गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
५०८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० ६
[ सहायक होता लोग ] एक उक्थ वाले और दो सूक्त वाले होते हैं। (असौ वै होता
यः असौ तपति, सः वै एकः एव, तस्मात् एकसूक्तः) [ उस का उत्तर ] वह ही
[सूर्य] होता [ जल का दाता और ग्रहीता ] है जो वह तपता है वह ही [ सूर्य ] एक ही
है, इस लिये वह एक सूक्त वाला है। (सः यत् विध्यातः द्वौ इव भवति तेजः एव
मण्डलम् भाः अपरं शुक्लम् अपरं कृष्णम्, तस्मात् द्वयुक्थः) वह [ सूर्य ] जब
विविध प्रकार ध्यान किया गया, दो के समान तेज होता है, तेज ही मण्डल और किरण है,
[ सामने की ओर अथवा किरण में] एक शुक्ल रूप और दूसरा [ पिछली ओर अथवा किरण
में ] कृष्ण रूप है इस लिये वह [ होता ] दो उक्थ वाला है। (रश्मयः वाव होत्राः ते
वै एकैकम् तस्मात् एकोक्थाः) किरणों [ के सामने ] ही होत्रक लोग हैं, वे [ दोनों
किरण और होत्रक ] निश्चय करके एक एक हैं, इस लिये वे [ होत्रक ] एक उक्थ वाले
होते हैं। (तत् यत् एकैकस्य रश्मेः द्वौ द्वौ वर्णौ भवतः, तस्मात् द्विसूक्ताः) फिर जो
एक एक किरण के दो दो रूप [ शुक्ल और कृष्ण ] होते हैं। इस लिये वे [ होत्रक ] दो
सूक्त वाले होते हैं ॥
(संवत्सरः वाव होता, सः वै एकः एव, तस्मात् एकसूक्तः) संवत्सर [ के
समान ] ही होता है, वह निश्चय करके एक ही है, इस लिये वह [ होता ] एक सूक्त वाला
है। (तस्य यत् द्वयानि [द्व्ययनानि] अहानि भवन्ति अन्यानि शीतानि अन्यानि
उष्णानि, तस्मात् द्वयुक्थः) उस [ संवत्सर ] के जो दो अयन [ सूर्य के मार्ग, दक्षि-
णायन और उत्तरायण ] वाले होते हैं, एक शीत और एक उष्ण, इस लिये वह [ होता ] दो
उक्थ वाला होता है। (ऋतवः वाव होत्राः, ते वै एकैकं, तस्मात् एकोक्थाः)
ऋतुओं [ के समान ] ही होत्रक लोग हैं, वे ही एक एक हैं, इस लिये वे [ होत्रक ] एक
उक्थ वाले हैं। (तत् यत् एकैकस्य ऋतौ [ =ऋतोः ] द्वौ द्वौ मासौ भवतः, तस्मात्
द्विसूक्ताः) सो जो एक एक ऋतु के दो दो महीने होते हैं इस लिये वे [ होत्रक ] दो सूक्त
वाले हैं ॥
(पुरुषः वाव होता, सः वै एकः एव तस्मात् एकसूक्तः) पुरुष [ के समान ]
ही होता है वह निश्चय करके एक ही है, इस लिये वह [ होता ] एक सूक्त वाला है।
६-(आहुः) कथयन्ति (विध्यातः) वि+ध्यै चिन्तने-क्तः। विविध-
चिन्तितः (भाः) किरणः (वर्णौ) शुक्लादिरूपे (द्वयानि) द्व्ययनानि द्वे अयने
दक्षिणायनमुत्तरायणं च येषां तानि (ऋतौ) ऋतोः (प्रत्यङ्) प्रति+अञ्चु
गतिपूजनयोः-क्विन्। पश्चाद्देशभवः (द्युतिः) कंशम्यां बभ्रयुस्तिस्तुतयसः (पा०
५।२।१३८) द्वि-तिः १ मत्यर्थे, वर्णव्यत्यये सति सम्प्रसारणेन वकारस्य
उकारः इकारस्य यकारः। द्वित्वयुक्तम् (अतिरिच्यते) अधिके वर्तते (व्यवच्छि-
१-द्वि शब्द से न तो ति प्रत्यय का विधान है, न ही व के स्थान पर उ करने मात्र
से द्युति बन सकता है। इस प्रकार अर्थ भी सङ्गत नहीं हो पाता। अतः यह शब्द दीप्ति अर्थ
वाली द्युत धातु से औणादिक इन् प्रत्यय करके बनाना समीचीन प्रतीत होता है ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० ६॥ ५०९
( सः यत् पुरुषः अन्यथा एव प्रत्यङ् भवति, अन्यथा प्राङ् भवति, तस्मात् द्व्युक्थः)
सो जो पुरुष एक प्रकार से ही पीछे की ओर होता है और दूसरे प्रकार से सामने की
ओर, इसलिये वह [ होता ] दो उक्थ वाला है। ( अङ्गानि वाव होत्राः, तानि वै
एकैकं, तस्मात्, एकोक्थाः ) अङ्गों [ के समान ] ही होत्रक लोग हैं, वे [ अङ्ग ] ही
एक एक हैं, इसलिये वे [ होत्रक ] एक उक्थ वाले हैं। ( तत् यत् एकैकम् अङ्गं द्युतिः
भवति, तस्मात् द्विसूक्ताः ) उस [ पुरुष ] का जो एक एक अङ्ग [ जैसे हाथ और पांव ]
दो अवयव वाला होता है, इसलिये वे [ होत्रक ] दो सूक्त वाले होते हैं ॥
( तत् आहुः, यत् द्व्युक्थः एकसूक्तः होता, एकोक्थाः द्विसूक्ताः होत्राः, कथं
तत्,समं भवति ) वे कहते हैं—जो दो उक्थ वाला और एक सूक्त वाला होता है, और
एक उक्थ वाले और दो सूक्त वाले होत्रक होते हैं, कैसे यह कर्म समान होता है। ( यत्
एव द्विदेवत्याभिः यजन्ति, अथो यत् द्विसूक्ताः होत्राः इति ब्रूयात् ) जब ही दो
देवता वाली ऋचाओं से यज्ञ करते हैं, और जब दो उक्थ वाले होत्रक हैं, वह यह बतलावे ।
( तत् आहुः यत् अग्निष्टोमे एव यज्ञे सति होतुः द्वे उक्थे अतिरिच्येते कथं त :
होत्राः न व्यवच्छिद्यन्ते इति ) जब अग्निष्टोम ही यज्ञ होने पर होता के दो उक्थ
बढ़ते हैं, कैसे उससे होत्रक लोग नहीं अलग अलग होते। ( यत् एव द्विदेवत्याभिः यजन्ति,
अथो यत् द्विसूक्ताः होत्राः इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जब ही दो देवता वाली ऋचाओं से
वे यज्ञ करते हैं, फिर जब दो सूक्त वाले होत्रक हैं [ इसलिये वे अलग अलग नहीं होते ]—
यह कहे। ( तत् आहुः यत् अग्निष्टोमे एव यज्ञे सति सर्वाः देवताः सर्वाणि छन्दांसि
आप्याययन्ति, अथ कतमेन छन्दसा कया देवतया अयातयामानि उक्थानि प्रणयन्ति
इति ) वे कहते हैं-जब अग्निष्टोम ही यज्ञ होने पर सब देवताओं और सब छन्दों को वे
बढ़ाते हैं, फिर कौन से छन्द से और किस देवता से समय के अनुकूल उक्थों को वे आगे
लाते हैं। ( गायत्रेण छन्दसा अग्निना देवतया इति ब्रूयात् ) गायत्री छन्द से और
अग्नि देवता से [ समय के अनुकूल उक्थों को वे आगे लाते हैं ]—ऐसा वह कहे। ( यज्ञं
तन्वानान् देवान् ह असुररक्षांसि यज्ञपर्वणि अभिचेरिरे, एषां यज्ञं तृतीयसवनं
प्रति हनिष्यामः ) यज्ञ फैलाते हुये देवताओं से असुर और राक्षस यज्ञ के उत्सव में
अभिचार [ छल प्रयोग ] करने लगे-इनके यज्ञ को तीसरे सवन में हम नष्ट कर देंगे,
( तृतीयसवने ह अरिष्टः यज्ञः तु बलिष्ठः, एषां प्रतनं यज्ञं हनिष्यामः इति )
तीसरे सवन में ही बिना बिगड़ा हुआ यज्ञ अति बलवान् होता है, इनके फैले हुए यज्ञ को
हम नष्ट कर देंगे । ( ते दक्षिणतः वरुणं, मध्यतः बृहस्पतिं, उत्तरतः विष्णुम्
अयोजयन् ) उन [ देवताओं ] ने दक्षिण ओर वरुण को, बीच में बृहस्पति को और उत्तर
च्छन्ते ) विभिद्यन्ते । विनश्यन्ते ( अयातयामानि ) न यातो गतो याम उचितस-
मयो येषां तानि । समयानुकूलानि ( अभिचेरिरे ) अभिचारं कपटविचारं चक्रुः
( अरिष्टः ) अहिंसितः । सुरक्षितः ( प्रतनूम् ) विस्तृतम् ( हनिष्यामः ) नाश-
यिष्यामः ( स्तु ) अकारलोपः । अस्तु ( व्यश्नवामहै ) प्राप्नुयाम । समश्नयाम
( मद्धितीयाः ) अस्मद्—द्वितीय । प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ( पा० ७ । २ । ९८ ) इति
कण्डिका ७ ॥
५१० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ७
में विष्णु को नियुक्त किया । ( ते अब्रुवन्, एकैकाः स्मः इदं न उत्सहामहे इति, स्तु
[ अस्तु ] नः द्वितीयः येन सह इदं व्यश्नवामहै इति ) वे [ तीनों ] बोले--हम एक
एक हैं, इस काम में हम उत्साह नहीं कर सकते, इसलिए हमारा कोई दूसरा [ सहायक ]
हो । जिसके साथ इस काम को हम प्राप्त कर लें । ( तान् इन्द्रः अब्रवीत्, सर्व्वे मद्-
द्वितीयाः स्थ इति ) उनसे इन्द्र बोला--तुम सब मुझे दूसरा [ सहायक ] रखने वाले हो ।
( ते सर्वे इन्द्र ( = इन्द्रेण ) द्वितीयाः, तस्मात् ऐन्द्रावारुणम्, ऐन्द्राबार्हस्पत्यम्,
ऐन्द्रावैष्णवम् अनुशस्यते ) वे सब इन्द्र के साथ सहाय वाले हैं, इसलिए इन्द्र-वरुण वाला,
इन्द्र बृहस्पति वाला और इन्द्र-विष्णु वाला सूक्त निरन्तर बोला जाता है । ( द्वितीयवन्तः
ह वै एतेन स्वाः भवन्ति, द्वितीयवन्तः [ = द्वितीयवान् ] मन्यते, यः एवं वेद )
इस [ विधान ] से ही दूसरे [ सहायक ] वाले अपने लोग होते हैं, दूसरे [ सहायक ] वाला
वह माना जाता है जो ऐसा विद्वान् है ॥ ६ ॥
भावार्थः-मनुष्य को चाहिये कि संसार में सङ्घटन करके कार्य सिद्धि करे ॥ ६ ॥
विशेषः-इस कण्डिका के लिए देखो ऐ० ब्रा० ६ । १३ तथा १४ ॥
कण्डिका ७ ॥
आग्नेयीषु मैत्रावरुणस्योक्थं प्रणयन्ति, वीर्यं वा अग्निः, वीर्येणैवास्मै तत्
प्रणयन्ति । ऐन्द्रावारुणमनुशस्यते, वीर्यं वा इन्द्रः, क्षत्रं वरुणः, पशव उक्थानि,
वीर्येणैव तत् क्षत्रेण चोभयतः पशून् परिगृह्णाति स्थित्या अनपक्रान्त्यै । ऐन्द्रीषु
ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं प्रणयन्ति, वीर्यं वा इन्द्रः वीर्येणैवास्मै तत् प्रणयन्ति ।
ऐन्द्राबार्हस्पत्यमनुशस्यते, वीर्यं वा इन्द्रः, ब्रह्म बृहस्पतिः पशव उक्थानि,
वीर्येणैव तद्ब्रह्मणा चोभयतः पशून् परिगृह्णाति स्थित्या अनपक्रान्त्यै । ऐन्द्री-
ष्वाच्छावाकस्योक्थं प्रणयन्ति, वीर्यं वा इन्द्रः, वीर्येणैवास्मै तत् प्रणयन्ति ।
ऐन्द्रावैष्णवमनुशस्यते, वीर्यं वा इन्द्रः, यज्ञो विष्णुः, पशव उक्थानि, वीर्येणैव
तद्यज्ञेन चोभयतः पशून् परिगृह्य क्षत्रेऽन्ततः प्रतिष्ठापयति । तस्मादु क्षत्रियो
भूयिष्ठं हि पशूनामीश्ते योऽधिष्ठाता प्रदाता, यस्मै प्रत्ता वेदा अवरुद्धाः तान्ये-
तान्यैन्द्राणि । जागतानि शंसन्ति, अथो एतैरेव सेन्द्रं तृतीयसवनमेनैर्जागतं सवनं,
घ्राणि ह वा अस्यैतान्युक्थानि भवन्ति, यन्नाभानेदिष्ठो बालखिल्यो वृषाकपि-
रेवायामरुत्, तस्मात् तानि सार्द्धमेवोपैयुः, सार्द्धमिदं रेतः सिक्तं समृद्धं, एकधा
प्रजनयामेति ये हु वा एतानि नानूपेयुः, यथा रेतः सिक्तं विलुम्पेत कुमारं वा
जातमङ्गशो विभजेत् तादृक् तत् । तस्मात्तानि सार्द्धमेवोपैयुः । सार्धमिदं रेतः
सिक्तं समृद्धमेकधा प्रजनयामेति । शिल्पानि शंसति, यदेव शिल्पानि, एतेषां वै
शिल्पानामनुकृतिर्हि शिल्पंमधिगम्यते, हस्ती कंसो वासो हिरण्यमश्वतरी रथ-
शिल्पं, शिल्पं हास्य समधिगम्यते, य एवं वेद, यदेव शिल्पानि शंसति तत् स्वर्गस्य
रूपसिद्धिः । अहं द्वितीयः सहायको येषां ते ( इन्द्रम् ) इन्द्रेण । वीर्येण-क० ७
( अनु ) निरन्तरम् ( मन्यते ) ज्ञायते ॥
कण्डिका ७ ॥ यज्ञ में उक्थों और शिल्पों का वर्णन ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ७ ५११
लोकस्य रूपम्। यद्वेव शिल्पानि, आत्मसंस्कृतिर्वे शिल्पान्यात्मानमेवास्य तत्
संस्कुर्वन्ति ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ॥ यज्ञ में उक्थों और शिल्पों का वर्णन ॥
(आग्नेयीषु मैत्रावरुणस्य उक्थं प्रणयन्ति) अग्नि देवता वाली ऋचाओं में
मैत्रावरुण ऋत्विज् के उक्थ [स्तोत्र] को आगे लाते हैं। (वीर्यं वै अग्निः, वीर्येण एव
अस्मै तत् प्रणयन्ति) वीर्य [पराक्रम] ही अग्नि है, वीर्य के साथ ही इस [यजमान] के
लिये उस [उक्थ] को आगे लाते हैं। (ऐन्द्रावारुणम् अनुशस्यते) इन्द्र-वरुण देवता वाला
[उक्थ] फिर बोला जाता है। (वीर्यं वै इन्द्रः, क्षत्रं वरुणः, पशवः उक्थानि, तत् वीर्येण
एव क्षत्रेण च उभयतः पशून् स्थित्याः अनपक्रान्त्यै परिगृह्णाति) वीर्य ही इन्द्र है, राज्य
वरुण है, सब पशु उक्थ हैं, तब वीर्य के साथ और राज्य के साथ ही दोनों ओर से पशुओं को
स्थिति [ठहराव] की अचलता [दृढ़ता] के लिये वह [यजमान] ग्रहण करता है।
(ऐन्द्रीषु ब्राह्मणाच्छंसिनः उक्थं प्रणयन्ति) इन्द्र देवता वाली ऋचाओं में ब्राह्मणा-
च्छंसी के उक्थ को आगे लाते हैं। (वीर्यं वै इन्द्रः, वीर्येण एव अस्मै तत् प्रणयन्ति)
वीर्य [पराक्रम] ही इन्द्र है, वीर्य के साथ ही इस [यजमान] के लिये उस [उक्थ] को
आगे लाते हैं। (ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अनुशस्यते) इन्द्र-बृहस्पति वाला उक्थ फिर बोला
जाता है। (वीर्यं वै इन्द्रः, ब्रह्म बृहस्पतिः, पशवः उक्थानि, तत् वीर्येण एव
ब्रह्मणा च उभयतः पशून् स्थित्याः अनपक्रान्त्यै परिगृह्णाति) वीर्य ही इन्द्र है, ब्रह्म
[वेदज्ञान] बृहस्पति है, सब पशु उक्थ हैं, तब वीर्य के साथ और ब्रह्म के साथ ही दोनों
ओर से पशुओं को स्थिति [ठहराव] की अचलता के लिये वह [यजमान] ग्रहण करता
है। (ऐन्द्रीषु अच्छावाकस्य उक्थं प्रणयन्ति) इन्द्र देवता वाली ऋचाओं में अच्छा-
वाक के उक्थ को आगे लाते हैं। (वीर्यं वै इन्द्रः, वीर्येण एव अस्मै तत् प्रणयन्ति)
वीर्य [पराक्रम] ही इन्द्र है, वीर्य के साथ ही इस [यजमान] के लिये उस [उक्थ] को
आगे लाते हैं। (ऐन्द्रावैष्णवम् अनुशस्यते) इन्द्र-विष्णु वाला उक्थ फिर बोला जाता
है। (वीर्यं वै इन्द्रः, यज्ञः विष्णुः पशवः उक्थानि, तत् वीर्येण एव च यज्ञेन उभयतः
पशून् परिगृह्य क्षत्रे अन्ततः प्रतिष्ठापयति) वीर्य ही इन्द्र है, यज्ञ [देव पूजनादि]
विष्णु [व्यापक] है, सब पशु उक्थ हैं, तब वीर्य से साथ और यज्ञ के साथ ही दोनों ओर
से पशुओं को ग्रहण करके राज्य पर अन्त में [यजमान को] स्थापित करता है। (तस्मात् उ
क्षत्रियः भूयिष्ठं हि पशूनाम् ईशते यः अधिष्ठाता प्रदाता, यस्मै प्रत्ताः वेदाः अव-
रुद्धाः, तानि एनानि ऐन्द्राणि) इसलिये ही क्षत्रिय [राजा] बहुत करके ही पशुओं का
स्वामी है, जो अधिष्ठाता और बड़ा दाता है और जिसके लिये [ऋषियों को] दिये हुये
वेद रक्षित हैं, वह ही यह सब इन्द्र के कर्म हैं ॥
(जागतानि शंसन्ति) जगती छन्द वाले [उक्थों] को वे बोलते हैं। (अथो
एतैः एव सेन्द्रं तृतीयसवनम्, एतैः जागतं सवनम्) फिर इन [उक्थों] करके ही
७-(आग्नेयीषु) अग्निदेवताकासु ऋक्षु (प्रणयन्ति) प्रकर्षेण प्राप्नुवन्ति
(अनपक्रान्त्यै) अचलतायै (प्रतिष्ठापयति) स्थापयति (ईशते) ईष्टे। ईश्वरो
५१२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ७ ॥
इन्द्र सहित तीसरा सवन है, इन ही करके जागत [ जगत् का उपकारक ] सवन है।
(धराणि ह वै अस्य एतानि उक्थानि भवन्ति, यत् नाभानेदिष्ठः, बालखिल्यः
वृषाकपिः, एवयामरुत्) धारण योग्य ही इस [ सवन ] के यह उक्थ हैं, जो नाभानेदिष्ठ
[ इदमित्था रौद्रं गूर्तवचा, और ये यज्ञेन दक्षिण्या समक्ता..... ऋ० १० । ६१ तथा ६२,
यह नाभानेदिष्ठ [ वेद सम्बन्ध में अति समीप ऋषि वाले दो सूक्त ], बालखिल्य [ अभि
प्रवः सुराधस..... आदि, ऋ० ८ । ४६ । ५६ यह बालखिल्य [ स्वीकार योग्य के ग्रहण करने
वाले नाम के ग्यारह सूक्त ], वृषाकपि [ वि हि सोतोरसृक्षत... ऋ० १० । ८६, यह
वृषाकपि [ बलवान् चेष्टा कराने वाले ऋषि वाला सूक्त ] और एवयामरुत् [ प्र वो महे
मतयो यन्तु..... ऋ० ५ । ८७ ] यह एवयामरुत् [ पाने योग्य का प्राप्त कराने वाला शत्रु-
नाशक ऋषि का सूक्त ] है। (तस्मात् तानि सार्द्धम् एव उपेयुः) इस लिये इन
को एक साथ ही वे प्राप्त करें। (इदं रेतः सार्द्धं सिक्तं समृद्धम्, एकधा प्रजनयाम
इति) यह वीर्य एक साथ सींचा हुआ सफल होता है, [ इस लिये ] एक प्रकार से [ एक
साथ ] हम उत्पन्न करें। (ये ह वै एतानि न अनूपेयुः यथा रेतः सिक्तं विलुम्पेत,
कुमारं वा जातं अङ्गजशः विभजेत्, तादृक् तत्) जो [ ऋत्विज् लोग ] इन [ उक्थों ]
को न लगातार प्राप्त करें, जैसे वीर्य सींचा हुआ छिन्न भिन्न हो जावे [ तब ] वह कुमार
[ गर्भस्थ बालक ] अथवा उत्पन्न हुये बालक को अङ्ग अङ्ग से खण्डित कर देवे, वैसे ही वह
[ यज्ञ कर्म खण्डित ] होता है। (तस्मात् तानि सार्द्धम् एव उपेयुः) इस लिये उन
भवति (अवरुद्धाः) रक्षिताः (धराणि) धारणीयानि । सहचराणि (नाभानेदिष्ठः)
नहो भश्च (उ० ४ । १२५) णह बन्धने-इञ्, हस्य भः । सुपां सुलुक्० (पा० ७ ।
१ । ३६) नाभि-डा । अन्तिक-इष्ठन् । अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ (पा० ५ । ३ ।
६३) नेदादेशः । नाभौ वेदसम्बन्धे नेदिष्ठोऽतिसमीपः । ऋषिविशेषः । नाभा-
दिष्ठेन दृष्टम् उक्थम् (वालखिल्यः) वृञ् वरणे-घञ्, रस्य लः + खल कणश-
आदाने-क्यप् । वलं पत्रं वृणोतेः-निरु० ११ । ३१ । वरणीयस्य स्वीकरणी-
यस्य ग्राहयिता । वालखिल्यसंज्ञकानि सूक्तानि (वृषाकपिः) कनिन् युवृषितक्षि०
(उ० १ । १५.) वृष सेचने पराक्रमे च--कनिन्, यद्वा इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः (पा०
३ । १ । १३५) इति कप्रत्ययः । कुण्ठिकम्प्योर्नलोपश्च (उ० ४ । १४४) कपि
चलने-इप्रत्ययः । अन्येषामपि दृश्यते (पा० ६ । ३ । १३०) इति दीर्घः । वृषा-
कपिः पदनाम-निघ० ५ । ६ । अथ यद् रश्मिभिरभिकम्पयन्नेति तद्वृषाक-
पिर्भवति वृषाकम्पनः-निरु० १९ । २७, हरविष्णू वृषाकपी-अमरः ९३ ।
१३० । वृषाकपिः = विष्णुः शिवः, अग्निः, इन्द्रः, सूर्यः, - इति शब्दकल्पद्रुमः ।
वृषा बलवान्, कपिः कम्पयिता चेष्टयिता इन्द्रो जीवात्मा । ऋषिविशेषः । वृषा-
कपिदृष्टसूक्तम् (एवयामरुत्) इण्शीभ्यां वन् (उ० १ । १५२) इण् गतौ-वन्
- या प्रापणे-कः, आर्षो दीर्घः । मृग्रोस्तितः (उ० १ । ६४) मृङ् प्राणत्यागे-उतिः ।
एवयः प्रापणीयस्य प्रापकश्चासो मरुत् शत्रूणां मायिता च । ऋषिविशेषः । एव-
यामरुत्संज्ञकेन दृष्टं सूक्तम् (उपेयुः) उप-ईयुः । प्राप्नुयुः (प्रजनयाम) उत्पाद-
कण्डिका ८ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ८ ५१३
[ चार उक्थों ] को एक साथ ही प्राप्त करें । ( इदं रेतः सार्द्धं सिक्तं समृद्धम्, एकधा
प्रजनयाम इति ) यह वीर्य एक साथ सींचा हुआ सफल होता है, [ इसलिये ] एक
प्रकार से [ एक साथ ] हम उत्पन्न करें ।।
(शिल्पानि शंसति) शिल्प [कला कौशल वाले नाभानेदिष्ठ ऋषि के सूक्तों, ऋ०
१० । ६१, ६२ ] को वह बोलता है । ( यत् एव शिल्पानि, एतेषां शिल्पानां वै अनु-
कृतिः, हि शिल्पम् अधिगम्यते ) जो ही शिल्प सूक्त हैं, वे इन शिल्पों का अनुकरण
[ दृष्टान्त ] हैं, क्योंकि [ इनसे ] शिल्प समझा जाता है । ( हस्ती कंसः, वासः,
हिरण्यम् अश्वतरी रथशिल्पम् ) हाथी, कंस [ चमकीला द्रव्य वा पात्र ], वस्त्र, सुवर्ण
आभूषण और खच्चरी रथ के शिल्प हैं । ( शिल्पं ह अस्य समधिगम्यते, यः एवं वेद )
शिल्प ही उस पुरुष का अच्छे प्रकार समझा जाता है, जो ऐसा विद्वान् है । ( यत् एव
शिल्पानि शंसति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो ही वह शिल्प सूक्तों को बोलता
है, वह स्वर्ग लोक का रूप है । ( यत् उ एव शिल्पानि, वै आत्मसंस्कृतिः, शिल्पानि
एव अस्य आत्मानम् तत् संकुर्व्वन्ति ) जो ही शिल्प कर्म हैं, वे ही आत्मा के संस्कार
[ शुद्ध वासनायें ] हैं, शिल्प कर्म ही इस [ मनुष्य ] के आत्मा को तब संस्कार युक्त
करते हैं ॥ ७ ॥
भावार्थः-मनुष्यों को चाहिये कि वेदमन्त्रों को भली भांति विचार कर और
शिल्पशास्त्र आदि विद्याओं में निपुण होकर आनन्द भोगें ॥ ७ ॥
विशेषः--इस कण्डिका के लिये देखो ऐ० ब्रा० ५ । १५ तथा ६ । २७ ॥
कण्डिका ८ ॥
नाभानेदिष्ठं शंसति, रेतो वै नाभानेदिष्ठः । रेत एवास्य तत् कल्पयति ।
तद्रेतो मिश्रं भवति, क्ष्मयां रेतः सञ्जग्मानो निषिञ्चदिति, रेतसः समृद्ध्या एव ।
तं नाराशंसं शंसति, प्रजा वै नरः, वाक् शंसः, प्रजासु तद्वाचं दधाति । तस्मा-
दिमाः प्रजा अदन्त्यो जायन्ते । तं हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति, पुरस्तादाय-
तना वागिति वदन्ते, उपरिश्टादेके । उपरिष्टादायतना वागिति वदन्तो मध्य एव
शंसेत्, मध्यायतना वा इयं वाग्, उपरिष्टान्नेदीयसीव तं होता रेतोभूतं शस्त्वा
मैत्रावरुणाय सम्प्रयच्छति । एतस्य त्वं प्राणान् कल्पयेति बालखिल्यः शंसति,
प्राणा वै बालखिल्याः, प्राणानेवास्य तत् कल्पयति । ता विहृताः शंसति, विहृता
वै प्राणाः प्राणेनापानो अपानेन व्यानः । स पच्छः प्रथमे सूक्ते विहरति, अर्द्धर्चशो
याम ( विलुम्पेत ) लुप्ल छेदने । विनाशयेत् (विभजेत्) विभक्तं कुर्यात् (शिल्पानि)
ऋष्पशिल्पशष्पवाष्प० ( उ० ३ । २८ ) शील समाधौ-पः, ह्रस्वत्वम् । कौशलानि ।
शिल्पसूक्तानि ( अनुकृतिः ) अनुकरणम् । सदृशीकरणम् ( कंसः ) वृतृवदिवचिविसिह-
निकमिकषिभ्यः सः ( उ० । ३ । ६२ ) कमु कान्तौ--सः । तैजसद्रव्यं पात्रम्
( हिरण्यम् ) सुवर्णभूषणम् ( आत्मसंस्कृतिः ) आत्मनः शुद्धवासना ( संकुर्व्वन्ति )
शोधयन्ति ॥
३३
कण्डिका ८ ॥ नाभानेदिष्ट, नाराशंस, बालखिल्य, प्रगाथ,
५१४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ८
द्वितीये, ऋक्शस्तृतीये । स यत् प्रथमे सूक्ते विहरति, वाचं चैव तन्मनश्च विहरति ।
यद् द्वितीये चक्षुश्चैव तच्छ्रोत्रं च विहरति । यत्तृतीये प्राणं चैव, तदात्मानं च
विहरति । तदुपाप्तो विहरेत्, कामः, अन्ये तु वै प्रगाथाः कल्पयन्तेऽतिमर्शं समेव
विहरेत् । तथा वै प्रगाथाः कल्पयन्ते । यदेवातिमर्शं, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ।
यद्देवातिमर्शं, आत्मा वै बृहती, प्राणाः सतोबृहती, स बृहतीमशंसीत् । स आत्माथ
सतोबृहतीं, ते प्राणा अथ बृहतीमथ सतोबृहतीं, तदात्मानं प्राणैः परिवृहन्नेति ।
यद्देवातिमर्शं, आत्मा वै बृहती, प्रजाः सतोबृहती स बृहतीमशंसीत् । स आत्माथ
सतोबृहतीं ते प्रजा अथ बृहतीमथ सतोबृहतीं तदात्मानं प्रजया परिवृहन्नेति ।
यद्देवातिमर्शं आत्मा वै बृहती पशवः सतोबृहती, स बृहतीमशंसीत् । स आत्माथ
सतोबृहतीं, ते पशवो थ बृहतीं, अथ सतोबृहतीं तदात्मानं पशुभिः परिवृहन्नेति ।
तस्य मैत्रावरुणः प्राणान् कल्पयित्वा ब्राह्मणाच्छंसिने सम्प्रयच्छति । एतस्य त्वं
प्रजनयेति, सुकीर्त्तिं शंसति, देवयोनिर्वे सुकीर्त्तिः तद्यज्ञियायां देवयोन्यां यजमानं
प्रजनयति । वृषाकपिं शंसति, आत्मा वै वृषाकपिः, आत्मानमेवास्य तत् कल्पयति ।
तं न्युङ्खयति, अन्नं वै न्युङ्खः, अन्नाद्यमेवास्मै तत् सम्प्रयच्छति, यथा कुमाराय
जाताय स्तनम् । स पाङ्क्तो भवति, पाङ्क्तो ह्ययं पुरुषः पञ्चधा विहितः लोमानि
त्वगस्थिमज्जामस्तिष्कम् । स यावानेव पुरुषस्तावन्तं यजमानं संस्कृत्याच्छावाकाय
सम्प्रयच्छति । एतस्य त्वं प्रतिष्ठां कल्पय, इत्येवयामस्तं शशंसति, प्रतिष्ठा वा
एवयामस्त प्रतिष्ठाया एवैनमन्तः प्रतिष्ठापयति । याज्यया यजति, अन्नं वै
याज्या, अन्नाद्यमेवास्मै तत् प्रयच्छति ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ नाभानेदिष्ट, नाराशंस, बालखिल्य, प्रगाथ,
बृहती, सतोबृहती, वृषाकपि, न्युङ्ख, एवयामरुत्
और याज्या का विनियोग ॥
(नाभानेदिष्ठं शंसति) नाभानेदिष्ठ [नाभानेदिष्ट ऋषि वाले सूक्त-क० ७]
को वह [ होता ] बोलता है। (रेतः वै नाभानेदिष्ठः, अस्य रेतः एव तत् कल्पयति )
वीर्यं ही नाभानेदिष्ठ [ वेद सम्बन्ध में अति समीप पदार्थ ] है, इस [ यजमान ] के वीर्य
को ही उस से वह समर्थ करता है। (तत् रेतः मिश्रं भवति, क्ष्मया सञ्जग्मानः रेतः
निष्षिञ्चत् इति, रेतसः समृद्धयै एव ) फिर वीर्य [ रज के साथ ] मिला हुआ होता है.
[ जैसे ] पृथिवी के साथ संगति करता हुआ [ सूर्य ] जल सींचता रहता है [ वैसे ही ]
वीर्य की सफलता के लिए ही [ यह कर्म है ] । (तं नाराशंसं शंसति) उस नाराशंस
[ नाभानेदिष्ठ ऋषि वाले सूक्त-ऋ० १० । ६२ । १-११] को वह बोलता है। (प्रजाः
वै नरः वाक् शंसः, प्रजासु तत् वाचं दधाति ) प्रजायें ही नर हैं, और वाणी शंस है
[ अर्थात् नर+शंस=नाराशंस ] प्रजाओं में उससे वाणी [ जिह्वा ] को वह स्थापित
८-( कल्पयति ) • समर्थयति ( मिश्रम् ) रजसा मिश्रितम् ( क्ष्मया )
भूम्या-निघ० १ । १ (रेतः) वीर्यम् । उदकम्-निघ० १ । १२ (सञ्जग्मानः)
करता है। (तस्मात् इमाः प्रजाः अदन्त्यः जायन्ते) इस लिए यह प्रजायें बिना दांत
वाली उत्पन्न होती हैं [क्योंकि जीभ बिना दांत की है]। (तं ह एके प्रगाथानां पुर-
स्तात् शंसन्ति, पुरस्तादायतना वाक् इति वदन्ते) उस [नाराशंस सूक्त] को ही
कोई २ ऋषि प्रगाथों [दो दो मन्त्रों के समूहों] के पहिले बोलते हैं, [मुख में] पहिले
स्थान वाली वाणी है · ऐसा वे कहते हैं। (एके उपरिष्टात्, उपरिष्टादायतना वाक् इति
वदन्तः) कोई कोई [प्रगाथों के] पीछे [बोलते हैं], पीछे [मुख के मूर्धा आदि] स्थान
वाली वाणी है-ऐसा वे कहते हैं। (मध्ये एव शंसेत्, मध्यायतना वै इयं वाक्) [प्रगाथों
के] मध्य में ही [नाराशंस] बोले, मध्य [शरीर में नाभि हृदय आदि] स्थान वाली ही
यह वाणी है। (उपरिष्टात् नेदीयसि इव तं रेतोभूतं शस्त्वा होता मैत्रावरुणाय संप्र-
यच्छति) उपरान्त अत्यन्त निकट वाले [नाभानेदिष्ठ के सूक्त के अन्त के अत्यन्त
समीप भाग] में ही उस वीर्य रूप सूक्त को बोल कर होता मैत्रावरुण को [यजमान को]
देता है—(एतस्य प्राणान् त्वं कल्पयं इति) इसके प्राणों को तू समर्थ कर ॥
(बालखिल्याः शंसति) बालखिल्य ऋचाओं को [क० ७] वह [मैत्रावरुण]
बोलता है। (प्राणाः वै बालखिल्याः अस्य प्राणान् एव तत् कल्पयति) प्राण ही बाल-
खिल्य [स्वीकार योग्य के ग्रहण कराने वाले] हैं, इस [यजमान] के प्राणों को ही उससे
वह समर्थ करता है। (ताः विहृताः शंसति, विहृताः वै प्राणाः, प्राणेन अपानः, अपा-
नेन व्यानः) उन्हें आपस में मिली हुई वह बोलता है, आपस में मिले हुये ही प्राण
[श्वास मात्र] हैं, प्राण [भीतर जाने वाले श्वास] के साथ अपान [बाहर निकलने वाला
श्वास], और अपान के साथ व्यान [समस्त शरीर में फैला वायु मिला हुआ है]। (सः
पच्छः प्रथमे सूक्ते विहरति, अर्धर्चशः द्वितीये, ऋक्शः तृतीये) वह पाद पाद करके
पहिले सूक्त में [बालखिल्य ऋचाओं को] बोलता है आधी आधी ऋचाओं से दूसरे में
ऋचा ऋचा से तीसरे में। (सः यत् प्रथमे सूक्ते विहरति, तत् वाचं च एव मनः
च विहरति) वह जो पहिले सूक्त में [बालखिल्य ऋचाओं को] संयुक्त करता है उस
से वाणी और मन को ही संयुक्त करता है। (यत् द्वितीये, तत् चक्षुः च एव श्रोत्रं च
विहरति) वह जो दूसरे में [संयुक्त करता है।] उससे आंख और कान को ही संयुक्त
करता है। (यत् तृतीये, तत् प्राणं च एव आत्मानं च विहरति) वह जो तीसरे
[सूक्त] में [जोड़ता है], उससे प्राण को और आत्मा को ही वह जोड़ता है। (तत्
उपाप्तः कामः, विहरेत्) उससे कामना प्राप्त हुई, वह [वैसा ही] जोड़े। (अन्ये तु
वै प्रगाथाः कल्पयन्ते, अतिमशंम् एव सं विहरेत्) कोई कोई तो प्रगाथाओं को मानते
सङ्गं प्राप्तः (निषिञ्चत्) निषिञ्चति (अदन्त्यः) नञ्+दन्त—ङीप्। दन्त-
शून्याः (पुरस्तादायतना) पूर्वभागस्थाना (उपरिष्टादायतना) उपरिष्टात् मूर्ध्नि
आयतनं स्थानं यस्याः सा (मध्यायतना) शरीरमध्ये नाभ्यादौ स्थानं यस्याः सा
(उपरिष्टान्नेदीयसि) उपरिष्टात् नाभानेदिष्ठसूक्तस्यावसानभागस्यात्यन्तसमीपवर्तिनि
भागे (इव) एव (विहृताः) परस्परव्यतिषिक्ताः। परस्परसंगताः (पच्छः)
पद्—शः। पादेन पादेन (विहरति) योजयति। शंसति (उपाप्तः) प्राप्तः
५१६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ८
हैं, अतिमशं [ मन्त्रों के अत्यन्त संयोग ] को ही वह बोले- (तथा वै प्रगाथाः कल्पयन्ते )
इस प्रकार से ही वे प्रगाथाओं को मानते हैं । ( यत् एव अतिमर्शम्, तत् स्वर्गस्य लोकस्य
रूपम् ) जो ही अतिमर्श [ मन्त्रों का मिलान ] है, वह स्वर्गलोक का रूप है । ( यत् उ एव
अतिमशंम्, आत्मा वै बृहती, प्राणाः सतोबृहती ) जो ही अतिमर्श [ मिलान ] हैं, आत्मा
ही बृहती छन्द है और प्राण सतोबृहती छन्द हैं । ( सः बृहतीम् अशंसीत्, सः आत्मा, अथ
सतोबृहतीम्, ते प्राणाः अथ बृहतीम् अथ सतोबृहतीं तत् आत्मानं प्राणैः परिवृहन् एति)
[ जो ] वह बृहती छन्द बोलता है, वह आत्मा है, फिर सतोबृहती छन्द को, वे प्राण हैं,
फिर बृहती फिर सतोबृहती को [ बोलता है ], उससे आत्मा को प्राणों के साथ बढ़ाता
हुआ वह चलता है । (यत् उ एव अतिमशंम्, आत्मा वै बृहती, प्रजाः सतोबृहती) क्योंकि
यह ही अतिमर्श [मिलान] है, आत्मा ही बृहती है, और प्रजायें सतोबृहती । ( सः बृहतीम्
अशंसीत् सः आत्मा, अथ सतोबृहतीं, ते [=ताः], प्रजाः, अथ बृहतीम् अथ सतोबृहतीं
तत् आत्मानं प्रजया परिवृहन् एति) वह जो बृहती को बोलता है वह आत्मा है, फिर जो
सतोबृहती को, वे प्रजायें हैं, फिर जो बृहती को फिर सतोबृहती को [ मिला कर बोलता
है ], उस से आत्मा को प्रजा के साथ बढ़ाता हुआ वह चलता है । ( यत् उ एव अति-
मशंम्, आत्मा वै बृहती, पशवः सतोबृहती ) क्योंकि यह भी अतिमर्श [ अत्यन्त विचार ]
है—आत्मा ही बृहती है और पशु सतोबृहती हैं । ( सः बृहतीम् अशंसीत् सः आत्मा,
अथ सतोबृहतीम्, ते पशवः, अथ बृहतीम् अथ सतोबृहतीं, तत् आत्मानं पशुभिः
परिवृहन् एति ) [ जो ] वह बृहती छन्द बोलता है वह आत्मा है फिर सतोबृहती को, वे
सब पशु हैं, फिर बृहती को फिर सतोबृहती को [ बोलता है ], उससे आत्मा को पशुओं
के साथ बढ़ाता हुआ वह चलता है ॥
( मैत्रावरुणः तस्य प्राणान् कल्पयित्वा ब्राह्मणाच्छंसिने सम्प्रयच्छति-त्वम्
एतस्य प्रजनय इति ) मैत्रावरुण इस [ यजमान ] के प्राणों को समर्थ करके [ उसे ]
ब्राह्मणाच्छंसी को देता है—तू इस का उत्तम जन्म कर । ( सुकीर्त्तिं शंसति, देवयोनिः
वै सुकीर्त्तिः, तत् यज्ञियायां देवयोन्यां यजमानं प्रजनयति ) वह [ ब्राह्मणाच्छंसी ] सुकीर्ति
[ सुकीर्ति ऋषि के देखे हुये सूक्त—अप प्राच इन्द्र विश्वां—ऋ० १० । १३१ । १-७ ] को
बोलता है, देवों [ दिव्य गुणों ] की उत्पत्ति स्थान सुकीर्त्ति [ उत्तम बड़ाई ] है, तब पूजनीय
दिव्य गुणों की उत्पत्ति स्थान में यजमान को उत्तम जन्म देता है । ( वृषाकपिं शंसति,
आत्मा वै वृषाकपिः अस्य आत्मानम् एव तत् कल्पयति ) वृषाकपि [ वृषाकपि के देखे
सूक्त—क० ७ ] को वह बोलता है आत्मा ही वृषाकपि [ बलवान् चेष्टा कराने वाला ] है,
उस के आत्मा को ही तब वह समर्थ करता है । (तं न्यूह्नयति ) उस [ वृषाकपि
सूक्त ] को न्यूह्न युक्त करता है [ क० १ ] । ( अन्नं वै न्यूह्नः, अन्नाद्यम् एव अस्मै तत्
( कल्पयन्ते ) रचयन्ति ( अतिमशंम् ) संयोगम् ( परिवृहन् ) परिवर्धयन् ( एति )
गच्छति । प्रवर्तते ( सुकीर्त्तिम् ) सुकीर्तिनामकेन ऋषिणा दृष्टं सूक्तम्—
ऋ० १० । १३१ (तं न्यूह्नयति ) तं वृषाकपिं न्यूह्नयुक्तं करोति ( पाङ्क्तः)
पङ्क्तिविंशति० ( पा० ५ । १ । ५६ ) पञ्चन्—तिप्रत्ययः, टिलोपः, पङ्क्ति—
कण्डिका ९ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ९ ५१७
सम्प्रयच्छति, यथा जाताय कुमाराय स्तनम् ) अन्न ही न्यूङ्ख है, खाने योग्य अन्न ही उस
[यजमान] को तब वह देता है, जैसे उत्पन्न हुये बच्चे को स्तन [माता देती है]। (सः पाङ्क्तो
भवति, पाङ्क्तः हि अयम् पुरुषः पञ्चधा विहितः, लोमानि त्वक् अस्थि मज्जा मस्तिष्कम्)
वह न्यूङ्ख पाङ्क्त [ पङ्क्ति छन्द पांच पाद वाला ] है, पाङ्क्त [ पाँच परिमाणं वाला ]
ही यह पुरुष है [ जो ] पाँच प्रकार से विधान किया गया है—लोम, त्वचा, हड्डी, मज्जा
और मस्तिष्क [ भेजा ] ॥
( यावान् एव पुरुषः, सः तावन्तं यजमानं संस्कृत्य अच्छावाकाय सम्प्रयच्छति
त्वम् एतस्य प्रतिष्ठां कल्पय इति ) जितना ही पुरुष है, वह [ ब्राह्मणाच्छंसी ] उतना
यजमान को शुद्ध करके अच्छावाक को देता है—तू इस [ यजमान ] की प्रतिष्ठा कर । ( एव-
यामरुतं शंसति ) वह [ अच्छावाक ] एवयामरुत् सूक्त [ क० ७ ] बोलता है । ( प्रतिष्ठा
वै एवयामरुत्, प्रतिष्ठायै एव एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति ) प्रतिष्ठा [ गौरव ] ही
एवयामरुत् [ पाने योग्य का प्राप्त कराने वाला शत्रु नाशक ] है, प्रतिष्ठा के लिये ही इस
[ यजमान ] को अन्त में वह स्थापित करता है । ( याज्यया यजति ) वह याज्या [ऋचा]
से यज्ञ करता है । ( अन्नं वै याज्या, अन्नाद्यम् एव अस्मै तत् प्रयच्छति ) अन्न ही याज्या
है, खाने योग्य अन्न ही इस [ यजमान ] को वह उससे देता है ॥ ८ ॥
भावार्थः—जो मनुष्य वेद मन्त्रों के तत्त्व को समझकर आत्मपुष्टि करते हैं, वे ही
अपनी और दूसरों की उन्नति करते हैं ॥ ८ ॥
विशेषः—इस कण्डिका को मिलाओ-ऐ० ब्रा० ६ । २७, २८, २६, ३० ॥
कण्डिका ९ ॥
तानि वा एतानि सहचरणीत्याचक्षते, यन्नाभानेदिष्ठो बालखिल्यः,
वृषाकपिरैवयामरुतानि सह वा शंसेत् सह वा न शंसेत् । यदेषामन्तरियात्
तद्यजमानस्यान्तरियात् । यदि नाभानेदिष्ठं रेतोस्यान्तरियात्, यदि बालखिल्याः
प्राणानस्यान्तरियात्, यदि वृषाकपिमात्मानमस्यान्तरियात्, यदेवयामरुतं प्रतिष्ठा
वा एवयामरुत्, प्रतिष्ठाया एवैनन्तंछ्र श्रावयेत्, देव्याश्च मानु१ष्याश्च तानि
सह वा शंसेत्, सह वा न शंसेत् । स ह बुडिल आश्वितरा स्युर्विश्वजितो होता
सत्रो२क्षाञ्चक्रे, एतेषां वा एषां शिल्पानां विश्वजिति सांवत्सरिके द्वे होतुरुक्ये
माध्यन्दिनमभिप्रच्यवेते । हन्ताहमिच्छमेवयामरुतं शंस३यानीति, तद्ध तथा शंस-
याञ्चक्रे । तद्ध तथा शंसमाने गोशूल आजगाम । स होवाच, होतः कथा ते शस्त्रं
विचक्रं प्लवत इति, किं ह्यभूदित्येवयामरुदयमुत्तरतः शस्यत इति । स होवाच,
इन्द्रो वै माध्यन्दिनः, कथेन्द्रं माध्यन्दिनान्त्यनीकसीति, नेन्द्रं माध्यन्दिनान्त्यनीषा-
अण् । पञ्चपरिमाणयुक्तः । पञ्चधाविहितः ( संस्कृत्य ) संशोध्य । अन्यद्
गतम्—क० ७ ॥
१. पू. सं. 'मनुष्याश्च' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'सदीक्षाञ्चक्रे इति पाठः ॥
३. पू. सं. 'शस्ययानि' इति पाठः ॥ सम्मा० ॥
कण्डिका ९ ॥ नाभानेदिष्ठ, बालखिल्य, वृषाकपि और एवयामरुत्
५१८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ९ ॥
मिति । स होवाच, छन्दस्त्विदमु माध्यन्दिनं, सातिजागतं वातिजागतं वा स
उ मारुतो मैवं संसृष्टेति [ शंसिष्टेति ] । स होवाच, अरमच्छावाकेत्यथा-
स्मिन्ननुशासनमीषे । स होवाच, इन्द्रमेष विष्णू न्व्यङ्गानि शंसति, अथ त्वं होतु-
रुपरिष्टाद्रौद्रिया धाय्या, या पुरस्तान्मारुतस्य सूक्तस्याप्यस्यधा इति । तथेति ।
तदप्येतर्हि तथैव शस्यते, यथा षष्ठे पृष्ठ्याहनि । कल्पत एव यज्ञः, कल्पते यज-
मानस्य प्रजापतिः, कथमत्राशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवति । अथ बालखिल्याः शंसति,
रेतो वा अग्रेऽथ प्राणाः एवं ब्राह्मणाच्छंस्यशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवति । अथ
वृषाकपिं शंसति, रेतो वा अग्रेऽथात्मा, कथमत्र यजमानस्य प्रजापतिः, कथं प्राणा
अवरुद्धा भवन्तीति । यजमानं वा एतेन सर्वेण यज्ञक्रतुना संस्कुर्वन्ति, स यथा गर्भो
योन्यामन्तरेव१ सम्भवच्छेते, न ह वै सकृदेवाग्रे सर्वं सम्भवति, एकैकं वाऽङ्गं
सम्भवति । सर्वाणि चेत्समानेऽहनि क्रियेरन्, कल्पत एव यज्ञः, कल्पते यजमानस्य
प्रजापतिः । अथ हैव एवयामरुतं होता शंसेत्, तस्यास्य प्रतिष्ठा, तस्या एवैनमन्ततः
प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापयति ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ॥ नाभानेदिष्ठ, बालखिल्य, वृषाकपि और एवयामरुत्
सहचरणों का वर्णन तथा बुडिल और गोश्रल के प्रश्नोत्तर ॥
-.. (तानि वै एतानि सहचरणानि इति आचक्षते, यत् नाभानेदिष्ठः, बालखिल्यः,
वृषाकपिः एवयामरुत्, तानि सह वा शंसेत्, सह वा न शंसेत् ) वे ही यह सहचरण
[एक दिन में बोले गये सूक्त] हैं, ऐसा वे [ ब्रह्मवादी ] कहते हैं, जो नाभानेदिष्ठ, बालखिल्य,
वृषाकपि और एवयामरुत् [ क० ७] हैं, उनको अथवा वह एक साथ ही बोले, अथवा एक
साथ न बोले । ( यत् एषाम् अन्तरीयात्, तत् यजमानस्य अन्तरीयात् ) जो इनमें से कुछ
वह छोड़ दे, उससे यजमान का नाश करे । ( यदि नाभानेदिष्ठम्, अस्य रेतः अन्तरीयात् )
यदि नाभानेदिष्ठ को [ छोड़े ], इस के वीर्य को वह नष्ट करे, ( यदि बालखिल्याः, अस्य
प्राणान् अन्तरीयात् ) यदि बालखिल्यों को [ वह छोड़े ! ] इस के प्राणों को वह नष्ट
करे । ( यदि वृषाकपिम्, अस्य आत्मानम् अन्तरीयात् ) यदि वृषाकपि को [ वह छोड़े ]
वह इस के आत्मा को नष्ट करे । ( यत् एवयामरुतम्, प्रतिष्ठा वै एवयामरुत्, दैव्याः
च मानुष्याः च प्रतिष्ठायाः एव एनं तं श्रावयेत् ) यदि एवयामरुत् को वह छोड़े प्रतिष्ठा
ही एवयामरुत् है, दैवी [ दिव्य गुण वाली ] और मानुषी [ मननशीलों वाली ] प्रतिष्ठा से
ही इस [ यजमान ] को वह निकाल देवे । ( तानि सह वा शंसेत्, सह वा न शंसेत् )
उनको अथवा वह एक साथ ही बोले, अथवा एक साथ न बोले ॥
६-(सहचरणानि) एकस्मिन् दिने सह शंसनीयानि शिल्पसूक्तानि
(अन्तरीयात्) विच्छेदो भेदो भवेत् । विनाशयेत् (श्रावयेत्) श्रु गतौ ।
गमयेत् । च्यावयेत् (दैव्याः) देवसंबन्धिन्याः (मानुष्याः) मनुष्यसम्बन्धि-
१. योन्यामन्तरेव इत्यस्यानन्तरं जर्मनसंस्करणे “प्राणानस्यान्तरियाद्यदि वृषाकपि-
मात्मानमस्यान्तरियाद्यद्येव वा” इत्यधिकः पाठः ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ६ ॥ ५३१
( सः ह बुडिलः, आश्वितराः स्युः, विश्वजितः होता सन् ईक्षाञ्चक्रे एतेषां वै एषां
शिल्पानां सांवत्सरिके विश्वजिति होतुः द्वे उक्थे माध्यन्दिनम् अभि प्रच्यवेते ) वह
[प्रसिद्ध] बुडिल [त्यागी ऋषि] यह विचार कर, कि [यह लोग] बलवान् पुरुषों के तराने
वाले हों, विश्वजित् यज्ञ का होता होकर विचारने लगा—इन शिल्पों [नाभानेदिष्ठ आदि] के
संवत्सर रहने वाले विश्वजित् यज्ञ में होता के दो उक्थ माध्यन्दिन सवन पर होते हैं ।(हन्त,
अहम् इच्छम् एवयामरुतं शंसयानि इति, तत् ह तथा शंसयाञ्चक्रे ) हर्ष है—मैंने चाहा
है-मैं एवयामरुत् सूक्त बोलूं उसको उसने उसी प्रकार उच्चारण कराया । (तत् ह तथा
शंसमाने गोशलः आजगाम) तब ही वैसा बोले जाने पर गोशल [वेदवाणी का सेवक, ऋषि]
आ गया । ( सः ह उवाच, होतः कथा ते शस्त्रं विचक्रं प्लवते इति ) वह गोशल बोला-
हे होता ! कैसे तेरा स्तोत्र बिना पहिये चलता है। (किं हि अभूत् इति ) [ बुडिल बोला ]
क्या ही [ दोष ] हुआ है। ( एवयामरुत् अयम् उत्तरतः शस्यते [शंसति ] इति ) ।
[ गोशल बोला ] एवयामरुत् सूक्त को यह [ अच्छावाक ] उत्तर ओर से बोलता है । ( सः ह
उवाच, इन्द्रः [ ऐन्द्रः ] वै माध्यन्दिनः, कथा इन्द्रं माध्यन्दिनानि अनीकसि इति )
वही [ गोशल फिर ] बोला—इन्द्र देवता वाला ही माध्यन्दिन सवन है, कैसे इन्द्र को
माध्यन्दिन सूक्तों से तूने निकाला है । ( इन्द्रं माध्यन्दिनानि न अनीषाम् इति ) [बुडिल
बोला ] इन्द्र को माध्यन्दिन सूक्तों से मैंने नहीं निकाला । ( सः उवाच, इदम् उच्छन्दः
तु माध्यन्दिनं साति जागतं वा अतिजागतं वा ) वह [ गोशल ] बोला-यह छन्द तो
माध्यन्दिन के अवसान में जगती छन्द वा अतिजगती छन्द [ तो ठीक है, परन्तु ] ( सः उ
मारुतः, एवं मा संसृष्ट [ शंसिष्ट ] इति ) वह [ स्तोम ] मरुत् देवता वाला है, इस
प्रकार वह [ उसे ] न बोले । ( सः ह उवाच अरम् अच्छावाक इति, अथ अस्मिन् अनु-
शासनम् ईषे ) वह [ बुडिल ] बोला-हे अच्छावाक ! बस [ चुप रह ], क्योंकि इसमें
[ गोशल का ] अनुशासन मैं मानता हूं। ( सः ह उवाच एषः इन्द्रं विष्णू न्यङ्गानि
शंसति=शंसतु ) वह [ गोशल ] बोला—यह अच्छावाक इन्द्र को विष्णु के चिह्नों सहित
न्याः ( बुडिलः ) बुड त्यागे संवरणे च—इलच्, कित् । त्यागी । ऋषिविशेषः
( आश्वितराः ) अश्व—इञ् स्वार्थे+तृ तारण—अप् आश्वीनाम् अश्वानां
बलवत्पुरुषाणां तारकाः ( ईक्षाञ्चक्रे ) विचारितवान् (अभि) अभिलक्ष्य ( प्रच्य-
वेते ) प्रवर्तते ( हन्त ) हर्षोऽस्ति ( इच्छम् ) लङि आर्षरूपम् । ऐच्छम्
( शंसयाञ्चक्रे ) शंसनं कारितवान् ( गोशलः ) गो+श्रिञ् सेवायां—डप्रत्ययः, रस्य
लः । वेदवाणीसेवकः । ऋषिविशेषः ( कथा ) कथम् ( विचक्रम् ) चक्ररहितं
(प्लवते) गच्छति प्रवर्तते (उत्तरतः) उत्तरस्यां दिशि ( अनीकसि ) णीञ्
प्रापणे—लुङ्, आर्षम् । अनैषीः । प्रेरितवान् असि ( अनीषाम् ) लुङ्, आर्षम् ।
अनैषम् । प्रेरितवान् अस्मि ( साति ) ऊतियूतिजूतिसाति० ( पा० ३।३।६७ )
षो अन्तकर्मणि यद्वा षै क्षये—क्तिन्, विभक्तंलुक् । सातौ । अवसाने ( मा
संसृष्ट ) मा शंसिष्ट । शंसनं मा करोतु ( अरम् ) अलम् । पर्याप्तम् ( ईषे ) ईष
गतौ । गच्छामि । प्राप्नोमि ( विष्णूम् ) विष्णोः ( न्यङ्गानि ) लिङ्गानि (होतुः)
५२० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ६
मन्त्रों [ ऋ० ६ । २० । १-१३ जिसके दूसरे मन्त्र में विष्णु शब्द है और जो इन्द्र देवता
वाला है ] बोले । ( अथ त्वम् होतुः [ होत : ] उपरिष्टात् या रौद्रिया धाय्या, अस्य
मारुतस्य सूक्तस्य पुरस्तात् अपि धाः इति ) और तू हे होता ! अन्त में जो रुद्र देवता
वाली धाय्या है, [ उसको ] इस मारुत सूक्त के पहिले ही धारण कर । ( तथा इति ) ।
[ बुडिल बोला ] वैसा ही हो । ( तत् अपि एतर्हि तथा एव शस्यते, यथा षष्ठे
पृष्ठयाहनि ) वह अब भी वैसा ही बोला जाता है, जैसे पृष्ठयाह यज्ञ के छठे दिन ॥
( यज्ञः एव कल्पते, यजमानस्य प्रजापतिः कल्पते, कथम् अत्र नाभानेदिष्ठः
अशस्तः एव भवति ) यज्ञ ही समर्थ होता है और यजमान का प्रजापालक व्यवहार
समर्थ होता है, कैसे यहां नाभानेदिष्ठ स्तोम बिना बोला हुआ ही रहता है । ( अथ
बालखिल्याः शंसति, रेतः वै अग्रे अथ प्राणाः, एवं ब्राह्मणाच्छंसी [ ब्राह्मणाच्छंसिना ]
नाभानेदिष्ठः अशस्तः एव भवति ) फिर वह बालखिल्य ऋचायें बोलता है, वीर्य ही
पहिले है फिर प्राण हैं, इस प्रकार ब्राह्मणाच्छंसी करके नाभानेदिष्ठ स्तोम बिना बोला हुआ
ही होता है । ( अथ वृषाकपिं शंसति, रेतः वै अग्रे अथ आत्मा, कथम् अत्र यजमा-
नस्य प्रजापतिः कथं प्राणाः अवरुद्धाः भवन्ति इति ) फिर वृषाकपि [वृषाकपि वाले स्तोम]
को वह बोलता है, वीर्य ही पहिले फिर आत्मा होता है, कैसे यहाँ यजमान का प्रजापालक
व्यवहार [ समर्थ होता हैं ], और कैसे प्राण रक्षित होते हैं । ( यजमानं वै एतेन सर्वेण
यज्ञक्रतुना संस्कुर्वन्ति, यथा सः गर्भः योन्याम् अन्तः एव सम्भवन् शेते ) [ उत्तर ] यज-
मान को ही इस सब यज्ञ कर्म से वे संस्कार युक्त करते हैं, जैसे गर्भ गर्भाशय के भीतर ही
उत्पन्न होता हुआ रहता है । ( सर्वं सकृत् एव अग्रे न ह वै सम्भवति, एकैकं वा अङ्गं
सम्भवति ) सब एक बार ही पहिले नहीं समर्थ होता, एक एक ही अङ्ग समर्थ होता है ।
( सर्वाणि चेत् समाने अहनि क्रियेरन्, यज्ञः एव कल्पते, यजमानस्य प्रजापतिः कल्पते )
जो सब [शिल्प स्तोत्र] एक दिन में किये जावें, यज्ञ अवश्य समर्थ होता है, और यजमान का
प्रजापालक व्यवहार समर्थ होता है । ( अथ ह एव एवयामरुतं होता शंसेत्, तस्य अस्य
प्रतिष्ठा, तस्यै एव एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापयति ) फिर ही एवयामरुत्
स्तोम को होता बोले, उस [ यजमान ] की प्रतिष्ठा है, उस [ प्रतिष्ठा ] के लिए ही इस
[ एवयामरुत् स्तोम ] को अन्त में वह स्थापित करता है, वह स्थापित करता है ॥ ६ ॥
भावार्थः-मनुष्य यज्ञ के अङ्ग अङ्ग के विचार के साथ यज्ञ सिद्धि करके
प्रतिष्ठा पावे ॥ ६ ॥
विशेषः १-इस कण्डिका के लिये देखो पीछे क० ७ । ८ और ऐ० ब्रा० ५ । १५
और ६ । ३०, ३१ ॥
विशेषः २-संकेतित मन्त्रों में से दो मन्त्र यहाँ लिखते हैं, शेष वेद में
देखो-द्यौर्न य इन्द्राभि भूमार्यस्तस्थौ रयिः शवसा पृत्सु जनान् । तं नः सहस्र-
हे होतः ( धाः ) अधाः । धेहि ( प्रजापतिः ) प्रजातिः । जन्म ( अवरुद्धाः ) रक्षिताः
( संस्कुर्वन्ति ) संस्कारयुक्तं कुर्वन्ति ( योन्याम् ) गर्भाशये ( सम्भवन् ) उत्पन्नः सन्
( शेते ) वर्तते ( कल्पते ) समर्थयते ॥
कण्डिका १० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १० ५५१
भरमुर्वरासां दद्धि सूनो सहसो वृत्रतुरम् । १ । दिवो न तुभ्यमन्विन्द्र सत्रा-
सुर्यं देवेभिर्धायि विश्वम् । अहिं यद् वृत्रमपो वव्रिवांसं हन्नृजीषिन् विष्णुणा सचानः ।
२ । ऋ० ६ । २० । १, २ ॥
१—(इन्द्र) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (यः रयिः) जो धन
(द्यौः न भूम) सूर्य के समान सत्तामात्र को, (शवसा) बल से (पृत्सु) सङ्ग्रामों में
(अर्यः=अरेः) बैरी के (जनान्) मनुष्यों को (अभि तस्थौ) वश में करता है।
(सहसः सूनो) हे बल से प्रेरणा करने वाले [शूर !] (नः) हमें (तम्) उस
(सहस्रभरम्) सहस्रों पदार्थ धारण करने वाले, (उर्वरासाम्) उपजाऊ भूमि के सेवने
वाले (वृत्रतुरम्) शत्रुओं के नाश करने वाले [धन] को (दद्धि) दें ॥ १ ॥
२—(इन्द्र) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (दिवः=दिवे न) सूर्य समान
(तुभ्यम्) तेरे लिये (सत्रा) सत्य से (विश्वम्) सब (असुर्यम्) असुरों का ऐश्वर्य
(देवेभिः) विद्वानों करके (अनु धायि) निरन्तर धारण किया गया है । (ऋजीषिन्)
हे सरल धर्म वाले ! (यत्) जब कि तूने (वृत्रम्) बैरी को, (विष्णुणा) बिजुली से
(सचानः) मिले हुए [ सूर्य के समान ] (अपः) जलों को (वव्रिवांसम्) बाँटने वाले
(अहिम्) मेघ को (हन्) मारा है ॥ २ ॥
कण्डिका १० ॥
देवक्षेत्रं वै षष्ठमहः। देवक्षेत्रं वा एत आगच्छन्ति, ये षष्ठमहरागच्छन्ति ।
न वै देवा अन्योऽन्यस्य गृहे वसन्ति, नर्तुंर्ऋतोर्गृहे वसतीत्याहुः, तद्यथायथ-
मृृत्विज ऋतुयाजान् यजन्त्यसम्प्रादायम्, तद्यदृतून् कल्पयति, यथायथं जनिता।
तदाहुः नर्तुंप्रैषी प्रेष्येयुर्नर्तुंप्रैषी वषट्कुर्युः, वाग्वा ऋतुप्रैषा, आप्यायते वै
वाक् षष्ठेऽहनीति। यदृतुप्रैषी प्रेष्येयुः, यदृतुप्रैषी वषट्कुर्युः, वाचमेव तदाप्तां
शान्तामृक्तवतीं वहरावणीमृच्छेयुः, अच्युताद्यज्ञस्य च्येवेरन्, यज्ञान् प्राणान्
प्रजायाः पशुभ्यो जिह्मायेयुः, तस्मादृग्भ्य एव प्रेषितव्यमृग्भेभ्योऽधि वषट्कृत्यम् ।
तन्न वाचमाप्तां शान्तामृक्तवतीं वहरावणीमृच्छन्ति, नाच्युताद्यज्ञस्य च्येवेरन्,
यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः, पशुभ्यो जिह्मायन्ति । पारुच्छेपीरुपदधति, द्वयोः सव-
नयोः पुरस्तात् प्रस्थितयाज्यानाम् । रोहितं वै नामैतच्छन्दः, यत् पारुच्छेपम् ।
एतेन ह वा इन्द्रः सप्त स्वर्गांल्लोकानारोहत् । आरोहति सप्त स्वर्गांल्लोकान्, य
एवं वेद । तदाहुः, यत् पञ्चपद एव पञ्चमस्याह्नो रूपं, षट्पदात् षष्ठस्य, अथ
कस्मात् सप्तपदात् षष्ठेऽहनि शस्यन्त इति। षड्भिरेव पदैः षष्ठमहरवाप्नुवन्ति,
विच्छिद्ये¹ वै तदहः, यत् सप्तमम् । तदेव सप्तमेन पदेनाभ्यारुह्य वसन्ति, सन्त-
तैस्त्र्यहैर्व्यवच्छिद्यैर्व्यन्ति, य एवं विद्वांस उपयन्ति ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ षडह यज्ञ में पारुच्छेपी ऋचाओं का प्रयोग ॥
(देवक्षेत्रं वै षष्ठम् अहः) देवक्षेत्र [विद्वानों का घर] ही छठा दिन है।
(देवक्षेत्रं वै एते आगच्छन्ति, ये षष्ठम् अहः आगच्छन्ति) विद्वानों के घर ही यह
१. "विच्छिद्यैवैतद्" पाठोऽत्र समीचीनः ॥ सम्पा० ॥
५२३ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १० ॥
[ यजमान लोग ] आते हैं, जो छठे दिन आते हैं। ( न वै देवाः अन्योन्यस्य गृहे वसन्ति,
न ऋतुः ऋतोः गृहे वसति इति आहुः ) न तो देवता [ सूर्य वायु आदि ] एक दूसरे के
घर में बसते हैं, न ऋतु [ वसन्त आदि ] ऋतु के घर में बसता है—ऐसा लोग कहते हैं ।
( तत् यथायथं ऋत्विजः असम्प्रदायम् ऋतुयाजान् यजन्ति, यत् तत् जनिता यथायथम्
ऋतून् कल्पयति ) फिर यथायोग्य स्थान पर बैठे ऋत्विज् लोग दूसरे को स्थान न देकर
ऋतुओं के यज्ञों को करते हैं, जिससे तब जनिता [ ऋतुओं का ठीक करने वाला ऋत्विज् ]
यथायोग्य स्थान पर बैठा हुआ ऋतुओं को समर्थ करता है । ( तत् आहुः ऋतुप्रैषी न
प्रेष्येयुः न ऋतुप्रैषी वषट्कुर्युः ) फिर कहते हैं--ऋतुप्रैषी [ ऋतु यज्ञ के मन्त्र बतलाने
वाला ] प्रेष्य मन्त्र [ होता यक्षदिन्द्रम्—इत्यादि यजु० २१ । ४५ ] को न बोले और न
ऋतुप्रैषी वषट्कार [ समाप्ति कर्म ] करे । ( वाक् वै ऋतुप्रैषा, वाक् वै षष्ठे अहनि
आप्यायते इति ) वाणी ही ऋतुप्रैष मन्त्र है, वाणी ही छठे दिन में समाप्त हो जाती है ।
( यत् ऋतुप्रैषी प्रेष्येयुः यत् ऋतुप्रैषी वषट्कुर्युः, तत् आप्तां शान्तां ऋक्तवतीं
वहरावणीं वाचम् एव ऋच्छेयुः यज्ञस्य अच्युतात् च्येवेरन् ) यदि ऋतुप्रैषी प्रैष मन्त्रों को
बोले, और जो ऋतुप्रैषी वषट्कार करे, वह तब समाप्त हुई थकी हुई शून्य वाली [निरर्थक]
और बोझ से चिल्लाती हुई वाणी को ही प्राप्त करें और यज्ञ के न गिरते हुए प्रयोग से वे
गिर पड़ें । ( यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः पशुभ्यः जिह्मायेयुः ) यज्ञों और प्राणों को प्रजा
से और पशुओं से वे टेढ़ा [ प्रतिकूल ] करें । ( तस्मात् ऋग्मेभ्यः एव प्रेषितव्यम्,
ऋग्मेभ्यः अधि वषट्कृत्यम् ) इसलिये ऋचा [ तुभ्यं हिन्वानो वसिष्ठ--ऋ० २ । ३६ ।
१ ] को पहिले बोलकर ही प्रैष मन्त्र बोले और ऋचा को ही पहिले बोलकर वषट्कार
बोले । ( तत् आप्तां शान्ताम् ऋक्तवतीम् वहरावणीं वाचं न ऋच्छन्ति, न यज्ञस्य
अच्युतात् च्येवेरन्, [ न ] यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः पशुभ्यः जिह्मायन्ति ) तब वे समाप्त
हुई, थकी हुयी, शून्य वाली [ निरर्थक ] बोझ से चिल्लाती हुई वाणी को नहीं प्राप्त करते,
१०--(देवक्षेत्रम्) क्षि निवासे--ष्ट्रन् । देवानां विदुषां गृहम्
(अन्योन्यस्य) परस्परस्य (यथायथम्) यथायोग्यम् । स्वस्वस्थानग्रहणेन
(असंप्रदायम्) नञ्+सम्+प्र+ददातेः-णमुल् । युक् च, स्वस्थानम्
अन्यस्मै अदत्वा (ऋतुप्रैषी) ऋतुप्रैष--इनिः । ऋतुप्रैषाणाम् ऋतुयाजार्थं
मन्त्राणां प्रवर्तकः (प्रेष्येयुः) प्रेष्येत । प्रवर्तेत (ऋतुप्रैषा) ऋतुप्रवर्तिका
(आप्यायते) आ समाप्तौ+प्यैङ् वृद्धौ--लट् । समाप्यते (आप्ताम्) समाप्ताम्
(शान्ताम्) श्रान्ताम् । खेदयुक्ताम् (ऋक्तवतीम्) रिचिर् विरेचने पृथग्भावे
च--क्तः, मतुप् १आर्षरूपम् । ऋक्तां शून्याम् (वहरावणीम्) वह+रवण--स्वार्थे
--अण्, ङीप्, । वहेन गुरुभारेण रवणं रोदनं यस्याः ताम् (ऋच्छेयुः) प्राप्नुयुः
(अच्युतात्) अनष्टात् प्रयोगात् (च्येवेरन्) पतनं प्राप्नुयुः (जिह्मायेयुः) जहातेः
सन्वदाकारलोपश्च (उ० १।१४१) ओहाक् त्यागे-मन्, जिह्मा इति नाम-
धातुः। कुटिलान् विरुद्धान् कुर्युः (ऋग्मेभ्यः) ऋच+माङ् माने--कः। ऋक्स्थि-
रस्केभ्यः प्रैषमन्त्रेभ्यः ऊर्ध्वम् (जिह्मायन्ति) कुटिलान् कुर्वन्ति (पारुच्छेपी:)
१. यहाँ "रिक्त" पाठ ही शुद्ध होना चाहिये ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ११ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० ११ ५२३
और न यज्ञ के न.गिरे हुए प्रयोग से गिरते और [ न ] यज्ञों और प्राणों को प्रजा से और
पशुओं से टेढ़ा करते हैं ॥
( पारुच्छेपीः द्वयोः सवनयोः प्रस्थितयाज्यानां पुरस्तात् उपदधति ) पारुच्छेपी
[ परुच्छेप की देखी ऋचाओं--अग्निं होतारं मन्ये-इत्यादि, ऋ० १ । सूक्त १२७-१३६ ]
ऋचाओं को दोनों [ पहिले ] सवनों में प्रयोग के योग्य याज्याओं के पहिले वे धरते हैं ।
( रोहितं वै नाम एतत् छन्दः यत् पारुच्छेपम् ) रोहित [ चढ़ने योग्य ] ही नाम यह
छन्द है जो पारुच्छेप [ परुच्छेप ऋषि के सूक्तों वाला ] है । ( एतेन ह वै इन्द्रः सप्त
स्वर्गान् लोकान् आ-अरोहत् ) इस [ रोहित छन्द ] से ही इन्द्र [ परम ऐश्वर्यवान् जीव ]
सात स्वर्ग लोकों [अर्थात् भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यम् सात व्याहृतियों से जिनका
सम्बन्ध शिर, नेत्र, कण्ठ, हृदय, नाभि, पाद और शिर से है ] को चढ़ा । ( सप्त स्वर्गान्
लोकान् आरोहति, यः एवं वेद ) सात स्वर्ग लोकों को वह चढ़ता है जो ऐसा विद्वान् है ।
( तत् आहुः यत् पञ्चपदः एव पञ्चमस्य अह्नः रूपम्, षट्पदात् षष्ठस्य, अथ कस्मात्
सप्तपदात् षष्ठे अहनि शस्यन्ते इति) फिर वे कहते हैं-पांच पाद वाली ऋचायें ही पांचवें
दिन का रूप हैं, छह पद वाले मन्त्र से छठे का [ रूप है ], फिर किस लिए सात पाद वाले
मन्त्र से छठे दिन में वे स्तुति करते हैं । ( षड्भिः एव पदैः षष्ठम् अहः अवाप्नुवन्ति,
विच्छिद्ये'वं तत् अहः यत् सप्तमम् ) छह ही पादों से छठे दिन को वे प्राप्त करते हैं, काट
लेने पर [ सातवां पाद निकाल देने पर ] ही वह दिन है जो सातवां है [ पारुच्छेपी सूक्त
छन्दों और अतिछन्दों वाले हैं और अतिछन्दों में पांच, छह और सात पाद हैं ] । ( तत् एव
सप्तमेन पदेन अभ्यारुह्य वसन्ति, संततैः अव्यवच्छिन्नैः त्र्यहैः यन्ति, ये एवं विद्वांसः
उपयन्ति ) तब ही वे लोग सातवें पाद से चढ़कर बसते हैं और फैले हुए और न टूटे हुए
तीन दिन वाले यज्ञों से चलते हैं, जो ऐसे विद्वान् आते हैं ॥ १० ॥
भावार्थः-मन्त्रों के यथावत् विचारपूर्वक प्रयोग करने से यज्ञ सिद्धि करनी चाहिए ॥१०॥
विशेषः-इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ५ । ६७, १० से मिलाओ ॥
कण्डिका ११ ॥
देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त । ते देवा षष्ठेनाह्ना एभ्यो लोकेभ्यो-
ऽसुरान् पराणुदन्त । तेषां यान्यन्तर्हस्तानि वसून्यासन्, तान्यादायन् समुद्रं
प्रारुप्यन्त । तेषां वै देवा अनुहायैतेनैव च्छन्दसा अन्तर्हस्तानि वसून्याददत । तदे-
वैतत् पदं, पुनःपदम् । स वांकुश आकुञ्चनाया द्विषतो वसु दत्ते, निरेवैनमेभ्यः सर्वेभ्यो
लोकेभ्यो नुदते, य एवं वेद । द्यौर्वे देवता¹ षष्ठमहर्वहति, त्रयस्त्रिंशस्तोमो रैवतं
परुच्छेपेन महर्षिणा दृष्टाः ऋचः ( प्रस्थितयाज्यानाम् ) प्राप्तयाज्यानाम् ( पञ्च-
पदः ) पंचपादोपेताः ( षट्पदात् ) षट्पाद्युक्ताच्छन्दसः ( सप्तपदात् ) सप्तपाद-
युक्तात् ( विच्छिद्य ) छिदिर् द्वैधीकरणे-क्यप् । विच्छेदनीये सति ( सन्ततैः )
सम्+तनु विस्तारे-क्तः । विस्तृतैः (अव्यवच्छिन्नैः) विच्छेदरहितैः । परस्परसंयुक्तैः ॥
१. पू० सं० 'देवताः' इति पाठः ॥
कण्डिका ११ ॥ देवासुर सङ्ग्राम की आख्यायिका, यज्ञों में
५९४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ११
सामातिच्छन्दश्छन्दो यथादैवतमनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दः समृध्नोति, य एवं
वेद । यद्वै समानोदर्कं, तत् षष्ठस्याह्नो रूपम् । यच्चैव प्रथममहः, तदुत्तममहः, तदेवैतत्
पदम् । पुनर्यत् षष्ठं, यदश्ववद्रथवद्यत् पुनरावृत्तं, यत् पुनर्निर्वृत्तं, यदन्तरूपं,
यदसौ लोकोऽभ्युदितः, यन्नाभानेदिष्ठं, यत् पारुच्छेपं, यन्नराशंसं, यद् द्वैपदा, यत्
सप्तपदा, यत् कृतं, यद्रैवतं, तत्तृतीयस्याह्नो रूपम् । एतानि वै षष्ठस्याह्नो रूपाणि
छन्दसामु ह षष्ठेनाह्नाक्तानां रसो निनेजत्, तं प्रजापतिरुदानए नाराशं१स्या गायत्र्या
रैभ्या त्रिष्टुभा पारिक्षित्या जगत्या गाथया अनुष्टुभा एतानि वै छन्दांसि षष्ठेऽहनि
शस्तानि भवन्ति अयातयामानि, छन्दसामेव तत् सरसताया अयातयामतायै । सर-
सानि हास्य छन्दांसि षष्ठेऽहनि शस्तानि भवन्ति, सरसैः छन्दोभिरिष्टं भवति, सरसैः
छन्दोभिर्यज्ञं तनुते य एवं वेद ॥ ११ ॥
कण्डिका ११ ॥ देवासुर सङ्ग्राम की आख्यायिका, यज्ञों में
छठे दिन के कर्म ॥
( देवासुराः वै एषु लोकेषु समयतन्त ) देवता और असुर इन लोकों में युद्ध
करने लगे । ( ते देवाः षष्ठेन अह्ना एभ्यः लोकेभ्यः असुरान् पराणुदन्त ) उन देव-
ताओं ने छठे दिन [ के यज्ञ ] द्वारा इन लोकों से असुरों को निकाल दिया । ( तेषां यानि
अन्तर्हस्तानि वसूनि आसन्, तानि आदायन् समुद्रं प्रारूप्यन्त ) उन [ देवताओं ] के
जो हाथों में धन थे, उन्हें वे [ असुर ] ले गये और समुद्र में फेंक दिया । ( देवाः वै
तेषाम् अनुहाय एतेन एव छन्दसा अन्तर्हस्तानि वसूनि आददत ) देवताओं ने उनका
पीछा करके इस ही [ पारुच्छेप ] छन्द से [ उनके ] हाथ में के धनों को ले लिया । ( तत्
एव एतत् पदं, पुनःपदम् ) वह ही यह पाद है, [ जो ] पुनःपद [ छह पाद के बोले जाने
के पीछे सातवां पाद ] है । ( सः वा अंकुशः आकुञ्चनाय, द्विषतः वसु आ दत्ते, एनम्
एभ्यः सर्वेभ्यः लोकेभ्यः एव निर् नुदते, यः एवं वेद ) वह ही समेटने के लिये अंकुश
है, वह बैरी के धन को ले लेता है, और इसको इन सब लोकों से ही निकाल देता है, जो
ऐसा विद्वान् है ॥
( द्यौः वै देवता षष्ठम् अहर्वहति, त्रयस्त्रिंrequest/word त्रयस्त्रिंशः स्तोमः, रैवतं साम अतिच्छन्दः
छन्दः, अनेन यथादैवतम्, यथास्तोमम्, यथासाम, यथाछन्दः समृध्नोति, यः एवं वेद )
प्रकाशमान सूर्य देवता [ यज्ञ के ] छठे दिन को ले चलता है, त्रयस्त्रिंश स्तोम, रैवत साम
और अतिछन्द छन्द होता है । इस [ विधान ] से देवता के अनुसार, स्तोम के अनुसार,
११—( समयतन्त ) सग्रामं कृतवन्तः ( पराणुदन्त ) परा—अनुदन्त ।
निःसारितवन्तः ( अन्तर्हस्तानि ) हस्तगतानि । अधिकारप्राप्तानि ( आदायन् )
आ+अदायन् । गृहीतवन्तः ( प्रारूप्यन्त ) प्र-अरूप्यन्त । रूह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे
च—णिच् । प्रक्षिप्तवन्तः ( अनुहाय ) अनु+ओहाङ् गतौ—ल्यप् । पृष्ठतो गत्वा
( आददत ) आ—अददत । गृहीतवन्तः ( तत् ) तत्र । पारुच्छेपीषु ऋक्षु ( पुनः-
पदम् ) षट्सु पादेषु समाप्तेषु पुनः पश्चात् उच्चार्यमाणः सप्तमः पादः ( अङ्-
कुशः ) वक्राग्रलौहास्त्रभेदः ( आकुञ्चनाय ) आकर्षणाय ( आ दत्ते ) गृह्णाति
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ११ ५९५
सामगान के अनुसार और छन्द के अनुसार वह समृद्ध होता है, जो ऐसा विद्वान् है।
(यत् वै समानोदर्कं, तत् षष्ठस्य अह्नः रूपम्) जो ही समान अन्त कर्म है, वह छठे
दिन का रूप है। (यदि एव प्रथमम् अहः, तत् उत्तमम् अहः, तत् एव एतत् पदम्)
जो ही पहिला दिन है, वह ही सबसे पिछला दिन है [पहिले दिन के समान पिछले दिन
काम होता है], वह ही वह पाद है। (पुनः यत् षष्ठं, यत् अश्ववत्, यत् रथवत्, यत्
पुनरावृत्तम् यत् पुनर्निर्वृत्तं, यत् अन्तरूपं, यत् असौ अभ्युदितः लोकः यत् नाभानेदिष्ठं
यत् पारुच्छेपं यत् नाराशंसं, यत् द्वैपदा, यत् सप्तपदा, यत् कृतं, यत् रैवतं, तत्
तृतीयस्य अह्नः रूपम्) फिर जो छठा [दिन] है, जो अश्व शब्द वाला, जो रथ शब्द
वाला, जो आवृत्ति वाला और जो पुनर्निवृत्ति वाला, और जो अन्तरूप वाला छन्द है, जो
वह [सूर्य] उदय होता हुआ लोक है, जो नाभानेदिष्ठ, जो पारुच्छेप और जो नाराशंस
सूक्त है, जो दो पाद वाली ऋचा और सात पाद वाली ऋचा है, जो कृत [भूत काल] है
और जो रैवत साम है, वह तीसरे दिन का रूप [चिह्न] है। (एतानि वै षष्ठस्य अह्नः
रूपाणि, षष्ठेन अह्ना अक्तानां छन्दसाम् उ रसः निनेजत्) यह ही छठे दिन के रूप
हैं, छठे दिन के साथ मिले हुये छन्दों का रस पुष्ट किया जावे। (तं [तस्मै] प्रजापतिः
उदानः ए [एव]) उस [यजमान] के लिये उदान वायु ही प्रजापालक है। (नारा-
शंस्या गायत्र्या रैभ्या त्रिष्टुभा पारिक्षित्या जगत्या गाथया अनुष्टुभा) नाराशंसी,
गायत्री, रैभी, त्रिष्टुप् पारिक्षिती [पारिक्षित शब्द वाली] जगती, गाथा और अनुष्टुप् ऋचा
साथ [यह काम होता है]। (एतानि वै छन्दांसि षष्ठे अहनि अयातयामानि शस्तानि
भवन्ति, तत् छन्दसाम् एव सरसतायै अयातयामतायै) यह ही छन्द छठे दिन में उचित
समय के अनुकूल बोले गये होते हैं, यह काम छन्दों के ही रसीलेपन और उचित समय के
अनुकूलपन के लिये है। (अस्य ह सरसानि छन्दांसि षष्ठे अहनि शस्तानि भवन्ति,
सरसैः छन्दोभिः इष्टं भवति, सरसैः छन्दोभिः यज्ञं तनुते यः एवं वेद) उसके ही
रसीले छन्द छठे दिन में बोले गये होते हैं, रसीले छन्दों से वह इष्ट [प्रिय पदार्थ] पाता
है, और रसीले छन्दों से वह यज्ञ फैलाता है, जो ऐसा विद्वान् है॥ ११॥
भावार्थः- कण्डिका १० के समान है॥ ११॥
(द्यौः) प्रकाशलोकः। सूर्यः (वहति) निर्वहति। प्रवर्तयति (अतिच्छन्दः) गायत्र्यादि-
सप्तछन्दोभ्यो अधिकाक्षरयुक्तं छन्दः (समानोदर्कम्) तुल्यसमाप्तिकम् (पुनरावृत्तम्)
पुनरावृत्तियुक्तम् (पुनर्निर्वृत्तम्) पुनर्निष्पादितं । पुनः सिद्धम् (पारुच्छेपम्)
परुच्छेपेन दृष्टम् (द्वैपदा) द्विपादोपेता ऋक् (सप्तपदा) सप्तपादोपेता। यथा
पारुच्छेपी (कृतम्) भूतार्थवाचि प्रत्यययुक्तं धातुमात्रम् (अक्तानाम्) सङ्गतानाम्
(निनेजत्) णिजिर् शौचपोषणयोः। शोधयेत्। पोषयेत् (पारिक्षित्या) परिक्षित्—
अण्, ङीप्। परीक्षिच्छब्देनोपेत्या (अयातयामानि) उचितसमययोग्यानि (इष्टन््)
अभिलषितम्। प्रियम् (भवति) प्राप्नोति (तनुते) विस्तारयति॥
कण्डिका १२ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १२ ५२६
विशेषः—इस कण्डिका के लिये अगली कण्डिका १२ और ऐतरेय ब्राह्मण
५ । ११, १२ तथा ६ । ३२ देखो ॥
कण्डिका १२ ॥
अथ यद् द्वेपदौ स्तोत्रियानुरूपौ भवतः, इमा नु कं भुवना सीषधामेति ।
द्विपाद्वै पुरुषः, द्विप्रतिष्ठः पुरुषः, पुरुषो वै यज्ञः, तस्माद् द्वेपदौ स्तोत्रियानुरूपौ
भवतः । अथ सुकीर्त्ति शशूं सति, अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रानिति । देवयोनिर्वै
सुकीर्त्तिः, स य एवमेतां देवयोन्यां सुकीर्त्ति वेदकीर्त्ति प्रतिष्ठापयति, भूतानां
कीर्त्तिमान् स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । अथ
वृषाकपिं शंसति, वि हि सोतोरसृक्षतेति । आदित्यो वै वृषाकपिः तद्यत् कम्पय-
मानो रेतो वर्षति, तस्माद् वृषाकपिः, तद् वृषाकपेर्वृ षाकपित्वं वृषाकपिरिव वै
सर्वेषु लोकेषु भाति, य एवं वेद । तस्य तृतीयेषु पादेष्वाच्यन्तयोन्यूंङ्खनिनर्दा
करोति, अन्नं वै न्यूंखः, बलं निनर्दः, अन्नाद्यमेवास्मै तद् बले निदधाति । अथ
कुन्तापं शंसति कुयं ह वै नाम कुत्सितं भवति, तद्यत्तपति, तस्मात् कुन्तापाः,
तत् कुन्तापानां कुन्तापत्वम् । तप्यन्तेऽस्मै कुयानिति तप्तकुयः स्वर्गे लोके प्रतिति-
ष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । तस्य चतुर्दश प्रथमा भवन्ति,
इदं जना उपश्रुतेति । ताः प्रग्राहं शंसति. यथा वृषाकपि वार्षरूपं हि वृषाकपेस्त-
न्न्यायमित्येव । अथ रेभीः शंसति, वच्यस्व रेभ वच्यस्वेति । रेभन्तो वै देवाश्च
ऋषयश्च स्वर्गं लोकमायन्, तथैवैतद्यजमाना रेभन्त एव स्वर्गं लोकं यन्ति, ताः
प्रग्राहमित्येव । अथ पारिक्षितीः शंसति, राज्ञो विश्वजनीनस्येति । संवत्सरो वै
परिक्षित्, संवत्सरो हीदं सर्वं परिक्षियतीति । अथो खल्वाहुः, अग्निर्वै परिक्षित्
अग्निर्हीदं सर्वं परिक्षियतीति । अथो खल्वाहुः, गाथा एवैताः कारव्या राज्ञः परि-
क्षित इति । स नस्तद्यथा कुर्यात्, गाथा एवैतस्य शस्ता भवन्ति । यद्यु वै गाथा अग्ने-
रेव गाथाः संवत्सरस्य वेति ब्रूयात्, यद्यु वै मन्त्रोऽग्नेरेव मन्त्रः संवत्सरस्य वेति
ब्रूयात् ताः प्रग्राहमित्येव । अथ कारव्याः शंसति इन्द्रः कारुमबूबुधदिति । यदैव
देवाः कल्याणं कर्माकुर्वं स्तत् कारव्याभिरवाप्नुवन्, तथैवैतत् यजमानाः यदैव
देवाः कल्याणं कर्मकुर्वन्ति, तत् कारव्याभिरवाप्नुवन्ति, ताः प्रग्राहमित्येव । अथ
दिशां क्लृप्तीः, पूर्वं शस्त्वा यः सभेयो विदथ्य इति । जनकल्पा उत्तराः शंसति,
योनाऽक्ताक्षो अनभ्यक्त इति, ऋतवो वै दिशः प्रजनन्ः, तद्यद् दिशाङ्क्लृप्तीः पूर्वं
शस्त्वा यः सभेयो विदथ्य इति जनकल्पा उत्तराः शंसति. ऋतूनेव तत् कल्पयति,
ऋतुषु, प्रतिष्ठापयति । प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनुप्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया
पशुभिः, य एवं वेद । ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठित्या एव । अथेन्द्रगाथाः शंसति,
यदिन्द्रादो दाशराज्ञ इति । इन्द्रगाथाभिर्ह वै देवा असुरान्राजायाथैनानन्या१यन्,
तथैवैतत् यजमाना इन्द्रगाथाभिरेवाप्रियं भ्रातृव्यमागायाथैनमागायाथैनमतियन्ति,
तामर्द्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव ॥ ११ ॥
१. जर्मनसंस्करणे "अत्यायन्" इति पाठः, स च सङ्गतः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १२ ।। षडह यज्ञ में स्तोत्रिय, अनुरूप, सुकीर्ति, वृषाकपि, कुन्ताप
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १२ ५२७
कण्डिका १२ ।। षडह यज्ञ में स्तोत्रिय, अनुरूप, सुकीर्ति, वृषाकपि, कुन्ताप
[ अथर्व० २० । १२७-१३६ ], रैभी, पारिक्षिती, कारव्या,
दिशां क्लृप्ती और इन्द्र गाथाओं का वर्णन ॥
१--( अथ यत् द्वैपदौ स्तोत्रियानुरूपौ भवतः इमा नु कं भुवना सीषधाम
इति ) फिर जो दो पाद वाले स्तोत्रिय और अनुरूप स्तोत्र होते हैं—इमा नु कं भुवना
सीषधाम—अथर्व० २०। ६३ । १, द्विपात् त्रिष्टुप्, यह मन्त्र बोला जाता है। (द्विपाद् वै
पुरुषः, द्विप्रतिष्ठः पुरुषः, पुरुषः वै यज्ञः, तस्मात् द्वैपदौ स्तोत्रियानुरूपौ भवतः )
दो पांव वाला ही पुरुष है, दो प्रतिष्ठा वाला [ दोनों स्थूल और सूक्ष्म शरीर का आश्रय
वाला ] पुरुष है, पुरुष ही यज्ञ है, इसलिये दो पाद वाले स्तोत्रिय और अनुरूप होते हैं ॥
२-(अथ सुकीर्ति शंसति अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रान् इति ) फिर सुकीर्ति
[ सुकीर्ति ऋषि के देखे सूक्त ] को वह बोलता है—अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रान्—अथर्व०
२० । १२५ । १-७, यह सूक्त है। ( देवयोनिःवै सुकीर्तिः, सः यः एवं देवयोन्याम् एतां
सुकीर्ति वेदकीर्ति प्रतिष्ठापयति, भूतानां कीर्तिमान् स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति ) ।
विद्वानों का उत्पत्ति स्थान ही सुकीर्ति [ उत्तम यश ] है, वह जो पुरुष इस प्रकार विद्वानों के
उत्पत्ति स्थान में इस सुकीर्ति, वेद कीर्ति को स्थापित करता है, वह प्राणियों के बीच कीर्तिमान्
होता हुआ स्वर्ग लोक में प्रतिष्ठा पाता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति, यः एवं
वेद ) प्रजा से और पशुओं से वह प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा विद्वान् है ॥
३-( अथ वृषाकपि शंसति, वि हि सोतोरसृक्षत-इति) फिर वृषाकपि
[ वृषाकपि ऋषि के देखे सूक्त ] को वह बोलता है, वि हि सोतोरसृक्षत ... अथर्व०
२० । १२६ । १-२३, यह सूक्त है । ( आदित्यः वै वृषाकपिः यत् तत् कम्पयमानः
रेतः वर्षति, तस्मात् वृषाकपिः, तत् वृषाकपेः वृषाकपित्वम् ) सूर्य ही वृषाकपि
[ वृष्टि का कपाने वाला ] है, क्योंकि वह कांपता हुआ जल बरसाता है, इसलिये वृषाकपि
है, यह ही वृषाकपि का वृषाकपित्व है। (वृषाकपिः इव वै सर्वेषु लोकेषु भाति, यः एवं
वेद ) वृषाकपि, सूर्य के समान ही सब लोकों में वह चमकता है जो ऐसा विद्वान् है !
( तस्य तृतीयेषु पादेषु आद्यन्तयोः न्यूङ्खनिनदौ करोति ) उस [ सूक्त ] के तीसरे
पादों के बीच आदि अन्त में न्यूङ्ख [ ओंकार सहित मन्त्र उच्चारण ] के सहित निनदं
[ ध्वनि विशेष ] करता है । ( अन्नं वै न्यूङ्खः, बलं निनदंः, अन्नाद्यम् एव अस्मै तत्
१२-( द्वैपदौ ) द्विपाद्युक्तौ ( कम् ) सुखम् ( सीषधाम ) साधयेम
( द्विप्रतिष्ठः ) द्वे प्रतिष्ठे स्थूलसूक्ष्मशरीरूपाश्रयौ यस्य सः ( भूतानाम् )
प्राणिनां मध्ये ( वृषाकपिम् ) गो० उ० ६ । ७ । वृष्टेः कम्पयितारं चेष्टयितारं
सूर्यम् ( वि ) वियोगे ( सोतोः ) ईश्वरे तोसुन्कसुनौ ( प० ३ । ४ । १३ ) षुञ्
अभिषवे--तोसुन् । अभिषोतुम् । तत्त्वरसं निष्पादयितुम् ( असृक्षत ) विसृष्ट-
वन्तः : त्यक्तवन्तः ( रेतः ) जलम् (वृषाकपिः) वृष्टेः कम्पयिता सूर्यः (न्यूङ्खनिन-
नदांम् ) न्यूङ्खेन सह निनदं ध्वनिविशेषम् ( कुन्तापम् ) कुङ् आतंस्वरे-डु,