आप्याययति—आपः अमृतम् ) वह जो पहिला आचमन करता है उन सात प्राणों
[ शरीर में भीतर जाने वाले जीवनवर्धक श्वासों ] को इस [ विधि ] से इस [ शरीर ]
में पुष्ट करता है [ और उन मात्राओं को भी पुष्ट करता है ] जो यह शरीर से बाहर
चलती हुई मात्रावें हैं, सो जैसे यह हैं--अग्नि १ [ अर्थात् शारीरिक, पार्थिव, समुद्रीय,
गुप्त प्रकट बिजुली आदि अग्नि विद्या ] वायु २ [ अर्थात् पवन विद्या जैसे पवन क्या है
और उसका प्रभाव सब जीवों, सब पृथिवी सूर्य आदि लोकों पर क्या है ], सूर्य ३ [ अर्थात्
सूर्य विद्या, जैसे सूर्य का पृथिवी आदि लोकों और उनके पदार्थों से और उन सबका
सूर्य लोक से क्या सम्बन्ध है ], चन्द्रमा ४ [ अर्थात् चन्द्र विद्या, जैसे उपग्रह चन्द्रमा
अपने ग्रह पृथिवी पर किस सम्बन्ध से क्या प्रभाव करता है और अन्य चन्द्रमाओं का
अन्य ग्रहों से क्या सम्बन्ध है ], जल ५ [ अर्थात् जल विद्या, जैसे जल क्या है और वह
भूमण्डल, मेघमण्डल, सूर्यमण्डल आदि लोकों से क्या सम्बन्ध रखता है ], जीव वाले
पशु ६ [ अर्थात् पशु विद्या, जैसे गौ घोड़ा आदि जीव पृथिवी लोक और दूसरे लोकों में
कैसे उपकारी होते हैं ], और प्रजाओं ७ [ अर्थात् प्रजा की विद्या कि परमात्मा की
सृष्टि में भूलोक, चन्द्रलोक, सूर्यलोक आदि के मनुष्य और जीवजन्तुओं का सम्बन्ध
आपस में और दूसरे लोक वालों से क्या है ]--इन सबको इस [ विधि ] से इस
[ शरीर ] में पुष्ट करता है, [ क्योंकि ] जल अमृत है। (सः यत् द्वितीयम् आचा-
मति सप्त तान् अपानान् एतेन अस्मिन् आप्याययति [ ताः च अपि ], याः हि
शरीरात् बाह्याः एताः मात्राः, तत् यथा एतत्, पौर्णमासीम् अष्टकाम् अमावास्यां
श्रद्धां दीक्षां यज्ञं दक्षिणाः. तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति--आपः अमृतम् )
वह जो दूसरा आचमन करता है, उन सात अपानों [ शरीर से बाहर निकलने वाले
( अवसाय ) अव+षो अन्तकर्मणि-ल्यप् । निश्चित्य ( प्राचीः ) पूर्वस्मिन् काले
भवाः ( शाखाः ) वेदव्याख्याः ( संधाय ) सम्+दधातेः---ल्यप् । संयुज्य ।
( अमृतम् ) नास्ति मृतं मरणं यस्मात् तत् । जलम् ( उपस्तरणम् ) उप +
स्तृञ् विस्तारे आच्छादने च--ल्युट् । बहुविस्तारकम् ( अमृताय ) अमरणाय ।
( उपस्तृणामि ) अधिकं विस्तारयामि । आचामामि । ( एतेन ) अनेन विधिना
( अस्मिन् ) दृश्यमाने शरीरे ( एताः ) एतेस्तुट् च ( उ० १ । १३३ ) इण् गतौ--
अदिः प्रत्ययः, तस्य च तुडागमः । गमनशीलाः (अग्निम्) अग्निविद्याप्रकाशम् (वायुम्)
पवनविद्याम् ( आदित्यम् ) आदीद्यमानसूर्यविद्याम् ( चन्द्रमसम् ) आह्ला-
दकचन्द्रविद्याम् ( अपः ) व्यापकजलविद्याम् ( पशून् ) गवाश्वादिजीवान् ।
( अन्यान् ) माछाणसिभ्यो यः ( उ० ४ । १०९ ) अन प्राणने--षप्रत्ययः । प्राणिन. ।
( आप्याययति ) आ+प्यैङ् वृद्धौ-णिच् । समन्तात् वर्धयति । पोषयति (अपानान्)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६ · ७१
प्रभासों ] को इस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पुष्ट करता है [ और उन मात्राओं
को भी पुष्ट करता है ] जो शरीर से बाहर चलती हुई मात्रा यें हैं, सो जैसे यह हैं--
पौर्णमासी १, [ अर्थात् पूर्णमासेष्टि, जिसमें विचारा जाता है कि उस दिन चन्द्रमा पूरा
क्यों दीखता है, पृथिवी, समुद्र आदि पर उसका क्या प्रभाव होता है ], अष्टका २,
[ अष्टमी आदि तिथि का यज्ञ, जिसमें विद्वान् पित्तर लोग विचारते हैं कि ज्योतिष
शास्त्र की मर्यादा से इन तिथियों में सूर्य और चन्द्र आदि लोकों का क्या प्रभाव पड़ता है].
अमावास्या ३, [ अर्थात् दर्शष्टि जिसमें विचार होता है कि अमावस को सूर्य और
चन्द्रमा एक राशि में आकर क्या प्रभाव डालते हैं ], श्रद्धा ४, [ अर्थात् ईश्वर और वेदों
में विश्वास ], दीक्षा ५, [ नियम और व्रत पालन की शिक्षा ]. यज्ञ ६, [ परमेश्वर और
विद्वानों का सत्कार. परस्पर संयोग और विद्या आदि का दान ]. और दक्षिणायें ७, [ यज्ञ
समाप्ति पर विद्वानों के सत्कार के लिये द्रव्य ] - इन सब को इस [ विधि ] से इस
[ शरीर ] में पुष्ट करता है, [ क्योंकि ] जल अमृत है। ( सः यत् तृतीयम् आचामति
सप्त तान् व्यानान् एतेन अस्मिन् आप्याययति [ ताः च अपि ] याः हि शरीरात्
बाह्याः एताः मात्राः, तत् यथा एतत्, पृथिवीम् अन्तरिक्षं दिवं नक्षत्राणि ऋतून्
आर्त्तवान् संवत्सरान् तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति - आपः अमृतम् ) वह जो
तीसरा आचमन करता है उन सात व्यानों [ शरीर में फैले हुए पवनों ] को इस [ विधि ]
से इस [ शरीर ] में पुष्ट करता है [ और उन मात्राओं को भी पुष्ट करता है ] जो शरीर
से बाहर चलती हुई मात्रायें हैं, सो जैसे यह हैं पृथिवी १, [ भूगर्भ विद्या, राज्य
पालनादि विद्या ], अन्तरिक्ष २, [ वायुमण्डल, मेघमण्डल, आदि की विद्या ]
प्रकाश ३, [ प्रकाश के ताप, आकर्षण और फैलाव आदि की विद्या ]; नक्षत्रों ४
प्रश्वासान् । शरीरबहिर्गामिनो दोषनाशकान् वायून् (पौर्णमासीम् १) पूर्ण-
मास-अण्, ङीप् । पूर्णमासेष्टिम् । पूर्णचन्द्रसम्बन्धिनीं विद्याम् (अष्ट-
कास्) इष्यशिभ्यां तकन् ( उ० ३ । १४८) अशूङ् व्याप्तौ अश भोजने वा-तकन्,
टाप् । अष्टका पितृदैवत्ये (वा० पा० ७ । ३ । ४५) इत्वाभावः । अष्टम्यादितिथौ
पितॄणां समागमेन ज्योतिषविद्याविचारम् (अमावास्याम्) अमा सह वसतः
चन्द्राकौँ यत्र । अमावस्यदन्यतरस्याम् (पा० ३ । १ । १२२) अमा + वस
निवासे-ण्यत्, टाप् । कृष्णपक्षशेषतिथिम्, तद्दिने चन्द्राकैकराशिस्थौ भवतः ।
दर्शष्टिम् (श्रद्धाम् ) ईश्वरवेदयोर्निश्चयम् (दीक्षाम्) नियमव्रतयोः शिक्षाम् ।
(यज्ञम्) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु-नङ् । परमेश्वरविद्वत्सत्कारपरस्परसंयोग-
विद्यादिदानव्यवहारम् (दक्षिणाः) यज्ञसमाप्तौ विद्वद्भ्यः सत्कारद्रव्याणि ।
(व्यानान्) सर्वशरीरव्यापकान् वायून् (पृथिवीम्) भूगर्भविद्यां राज्यपालनादि-
विद्यां च (अन्तरिक्षम्) मध्यलोकस्थवायुमण्डलमेघमण्डलादिविद्याम् (दिवम्)
सूर्यतापाकर्षणविस्तारादिविद्याम् (नक्षत्राणि) णक्ष गतौ-अत्रन् । गतिशीलानां
१. पूर्णमासोऽस्यां वर्त्ततं इति पौर्णमासी तिथिः, इत्यत्र पूर्णमासाद्ण् (वा० ४ । २ । ३५)
इति अण् ॥ सम्पा० ॥

७२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६
[ तारागणों के परस्पर आकर्षण रखने, अपने अपने मार्ग पर चलने उछलने
डूबने आदि की विद्या ], ऋतुओं ५, [ वसन्त आदि ऋतुओं के क्रम और कारण
आदि की विद्या ], आर्त्तवों ६, [ ऋतुओं में उत्पन्न पदार्थों, फूल फल आदि की उत्पत्ति
और उपकार की विद्या ], और संवत्सरों ७, [ वर्ष में ऋतु महीने आदि कैसे बसते हैं
और सब मनुष्य आदि प्राणी कैसे उसका उपभोग करते हैं, इसकी विद्या ] - इन सबको
इस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पुष्ट करता है, [ क्योंकि ] जल अमृत है। ( पुरुषः
ब्रह्म, अथ आप्रियनिंगमः भवति ) पुरुष ब्रह्म है और यह सब प्रकार प्रिय निगम [ वैदिक
सिद्धान्त ] है, ( तस्मात् वै विद्वान् पुरुषम् इदम् पुण्डरीकम् इति ) [ आचष्टे ] इस-
लिए ही विद्वान् मनुष्य पुरुष को ऐश्वर्यवान् शुद्धस्वरूप ब्रह्म [ कहता है ] ( एषः सः
प्राणः पुरि शेते सः पुरि शेते इति ) यही प्राण शरीर में रहता है, यही शरीर में रहता
है। (पुरिशयं सन्तं प्राणं पुरुषः इति आचक्षते ) शरीर में वर्त्तमान रहते हुये प्राण
[ जीवन साधन ] को पुरुष [ आत्मा वा परमात्मा ] कहते हैं। (परोक्षेण) परोक्ष [ आँख
ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म ] के द्वारा (परोक्षप्रियाः इव हि ) परोक्षप्रिय [ आँख ओट
भविष्य के प्रेमी ] लोगों के समान ही ( देवाः ) देवता [ विद्वान् लोग ] ( प्रत्यक्षद्विषः)
प्रत्यक्ष [ वर्त्तमान अवस्था ] के द्वेषी (भवन्ति) होते हैं [ देखो कण्डिका १ तथा ७ ]।
[वही प्रकरण दूसरे प्रकार कहा जाता है] (सः यत् पूर्वम् आचामति पुरस्ताद्धो-
मान् तेन अस्मिन् अवरुन्धे ) वह जो पहिला आचमन करता है पुरस्तात् होमों [ पहिले
होम विशेषों के फलों ] को उस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पाता है। (सः यत्
द्वितीयम् आचामति आज्यभागौ तेन अस्मिन् अवरुन्धे ) वह जो दूसरा आचमन
करता है दो आज्य भागों [ अग्नि के उत्तर और दक्षिण भाग में घी की दो आहुति विशेष
के फल ] को उस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पाता है। ( सः यत् तृतीयम् आचा-
मति संस्थितहोमान् तेन अस्मिन् अवरुन्धे ) वह जो तीसरा आचमन करता है
संस्थितहोमों [ अन्तिम होम विशेषों के फल ] को उस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में
पाता है। ( सः यत् द्विः परिशुम्भति तत् समित्संबर्हिः ) वह जो दो बार सजाता है
वह समिधा [ काष्ठ ] और विधिपूर्वक अग्नि है, ( सः यत् सर्वाणि खानि सर्वं देहम्
तारागणानां परस्पराकर्षणविज्ञानम् (ऋतून् ) वसन्तादीनां क्रमकारणादिबोधम् ।
( आर्त्तवान् ) ऋतु-अण् । ऋतुभवानां पुष्पफलादिपदार्थानां ज्ञानम् (संवत्सरान् )
संपूर्वाच्चित् ( उ० ३ । ७२ ) सम् + वस निवासे-सरन् । संवसन्ति वसन्तादयो
यत्र । कालोपभोगविद्याः ( पुरुषः ) पुरः कुषन् ( उ० ४ । ७४ ) पुर अग्रगमने -
कुषन् । पुरुषः पुरिखादः पुरिशयः पूरयतेर्वा पूरयन्त्यन्तरित्यन्तरपुरुषमभिप्रेत्य - निरु० २ ।
३ । अग्रगामी परमात्मा ( इदम् ) इन्देः कमिञ्लोपश्च ( उ० ४ । १५७) इदि
परमैश्वर्ये-कमिन्, नलोपः । परमैश्वर्ययुक्तम् (पुण्डरीकम् ) फर्फरीकादयश्च ( उ०
४ । २० ) पुण शुद्धौ धर्मकृत्यकरणे च-ईकन्, पृषोदरादित्वात् साधुः । शुद्धस्वरूपं
ब्रह्म । (पुरिशयम्) पुरि + शीङ् स्वप्ने - अच् । पुरि शरीरे वर्त्तमानम् (पुरस्ताद्धोमान्)
होमविशेषान्, तेषां फलम् ( अवरुन्धे ) प्राप्नोति ( आज्यभागौ ) अग्नेरुत्तर-
दक्षिणभागयोर्घाहुतिद्वयम् (संस्थितहोमान् ) यज्ञविशेषान् (समित्संबर्हिः)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ क० ३६ ७५
·आप्याययति, यत् च अन्यत् आतार मन्त्रकार्यं यज्ञे स्कन्दति सर्वं तेन· अस्मिन्
·अवरुन्धे ) वह जो सब इन्द्रियों और सब देह को पुष्ट करता है और जो कोई दूसरा सब
प्रकार तराने वाला मन्त्र कार्यं यज्ञ में आ जाता है, उस सबको उस [ विधि ] से इस
[ शरीर ] में पाता है । ( सः यत् ओं पूर्वान् मन्त्रान् प्रयुङ्क्ते आसर्वमेधात् अस्य
एते एते एव क्रतव ) वह जो ओम् को पहिले कह के मन्त्रों को प्रयोग में लाता है सर्वमेध
यज्ञ [ सब पदार्थों पर धारणावती बुद्धि वाले यज्ञ ] तक उसके यही यही सब कर्म होते
हैं, ( सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु वेदेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु सत्त्वेषु [ अस्य ]
कामचारः कामविमोचनं भवति अद्धे॑ च न प्रमीयते, यः ·एवं वेद ) और सब
लोकों में, सब देवों [ दिव्य पदार्थों ] में, सब वेदों में, सब तत्त्वों में, और सब जीवों में
[ इसका ] सुकामना से विचरना और कुकामना का परित्याग होता है, और वह खण्डिन
आयु में नहीं मरता है, जो ऐसा जानता है ।
( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) यह भी इस ऋचा [ ब्राह्मण वचन ] करके
कहा गया है । ( आपः भृग्वाङ्गिरोरूपम् आपः भृग्वङ्गिरोमयम् । सर्वम् आपोमयं
सर्वं भूतं भृग्वङ्गिरोमयंम् एते त्रयः वेदाः भृगून् अङ्गिरसः अन्तरा अनुगाः )
व्यापक जल प्रकाशमान ज्ञान वाले परमात्मा का रूप है, व्यापक जल प्रकाशमान परमात्मा
से परिपूर्ण हैं । सब जगत् जलमय [ जल से परिपूर्ण ] है और सब प्राणीमात्र प्रकाशमान
ज्ञानवाले परमात्मा से परिपूर्ण हैं । और यह तीनों वेद [ अर्थात कर्म उपासना ज्ञान ]
प्रकाशमान ज्ञान वाले [ चारों वेदों ] के भीतर साथ साथ चलने वाले हैं । [ यह षट्पदा
अनुष्टुप् छन्द ब्राह्मण है, इसके पिछले चार पाद कण्डिका २६ में आये हैं, ( अनुगाः ) के
स्थान पर वहां ( श्रिताः ) पद है ॥
( अपां पुष्पं मूर्तिः आकाशम् पवित्रम् उत्तमम् इति आचम्य अभ्युक्ष्य
इन्द्रजीव आत्मानम् अनुमन्त्रयते इति ब्राह्मणम् ) व्यापक जल का विकाश
और वृद्धि, आकाश [ के समान व्यापक ] पवित्र और उत्तम [ ब्रह्म ] है - इस [ ब्राह्मण
यज्ञकाष्ठं विधानपूर्वंकोऽग्निश्च ( खानि ) इन्द्रियाणि ( आतारम् ) आ + तृ
संतारणे - घञ् । समन्तात् तारकमुपकारकम् ( स्कन्दति ) स्कन्दिर् गतिशोष-
णयोः । गच्छति ( आसर्वमेधात् ) आङ् मर्य्यादायाम् । सर्वपदार्थेषु मेधा धार-
णावती बुद्धिर्यस्मिन् स सर्वमेधो यज्ञः । तस्य समाप्तिपर्य्यन्तम् ( क्रतवः ) कृञः
क्रतु. ( उ० १ । ७६ ) करोतेः—क्रतुः । क्रतुः कर्मनाम—निघ० २ । १ । प्रजानाम
निघ० ३ । ६ । कर्माणि । ( एते एते ) अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते--निरु० १० ।
४२ । इति द्वित्वम् ( देवेषु ) दिव्यपदार्थेषु ( भूतेषु ) तत्त्वेषु ( सत्त्वेषु )
जीवेषु ( कामचारः ) स्वकामेन विचरणम् ( कामविमोचनम् ) कुकामपरि-
त्यागः ( अद्धे॑ ) ऋधु वृद्धौ--घञ् । खण्डिते जीवने ( प्रमीयते ) मीङ्
प्राणवियोगे = मरणे म्रियते ( पुष्यम् ) पुष पुष्टौ, क्यप् । विकाशः ।
विशिष्टप्रकाशः ( मूर्तिः ) मुर्च्छा मोहवृद्ध्योः--क्तिन् । न ध्याख्यापृमूर्च्छिमदाम्

७४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६
वृचन ] से आचमन करके और मार्जन करके - इन्द्रजीव-अथर्व० १६ । ७० । १ । इस
मन्त्र से अपने को मन्त्र के अनुकूल बनाता है, यह ब्राह्मण है ॥ ३६ ॥
भावार्थः-व्रतधारी पुरुष आचमनादि क्रिया से स्वस्थचित्त होकर अपने शिर के
सात छिद्रों से सम्बन्ध वाले सात प्राण, सात अपान और सात व्यान वायु को वश में करके
अग्नि, वायु आदि इस सप्तक, पौर्णमासी अष्टका आदि इस सप्तक तथा पृथिवी, अन्तरिक्ष
आदि इस सप्तक, और दूसरी पदार्थ विद्याओं से उपकार लेकर संसार की भलाई करता है ।
अथर्व० १० । २ । ६ में वर्णन है-( कः सप्त खानि वि ततर्द शीर्षणि कर्णाविमौ
नासिके चक्षणी मुखम् । येषां पुरुत्रा विजयस्य मह्मनि चतुष्पादो द्विपदो यन्ति
यामम् ) कर्ता प्रजापति ने [ प्राणी के ] मस्तक में सात गोलक खोदे, यह दोनों कान,
दो नथने, दोनों आंखें और एक मुख । जिनके विजय की महिमा में चौपाये और दोपाये
जीव अनेक प्रकार से सन्मार्ग से चलते हैं ॥ ३६ ॥
विशेषः १--इस कण्डिका का मिलान अथर्ववेद का० १५ सूक्त १५, १६ और
१७ से करो वहाँ मन्त्रों और भाष्य में प्राण, अपान और व्यान तथा अग्नि आदि पदार्थों
का सविस्तार वर्णन है ॥
विशेषः २--प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१--आपो वत्स॑ जनयन्ती॒र्गर्भमग्रे समै॑रयन् । तस्योत जायमानस्योल्ब
आसीद्धिरण्मयः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ अथ० ४ । २ । ८ ॠ० १० ।
१२१ । ७ । यजु० २७ । २५ । ( अग्रे ) पहिले ही पहले ( वत्सम् ) निवास स्थान
संसार को वा बालक रूप संसार को ( जनयन्तीः ) उत्पन्न करते हुए ( आपः ) जल-
धाराओं [ वा तन्मात्राओं ने ] ( गर्भम् ) बालक [ रूप संसार ] को ( समैरयन् ) यथावत्
प्रकट किया, ( उत ) और ( तस्य ) उस ( जायमानस्य ) उत्पन्न होते हुये [ बालक,
संसार ] का ( उल्बः ) जरायु [ गर्भ की झिल्ली ] ( हिरण्ययः ) तेजोमय परमात्मा
( आसीत् ) था, उस ( कस्मै ) सुखदायक प्रजापति परमेश्वर की ( देवाय ) दिव्य गुण
के लिये ( हविषा ) भक्ति के साथ ( विधेम ) हम सेवा किया करें ॥ [ ब्राह्मण के
'गर्भं' के स्थान पर वेद में 'वत्सं' है, दोनों पदों का अर्थ "बालक" है ] ॥
२--जीवा स्थ जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥ १ ॥ उपजीवा स्थोप
जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥ २ ॥ संजीवा स्थ संजीव्यासं सर्वमायुर्जी-
व्यासम् ॥ ३ ॥ जीवला स्थ जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥ ४ ॥ अथ० का० १६ ।
सू० ६६ । [ हे विद्वानों ! ] तुम ( जीवाः ) जीने वाले ( स्थ ) हो, ( जीव्यासम् )
मैं जीता रहूँ, ( सर्वम् ) सम्पूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥ १ ॥
[ हे विद्वानों ! ] तुम ( उपजीवाः ) आश्रय से जीने वाले ( स्थ ) हो, ( उपजी-
( पा० ८ । २ । ५७ ) तकारस्य नत्वाभावः । राल्लोपः ( पा० ६ । ४ । २१ ) इति
ष्ठस्य लोपः । हलि च ( पा० ८ । २ ७७ ) इति उपधायाः दीर्घः । प्रतिमा (अभ्युक्ष्य)
मार्जनं कृत्वा ( अनुमन्त्रयते ) मन्त्रानुकूलं करोति ॥

प्रपाठकः समाप्तः ।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १ ७५
व्यासम् ) मैं सहारे से जीता रहूँ, ( सर्वम् ) सम्पूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् )
मैं जीता रहूँ ॥ २ ॥ [ हे विद्वानों ! ] तुम ( संजीवाः ) मिलकर जीने वाले ( स्थ )
हो, ( संजीव्यासम् ) मैं मिलकर जीता रहूँ, ( सर्वम् ) सम्पूर्ण ( आयुः ) आयु
( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥ ३ ॥ [ हे विद्वानों ! ] तुम ( जीवलाः ) जीवनदाता
( स्थ ) हो ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ, ( सर्वम् ) संपूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् )
मैं जीता रहूँ ॥ ४ ॥
३-इन्द्र जीव सूर्य जीव देवा जीवा जीव्यासमहम् । सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥१॥
अथ० क० १६ सू० ७० । ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ परम ऐश्वर्य वाले मनुष्य ] ( जीव ) तू
जीता रहे, ( सूर्य ) हे सूर्य ! [ सूर्य समान तेजस्वी ] ( जीव ) तू जीता रहे, ( देवाः )
हे विद्वानों ! तुम ( जीवाः ) जीने वाले [ हो ], ( अहम् ) मैं ( जीव्यासम् ) जीता
रहूँ, ( सर्वम् ) संपूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिम श्रीमन्तस्याजीरावगायकवाडाधिष्ठित
बड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्रीपण्डित
क्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे प्रथम-
प्रपाठकः समाप्तः ।
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे चैत्रमासे शुक्लचतुर्दश्यां तिथौ १८८० [ अशीत्युत्तरैकोन-
विंशतितशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ॥
मुद्रितम्--ज्येष्ठकृष्ण १२ संवत् १६८१ वि० ता० ३० मई १६२४ ई० ॥
अथ द्वितीयः प्रपाठकः ॥
कण्डिका १
ओम् ब्रह्मचारीष्णंश्चरति रोदसी उभे इत्याचार्यमाह । तस्मिन् देवाः
सम्मनसो भवन्तीति वायुमाह स सद्य एति पूर्वस्मादुत्तरं समुद्रमित्यादित्यमाह
दीक्षितो दीर्घश्मश्रुरेव दीक्षित एष दीर्घश्मश्रुरेव एवाचार्यस्थाने तिष्ठन्नाचार्य
इति स्तूयते, वैद्युतस्थाने तिष्ठन् वायुरिति स्तूयते, द्यौःस्थाने तिष्ठन्नादित्य इति
स्तूयते । तदप्येतदृचोक्तं ब्रह्मचारीष्णन्निति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥
कण्डिका १॥ ब्रह्मचारी की महिमा ॥
( ओम् ब्रह्मचारी उभे रोदसी इष्णन् चरति [ अथ० ११ । ५ । १ पाद १ ]-
इति आचार्यम् आह ) ओम् [ रक्षक परमात्मा है ], ब्रह्मचारी [ वेदपाठी वीर्यनिरोही
पुरुष ] सूर्य और पृथिवी दोनों को लगातार खोजता हुआ विचरता है—यह आचार्य
को वह [ ईश्वर ] कहता है ( तस्मिन् देवाः सम्मनसः भवन्ति [ उक्त मन्त्र पाद २ ]
इति वायुम् आह ) उस [ ब्रह्मचारी ] में देवता [ विजय चाहने वाले पुरुष ] एकमन

७६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १
होते हैं--यह पवन [ के समान पुरुष ] को वह कहता है । ( सः सद्यः पूर्वस्मात् उत्तरं
समुद्रम् एति [ अथ० ११ । ५ । ६ पाद ३ ]--इति आदित्यम् आह ) वह अभी
पहिले [ समुद्र अर्थात् ब्रह्मचर्याश्रम ] से अगले समुद्र [ गृहाश्रम ] को प्राप्त होता
है--यह आदित्य [ सूर्य समान ब्रह्मचारी ] को वह कहता है । ( दीक्षितः दीर्घश्मश्रुः
[ अथ० ११ । ५ । ६ । पाद २ ]--एषः दीक्षितः एषः दीर्घश्मश्रुः, एषः एव
आचार्य्यस्थाने तिष्ठन् आचार्य्यः इति स्तूयते ), वह दीक्षा पाये हुये [ नियम व्रत
करता हुआ ] बड़ी बड़ी दाढ़ी मूंछ वाला है--यह दीक्षा पाये हुये, यह बड़ी बड़ी दाढ़ी
मूंछ वाला, यही [ ब्रह्मचारी ] आचार्य के पद पर ठहरा हुआ, यह आचार्य है -ऐसा
स्तुति किया जाता है, ( वैद्युतस्थाने तिष्ठन् वायुः इति स्तूयते ) विजुली के स्थान
[ अति वेग ] में ठहरा हुआ वह वायु [ पवन के समान शीघ्रगामी ] है--ऐसा स्तुति
किया जाता है ( द्यौः स्थाने तिष्ठन् आदित्यः इति स्तूयते ) प्रकाश के स्थान [ ज्ञान
के प्रकाश ] में ठहरा हुआ वह आदित्य [ सूर्य समान तेजस्वी ] है--ऐसा स्तुति किया
जाता है । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् - ब्रह्मचारी इष्णन् [ अथ० ११ । ५ । १
पाद १ ]--इति ब्राह्मणम् , यह भी इस ऋचा करके कहा गया है--ब्रह्मचारी लगातार
खोजता हुआ--यह ब्राह्मण है ॥
भावार्थः-ब्रह्मचारी वेदाध्ययन और इन्द्रिय दमनरूप तपोबल से सब सूर्य, पृथिवी
आदि स्थूल और सूक्ष्म पदार्थों को जानकर और उनसे उपकार लेकर संसार को सुखी
करता है ॥ १ ॥
विशेषः १- प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१- ब्रह्मचारीष्णंश्चरति रोदसी उभे तस्मिन् देवाः संमनसो भवन्ति ।
स दाधार पृथिवीं दिवं च स आचार्यं तपसा पिपर्ति ॥ अथ० ११ । ५ । १ ।
( ब्रह्मचारी ) ब्रह्मचारी [ वेदपाठो और वीर्य्यनिग्रही पुरुष ] ( उभे ) दोनों ( रोदसी )
सूर्य और पृथिवी को ( इष्णन् ) लगातार खोजता हुआ ( चरति ) विचरता है,
( तस्मिन् ) उस [ ब्रह्मचारी ] में ( देवाः ) विजय चाहने वाले पुरुष ( संमनसः ) एक
१--(ब्रह्मचारी) ब्रह्म+चर गतीभक्षणयोः--णिनिः । ब्रह्मणे वेदाय
वीर्य्यनिग्रहाय च चरणशीलः पुरुषः ( इष्णन् ) इष आभीक्ष्ण्ये--शतृः । पुनः
पुनरन्विच्छन् ( चरति ) विचरति । प्रवर्त्तते ( रोदसी ) द्यावापृथिव्यौ ( आह )
ईश्वरो ब्रवीति । ( देवाः ) विजिगीषवः ( सम्मनसः ) समानमनस्काः ( वायुम् )
वायुतुल्यस्वभावयुक्तम् ( सद्यः ) तत्क्षणम् ( पूर्वस्मात् ) प्रथमसमुद्ररूपाद् ब्रह्मचर्या-
श्रमात् ( उत्तरम् ) अनन्तरम् ( समुद्रम् ) गृहाश्रमरूपं समुद्रम् ( आदित्यम् ) सूर्य-
तुल्यतेजस्विनम् ( दीक्षितः ) प्राप्तदीक्षः । धृतनियमः ( दीर्घश्मश्रुः ) लम्बमान-
मुखस्थलोमा (वैद्युतस्थाने) वायुतुल्यवेगस्थाने ( द्यौः स्थाने ) द्युस्थाने । ज्ञानप्रकाश-
पदे ( स्तूयते ) प्रशस्यते ॥

कण्डिका २ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २ ७७
मन (भवन्ति) होते हैं। (सः) उसने (पृथिवीम्) पृथिवी (च) और (दिवम्)
सूर्य लोक को (दाधार) धारण किया है [उपयं गी बनाया है], (सः) वह
(आचार्यम्) आचार्य [साङ्गोपाङ्ग वेदों के पढ़ाने वाले पुरुष] को (तपसा) अपने तप
से (पिपर्ति) परिपूर्ण करता है ॥
२—ब्रह्मचर्येति समिधा समिद्धः कार्ष्णं वसानो दीक्षितो दीर्घश्मश्रुः ।
स सद्य एति पूर्वस्मादुत्तरं समुद्रं लोकान्तसंगृभ्य मुहुराचरिक्रत् ॥ अथ० ११
। ५ । ६ ॥ (ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी (समिधा) [विद्या के] प्रकाश से (समिद्धः)
प्रकाशित, (कार्ष्णम्) कृष्ण मृग का चर्म (वसानः) धारण किये हुये (दीक्षितः)
दीक्षित, होकर [व्रत धारण करके] (दीर्घश्मश्रुः) बड़े बड़े दाढ़ी मूंछ रखाये हुये
(एति) चलता है। (सः) वह (सद्यः) अभी (पूर्वस्मात्) पहिले [समुद्र] से
[अर्थात् ब्रह्मचर्याश्रम से] (उत्तरम् समुद्रम्) अगले समुद्र [गृहस्थाश्रम] को (एति)
प्राप्त होता है और (लोकान्) लोगों को (संगृभ्य) संग्रह करके (मुहुः) बारम्बार
(आचरिक्रत्) अतिशय करके पुकारता है ॥
विशेषः २—भगवान् पतञ्जलि कहते हैं—[ब्रह्मचर्य्यप्रतिष्ठायां वीर्य्यलाभः—
योगदर्शन, पाद २ सूत्र ३८] ब्रह्मचर्य्य [वेदों के विचार और जितेन्द्रियता] के अभ्यास
में वीर्य [वीरता अर्थात् धैर्य और शरीर, इन्द्रिय और मन के निरतिशय सामर्थ्य] का
लाभ होता है ॥
विशेषः ३—भगवान् मनु ने आचार्य का लक्षण किया है—[उपनीय तु यः शिष्यं
वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य्यं प्रचक्षते—मनु० अध्याय २ श्लोक
१४०] जो द्विज [ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, ] शिष्य का उपनयन करके कल्प [यज्ञ आदि
के विधान] और रहस्य [उपनिषद् आदि ब्रह्मविद्या] के साथ वेद पढ़ावे, उसको
आचार्य्य कहते हैं ॥
कण्डिका २ ॥
जायमानो ह वै ब्राह्मणः, सप्तेन्द्रियाण्यभिजायन्ते, ब्रह्मवर्चसंच्च १, यशश्च
२, स्वप्नश्च ३, क्रोधश्च ४, श्लाघाश्च ५, रूपञ्च ६, पुण्यमेव गन्धं सप्तमम् ७ तानि
ह वा अस्यैतानि ब्रह्मचर्य्यमुपेतोऽपक्रामन्ति, मृगानस्य ब्रह्मवर्चसं १, गच्छत्या-
चार्य्यं यशो २, ऽजगरं स्वप्नो ३, वराहं क्रोधो ४, ऽपःश्लाघा ५, कुमारीं रूप ६,
मोषधिवनस्पतीन् पुण्यो गन्धः ७। स यन्मृगाजिनानि वस्ते तेन तद् ब्रह्मवर्चसमव-
रुन्धे, यदस्य मृगेषु भवति स ह स्नातो ब्रह्मवर्चसी भवति । स यदहरहराचार्य्याय
कर्म करोति तेन तद्यशोऽवरुन्धे यदस्याचार्य्ये भवति स ह स्नातो यशस्वी भवति ।
स यत्सुषुप्सुर्निद्रामभिनयति तेन तं स्वप्नमवरुन्धे योऽस्याजगरे भवति तं ह स्नातं
स्वपन्तमाहुः स्वपितु मैनं बोबुधयेति । स यत् क्रुद्धो वाचा न कञ्चन हिनस्ति
पुरुषात् पुरुषात् पापीयानिव मन्यमानस्तेन तं क्रोधमवरुन्धे योऽस्य वराहे
भवति तस्य ह स्नातस्य क्रोधाः श्लाघीयसं विशन्ते । अथाद्भिः श्लाघ्यमानो न.