गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 560, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें५२३ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १० ॥
[ यजमान लोग ] आते हैं, जो छठे दिन आते हैं। ( न वै देवाः अन्योन्यस्य गृहे वसन्ति,
न ऋतुः ऋतोः गृहे वसति इति आहुः ) न तो देवता [ सूर्य वायु आदि ] एक दूसरे के
घर में बसते हैं, न ऋतु [ वसन्त आदि ] ऋतु के घर में बसता है—ऐसा लोग कहते हैं ।
( तत् यथायथं ऋत्विजः असम्प्रदायम् ऋतुयाजान् यजन्ति, यत् तत् जनिता यथायथम्
ऋतून् कल्पयति ) फिर यथायोग्य स्थान पर बैठे ऋत्विज् लोग दूसरे को स्थान न देकर
ऋतुओं के यज्ञों को करते हैं, जिससे तब जनिता [ ऋतुओं का ठीक करने वाला ऋत्विज् ]
यथायोग्य स्थान पर बैठा हुआ ऋतुओं को समर्थ करता है । ( तत् आहुः ऋतुप्रैषी न
प्रेष्येयुः न ऋतुप्रैषी वषट्कुर्युः ) फिर कहते हैं--ऋतुप्रैषी [ ऋतु यज्ञ के मन्त्र बतलाने
वाला ] प्रेष्य मन्त्र [ होता यक्षदिन्द्रम्—इत्यादि यजु० २१ । ४५ ] को न बोले और न
ऋतुप्रैषी वषट्कार [ समाप्ति कर्म ] करे । ( वाक् वै ऋतुप्रैषा, वाक् वै षष्ठे अहनि
आप्यायते इति ) वाणी ही ऋतुप्रैष मन्त्र है, वाणी ही छठे दिन में समाप्त हो जाती है ।
( यत् ऋतुप्रैषी प्रेष्येयुः यत् ऋतुप्रैषी वषट्कुर्युः, तत् आप्तां शान्तां ऋक्तवतीं
वहरावणीं वाचम् एव ऋच्छेयुः यज्ञस्य अच्युतात् च्येवेरन् ) यदि ऋतुप्रैषी प्रैष मन्त्रों को
बोले, और जो ऋतुप्रैषी वषट्कार करे, वह तब समाप्त हुई थकी हुई शून्य वाली [निरर्थक]
और बोझ से चिल्लाती हुई वाणी को ही प्राप्त करें और यज्ञ के न गिरते हुए प्रयोग से वे
गिर पड़ें । ( यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः पशुभ्यः जिह्मायेयुः ) यज्ञों और प्राणों को प्रजा
से और पशुओं से वे टेढ़ा [ प्रतिकूल ] करें । ( तस्मात् ऋग्मेभ्यः एव प्रेषितव्यम्,
ऋग्मेभ्यः अधि वषट्कृत्यम् ) इसलिये ऋचा [ तुभ्यं हिन्वानो वसिष्ठ--ऋ० २ । ३६ ।
१ ] को पहिले बोलकर ही प्रैष मन्त्र बोले और ऋचा को ही पहिले बोलकर वषट्कार
बोले । ( तत् आप्तां शान्ताम् ऋक्तवतीम् वहरावणीं वाचं न ऋच्छन्ति, न यज्ञस्य
अच्युतात् च्येवेरन्, [ न ] यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः पशुभ्यः जिह्मायन्ति ) तब वे समाप्त
हुई, थकी हुयी, शून्य वाली [ निरर्थक ] बोझ से चिल्लाती हुई वाणी को नहीं प्राप्त करते,
१०--(देवक्षेत्रम्) क्षि निवासे--ष्ट्रन् । देवानां विदुषां गृहम्
(अन्योन्यस्य) परस्परस्य (यथायथम्) यथायोग्यम् । स्वस्वस्थानग्रहणेन
(असंप्रदायम्) नञ्+सम्+प्र+ददातेः-णमुल् । युक् च, स्वस्थानम्
अन्यस्मै अदत्वा (ऋतुप्रैषी) ऋतुप्रैष--इनिः । ऋतुप्रैषाणाम् ऋतुयाजार्थं
मन्त्राणां प्रवर्तकः (प्रेष्येयुः) प्रेष्येत । प्रवर्तेत (ऋतुप्रैषा) ऋतुप्रवर्तिका
(आप्यायते) आ समाप्तौ+प्यैङ् वृद्धौ--लट् । समाप्यते (आप्ताम्) समाप्ताम्
(शान्ताम्) श्रान्ताम् । खेदयुक्ताम् (ऋक्तवतीम्) रिचिर् विरेचने पृथग्भावे
च--क्तः, मतुप् १आर्षरूपम् । ऋक्तां शून्याम् (वहरावणीम्) वह+रवण--स्वार्थे
--अण्, ङीप्, । वहेन गुरुभारेण रवणं रोदनं यस्याः ताम् (ऋच्छेयुः) प्राप्नुयुः
(अच्युतात्) अनष्टात् प्रयोगात् (च्येवेरन्) पतनं प्राप्नुयुः (जिह्मायेयुः) जहातेः
सन्वदाकारलोपश्च (उ० १।१४१) ओहाक् त्यागे-मन्, जिह्मा इति नाम-
धातुः। कुटिलान् विरुद्धान् कुर्युः (ऋग्मेभ्यः) ऋच+माङ् माने--कः। ऋक्स्थि-
रस्केभ्यः प्रैषमन्त्रेभ्यः ऊर्ध्वम् (जिह्मायन्ति) कुटिलान् कुर्वन्ति (पारुच्छेपी:)
१. यहाँ "रिक्त" पाठ ही शुद्ध होना चाहिये ॥ सम्पा० ॥