गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १२ ५२६
विशेषः—इस कण्डिका के लिये अगली कण्डिका १२ और ऐतरेय ब्राह्मण
५ । ११, १२ तथा ६ । ३२ देखो ॥
कण्डिका १२ ॥
अथ यद् द्वेपदौ स्तोत्रियानुरूपौ भवतः, इमा नु कं भुवना सीषधामेति ।
द्विपाद्वै पुरुषः, द्विप्रतिष्ठः पुरुषः, पुरुषो वै यज्ञः, तस्माद् द्वेपदौ स्तोत्रियानुरूपौ
भवतः । अथ सुकीर्त्ति शशूं सति, अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रानिति । देवयोनिर्वै
सुकीर्त्तिः, स य एवमेतां देवयोन्यां सुकीर्त्ति वेदकीर्त्ति प्रतिष्ठापयति, भूतानां
कीर्त्तिमान् स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । अथ
वृषाकपिं शंसति, वि हि सोतोरसृक्षतेति । आदित्यो वै वृषाकपिः तद्यत् कम्पय-
मानो रेतो वर्षति, तस्माद् वृषाकपिः, तद् वृषाकपेर्वृ षाकपित्वं वृषाकपिरिव वै
सर्वेषु लोकेषु भाति, य एवं वेद । तस्य तृतीयेषु पादेष्वाच्यन्तयोन्यूंङ्खनिनर्दा
करोति, अन्नं वै न्यूंखः, बलं निनर्दः, अन्नाद्यमेवास्मै तद् बले निदधाति । अथ
कुन्तापं शंसति कुयं ह वै नाम कुत्सितं भवति, तद्यत्तपति, तस्मात् कुन्तापाः,
तत् कुन्तापानां कुन्तापत्वम् । तप्यन्तेऽस्मै कुयानिति तप्तकुयः स्वर्गे लोके प्रतिति-
ष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । तस्य चतुर्दश प्रथमा भवन्ति,
इदं जना उपश्रुतेति । ताः प्रग्राहं शंसति. यथा वृषाकपि वार्षरूपं हि वृषाकपेस्त-
न्न्यायमित्येव । अथ रेभीः शंसति, वच्यस्व रेभ वच्यस्वेति । रेभन्तो वै देवाश्च
ऋषयश्च स्वर्गं लोकमायन्, तथैवैतद्यजमाना रेभन्त एव स्वर्गं लोकं यन्ति, ताः
प्रग्राहमित्येव । अथ पारिक्षितीः शंसति, राज्ञो विश्वजनीनस्येति । संवत्सरो वै
परिक्षित्, संवत्सरो हीदं सर्वं परिक्षियतीति । अथो खल्वाहुः, अग्निर्वै परिक्षित्
अग्निर्हीदं सर्वं परिक्षियतीति । अथो खल्वाहुः, गाथा एवैताः कारव्या राज्ञः परि-
क्षित इति । स नस्तद्यथा कुर्यात्, गाथा एवैतस्य शस्ता भवन्ति । यद्यु वै गाथा अग्ने-
रेव गाथाः संवत्सरस्य वेति ब्रूयात्, यद्यु वै मन्त्रोऽग्नेरेव मन्त्रः संवत्सरस्य वेति
ब्रूयात् ताः प्रग्राहमित्येव । अथ कारव्याः शंसति इन्द्रः कारुमबूबुधदिति । यदैव
देवाः कल्याणं कर्माकुर्वं स्तत् कारव्याभिरवाप्नुवन्, तथैवैतत् यजमानाः यदैव
देवाः कल्याणं कर्मकुर्वन्ति, तत् कारव्याभिरवाप्नुवन्ति, ताः प्रग्राहमित्येव । अथ
दिशां क्लृप्तीः, पूर्वं शस्त्वा यः सभेयो विदथ्य इति । जनकल्पा उत्तराः शंसति,
योनाऽक्ताक्षो अनभ्यक्त इति, ऋतवो वै दिशः प्रजनन्ः, तद्यद् दिशाङ्क्लृप्तीः पूर्वं
शस्त्वा यः सभेयो विदथ्य इति जनकल्पा उत्तराः शंसति. ऋतूनेव तत् कल्पयति,
ऋतुषु, प्रतिष्ठापयति । प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनुप्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया
पशुभिः, य एवं वेद । ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठित्या एव । अथेन्द्रगाथाः शंसति,
यदिन्द्रादो दाशराज्ञ इति । इन्द्रगाथाभिर्ह वै देवा असुरान्राजायाथैनानन्या१यन्,
तथैवैतत् यजमाना इन्द्रगाथाभिरेवाप्रियं भ्रातृव्यमागायाथैनमागायाथैनमतियन्ति,
तामर्द्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव ॥ ११ ॥
१. जर्मनसंस्करणे "अत्यायन्" इति पाठः, स च सङ्गतः ॥ सम्पा० ॥