गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 551, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ८ ५१३
[ चार उक्थों ] को एक साथ ही प्राप्त करें । ( इदं रेतः सार्द्धं सिक्तं समृद्धम्, एकधा
प्रजनयाम इति ) यह वीर्य एक साथ सींचा हुआ सफल होता है, [ इसलिये ] एक
प्रकार से [ एक साथ ] हम उत्पन्न करें ।।
(शिल्पानि शंसति) शिल्प [कला कौशल वाले नाभानेदिष्ठ ऋषि के सूक्तों, ऋ०
१० । ६१, ६२ ] को वह बोलता है । ( यत् एव शिल्पानि, एतेषां शिल्पानां वै अनु-
कृतिः, हि शिल्पम् अधिगम्यते ) जो ही शिल्प सूक्त हैं, वे इन शिल्पों का अनुकरण
[ दृष्टान्त ] हैं, क्योंकि [ इनसे ] शिल्प समझा जाता है । ( हस्ती कंसः, वासः,
हिरण्यम् अश्वतरी रथशिल्पम् ) हाथी, कंस [ चमकीला द्रव्य वा पात्र ], वस्त्र, सुवर्ण
आभूषण और खच्चरी रथ के शिल्प हैं । ( शिल्पं ह अस्य समधिगम्यते, यः एवं वेद )
शिल्प ही उस पुरुष का अच्छे प्रकार समझा जाता है, जो ऐसा विद्वान् है । ( यत् एव
शिल्पानि शंसति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो ही वह शिल्प सूक्तों को बोलता
है, वह स्वर्ग लोक का रूप है । ( यत् उ एव शिल्पानि, वै आत्मसंस्कृतिः, शिल्पानि
एव अस्य आत्मानम् तत् संकुर्व्वन्ति ) जो ही शिल्प कर्म हैं, वे ही आत्मा के संस्कार
[ शुद्ध वासनायें ] हैं, शिल्प कर्म ही इस [ मनुष्य ] के आत्मा को तब संस्कार युक्त
करते हैं ॥ ७ ॥
भावार्थः-मनुष्यों को चाहिये कि वेदमन्त्रों को भली भांति विचार कर और
शिल्पशास्त्र आदि विद्याओं में निपुण होकर आनन्द भोगें ॥ ७ ॥
विशेषः--इस कण्डिका के लिये देखो ऐ० ब्रा० ५ । १५ तथा ६ । २७ ॥
कण्डिका ८ ॥
नाभानेदिष्ठं शंसति, रेतो वै नाभानेदिष्ठः । रेत एवास्य तत् कल्पयति ।
तद्रेतो मिश्रं भवति, क्ष्मयां रेतः सञ्जग्मानो निषिञ्चदिति, रेतसः समृद्ध्या एव ।
तं नाराशंसं शंसति, प्रजा वै नरः, वाक् शंसः, प्रजासु तद्वाचं दधाति । तस्मा-
दिमाः प्रजा अदन्त्यो जायन्ते । तं हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति, पुरस्तादाय-
तना वागिति वदन्ते, उपरिश्टादेके । उपरिष्टादायतना वागिति वदन्तो मध्य एव
शंसेत्, मध्यायतना वा इयं वाग्, उपरिष्टान्नेदीयसीव तं होता रेतोभूतं शस्त्वा
मैत्रावरुणाय सम्प्रयच्छति । एतस्य त्वं प्राणान् कल्पयेति बालखिल्यः शंसति,
प्राणा वै बालखिल्याः, प्राणानेवास्य तत् कल्पयति । ता विहृताः शंसति, विहृता
वै प्राणाः प्राणेनापानो अपानेन व्यानः । स पच्छः प्रथमे सूक्ते विहरति, अर्द्धर्चशो
याम ( विलुम्पेत ) लुप्ल छेदने । विनाशयेत् (विभजेत्) विभक्तं कुर्यात् (शिल्पानि)
ऋष्पशिल्पशष्पवाष्प० ( उ० ३ । २८ ) शील समाधौ-पः, ह्रस्वत्वम् । कौशलानि ।
शिल्पसूक्तानि ( अनुकृतिः ) अनुकरणम् । सदृशीकरणम् ( कंसः ) वृतृवदिवचिविसिह-
निकमिकषिभ्यः सः ( उ० । ३ । ६२ ) कमु कान्तौ--सः । तैजसद्रव्यं पात्रम्
( हिरण्यम् ) सुवर्णभूषणम् ( आत्मसंस्कृतिः ) आत्मनः शुद्धवासना ( संकुर्व्वन्ति )
शोधयन्ति ॥
३३