गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका २० ॥
४०० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० ॥
वासः ददाति, तेन बृहस्पतिम् ) जो वह वस्त्र देता है, उससे वह बृहस्पति [ बड़े बड़ों
के पालन करने वाले गुण, बढ़ाता है ] । ( यत् हिरण्यं ददाति, तेन वर्षीयः आयुः
कुरुते ) जो वह सुवर्ण देता है, उससे वह अति बड़ा जीवन करता है । ( यत् अश्वं
ददाति, सौर्यः वै अश्वः, तेन सूर्यस्य एव प्रियं धाम उपैति ) जो वह घोड़ा देता है,
सूर्य के गुण वाला [ वेगवान् ] ही घोड़ा है, उससे वह सूर्य का ही प्रिय तेज पाता है ।
( अन्ततः प्रतिहर्त्रे देयम् ) अन्त में प्रतिहर्त्ता [ द्वारपाल, ऋत्विज् ] के लिये दान है ।
( रौद्रः वै प्रतिहर्त्ता, तत् रुद्रम् एव निरवजयति ) उग्र स्वभाव वाला ही प्रतिहर्त्ता है,
उससे वह उग्र स्वभाव को ही निकाल कर जीतता है । ( यत् मध्यतः प्रतिहर्त्रे दद्यात्,
मध्यतः रुद्रम् अन्ववयजेत् ) जो वह बीच से प्रतिहर्त्ता को देवे, बीच से वह उग्र स्वभाव
को सर्वथा निकाल देवे । ( आसुरिः वै स्वर्भानुः सूर्य्यं तमसा अविध्यत् ) आसुरि
[ मेघ से उत्पन्न ], आकाश में दिखाई देने वाले [ राहु अर्थात् अन्धकार ] ने सूर्य को
अन्धकार द्वारा छेद डाला । ( तत् अत्रिः अपनुनोद ) उसको अत्रि [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ]
ने हटा दिया, ( तत् अत्रिः अन्वपश्यत् ) उसको अत्रि ने [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ने
वेद में ] दिखा दिया है [ देखो गो० पू० २ । १७ ] । ( यत् आत्रेयाय हिरण्यं ददाति
तेन तमः एव अपहते ) जो वह आत्रेय [ अत्रि, नित्य ज्ञानी परमेश्वर के मानने वाले
ब्राह्मण ] को सुवर्ण देता है, उससे वह अन्धकार ही हटाता है। ( अथो स्वर्गस्य लोकस्य
समष्ट्यै ज्योतिः उपरिष्टात् धारयति ) फिर वह स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये ज्योति
[ अपने ] ऊपर धारण करता है ॥ १६ ॥
भावार्थः—दानी पुरुष दान पदार्थों के गुण जानकर दानग्रहीता की योग्यता के
अनुसार उनका दान करे ॥ १६ ॥
विशेषः—एकाह यज्ञ के प्रातःसवन का विषय कण्डिका १२ से चलकर अब कण्डिका
१६ पर समाप्त हुआ ॥
कण्डिका २० ॥
अथात एकाहस्यैव माध्यन्दिनम् । ऋक् च वा इदमग्रे साम वास्तां, सैव
नामर्गासीत्, अमो नाम साम, सा वा ऋक् सामोपावदत्, मिथुनं सम्भवाव
रथम् ( बृहस्पतिम् ) बृहतां महतां पालकं गुणम् ( वर्षीयः ) प्रियस्थिरस्फिरोरु०
( पा० ६ । ४ । १५७ ) वृद्ध-ईयसुन् । अतिवृद्धम् । बहुदीर्घम् ( प्रतिहर्त्रे ) द्वारपाल-
काय । ऋत्विग्विशेषाय ( रौद्रः ) उग्रस्वभावयुक्तः ( रुद्रम् ) उग्रगुणम् ( अन्व-
वयजेत् ) अनु निरन्तरम् अवयजेत् । दूरं कुर्यात् ( स्वर्भानुः ) दाभाभ्यां नुः ( उ०
३ । ३२ ) स्वः+भा दीप्तौ—नुः । स्वः, आकाशे भाति दीप्यते असौ । राहुः । अंध-
कारकर्ता ( आसुरिः ) अत इन् ( पा० ४ । १ । ९५ ) असुर—इञ् । असुरो मेघः—
निघ० १ । १० । मेघोत्पन्नो ऽन्धकारः ( अत्रिः ) गो० पू० २ । १७ । सदा ज्ञानवान्
परमात्मा ( अपनुनोद ) दूरीकृतवान् ( अन्वपश्यत् ) निरन्तरं दर्शितवान् वेदे
( आत्रेयाय ) अत्रेः सदा ज्ञानवतः परमेश्वरस्य सेवकाय ( अपहते ) ओहाक् त्यागे
इत्यस्य रूपम् । अपत्यजति ।
कण्डिका २० ॥ आख्यायिका के रूप में ऋक् और साम के
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० ४०१
प्रजात्या इति । नेत्यब्रवीत्साम, ज्यायान् वा अतो मम महिमेति । ते द्वे भूत्वो-
पावदताम् । ते न प्रतिवचनं समवदत् । तास्तिस्रो भूत्वोपावदन् । यत् तिस्रो
भूत्वोपावदन्, तत् तिसृभिः समभवत् । यत् तिसृभिः समभवत्, तस्मात्तिसृभिः
स्तुवन्ति, तिसृभिरुद्गायन्ति, तिसृभिर्हि साम सम्मितं भवति । तस्मादेकस्य
बह्व्यो जाया भवन्ति, न ह्येकस्या बहवः सह पतयः । यद्वै तत्सा चामश्च
समवदताम्, तत् सामाभवत् । तत् साम्नः सामत्वम् । सामन् भवति श्रेष्ठतां
गच्छति । यो वै भवति, स सामन् भवति । असा१मन्य इति ह निन्दन्ते । ते वै
पञ्चान्यद्भूत्वा पञ्चान्यद्भूत्वा कल्पेताम्, आहावश्च हिङ्कारश्च प्रस्तावश्च प्रथमा
चोद्गीथश्च मध्यमा च प्रतिहारश्चोत्तमा च निधनञ्च वषट्कारश्च । ते यत्
पञ्चान्यद्भूत्वा पञ्चान्यद्भूत्वा कल्पेतां, तस्मादाहुः, पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशव
इति । यदु विराजं दशनीमभिसम्पद्ये२तां तस्मादाहुर्विराजो यज्ञो दशम्यां प्रति-
ष्ठित इति । यदु बृहत्याः प्रतिपद्यते, बार्हतो वा एषः य एषस्तपति, तदेनं स्वेन
रूपेण समर्धयति द्वे तिस्रः करोति । पुनरादाय प्रजात्यै रूपं, द्वाविवाग्रे भवतः ।
तत उपजायते ॥ २० ॥
कण्डिका २० ॥ आख्यायिका के रूप में ऋक् और साम के
सम्बन्ध का वर्णन ॥
( अथ अतः एकाहस्य एव माध्यन्दिनम् ) अब यहां एकाह यज्ञ का माध्यन्दिन
[ सवन, कहा जाता है ] । ( इदम् अग्रे ऋक् च वै साम वा आस्ताम् ) इससे पहिले
ऋक् [ स्तुति योग्य प्रकृति ] और साम [ मोक्षदाता ब्रह्म ] यह दोनों थे । ( सा एव नाम
ऋक् आसीत्, अमः नाम साम ) सा [ साम शब्द का पहिला अक्षर सा का अर्थ
लक्ष्मी है ] नाम वाली ही ऋक् थी और अमः [ साम शब्द का दूसरा अक्षर, अमः का अर्थ
ज्ञान है ] नाम वाला साम था । ( सा वै ऋक् साम उपावदत्, मिथुनं प्रजात्यै
सम्भवाव इति ) सा [ नाम वाली ] ऋक् पास आकर साम से बोली—हम दोनों जोड़ा
होकर सन्तान के लिये समर्थ होवें । ( न इति, साम अब्रवीत्, मम महिमा अतः वै
ज्यायान् इति ) नहीं, साम बोला, मेरी महिमा इस [ तेरी महिमा ] से बहुत अधिक है ।
( ते द्वे भूत्वा उपावदताम् ) [ ऋक् दो हो गईं ] वे [ कारण और कार्य रूप प्रकृति ]
दोनों होकर पास आकर [ साम से उसी प्रकार ] बोलीं । ( ते प्रतिवचनं न समवदत् )
२०—( ऋक् ) स्तुत्या वाणी । प्रकृतिः ( सा ) षो अन्तकर्मणि—डः
टाप् । लक्ष्मीः । प्रकृतिः ( अमः ) अम गतौ भोजने च—असुन् । ज्ञानम् ( सोम )
मोक्षस्वरूपं ब्रह्म ( मिथुनम् ) यथा भवति तथा । मिथुनेन संयोगेन ( संभवाव )
समर्थौ भवताम् ( प्रजात्यै ) प्रजननाय ( ज्यायान् ) वृद्ध—ईयसुन् । वृद्धतरः
( अतः ) अस्मात् । ऋङ्महिम्नः सकाशात् ( उपावदताम् ) उपेत्य उक्तवत्यौ
( ते ) तयोः ( प्रतिवचनम् ) प्रत्युत्तरम् ( समवदत् ) समवादमङ्गीकारं कृतवान्
१. पू. सं. 'असामान्य' इति पाठः ॥ २. पू. सं. सम्पद्येयाताम् इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
२६
४०२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २०
उन दोनों का प्रत्युत्तर उस [ साम ] ने स्वीकार न किया । ( ताः तिस्रः भूत्वा
उपावदन् ) [ वह ऋक् तीन हो गई ] वे [ सत्त्व रज तम रूप ] तीनों होकर [ साम से
उसी प्रकार ] बोलीं । ( यत् तिस्रः भूत्वा उपावदन्, तत् तिसृभिः समभवत् ) जो
तीन होकर बोलीं, उससे उसने तीनों के साथ संयोग किया [ सृष्टि करने का सामर्थ्य उनमें
दिया ] । ( यत् तिसृभिः समभवत्, तस्मात् तिसृभिः स्तुवन्ति, तिसृभिः उद्गायन्ति,
तिसृभिः हि साम सम्मितं भवति ) जो उसने तीनों के साथ संयोग किया, इसलिये
तीन [ ऋचाओं ] से वह स्तुति करते हैं और तीन से ही उद्गीथ [ ऊंचा गान ] करते हैं,
और तीन से ही साम सम्मानित होता है । ( तस्मात् एकस्य बह्व्यः जायाः भवन्ति,
एकस्याः बहवः पतयः सह न ह ) इसलिये एक पुरुष के बहुत पत्नियां होती हैं, और
एक पत्नी के बहुत पति एक साथ नहीं होते [ यह वेद विरुद्ध है, आगे विशेषः २ देखो ] ।
( यत् उ एतत् सा च अमः च समवदताम्, तत् साम अभवत् ) जो ही इस प्रकार
सा [ ऋक् वा प्रकृति ] और अमः [ ज्ञान ] दोनों संयुक्त हुये, वह साम [ मोक्ष दाता ब्रह्म ]
हुआ । ( तत् साम्नः सामत्वम् ) वह ही साम [ मोक्ष दाता ब्रह्म ] का सामत्व
[ मोक्ष दातापन ] है । ( सामन् भवति श्रेष्ठतां गच्छति ) जो [ मनुष्य ] साम
[ साम के समान सुखदायक ] होता है, वह श्रेष्ठता पाता है । ( यः वै भवति सः
सामन् भवति ) जो ही पदार्थ सत्ता वाला है वह साम [ ब्रह्म के सामर्थ्य ] में है ।
( असामन्यः इति हु निन्दन्ते ) [ जो ऐसा न माने ] वह असामन्यं = श्रेष्ठ नहीं है— इस
प्रकार लोग निन्दा करते हैं । ( ते वै पञ्च अन्यत् भूत्वा पञ्च अन्यत् भूत्वा कल्पेताम् )
वे दोनों [ कारण और कार्यरूप ऋक् ] ही पांच एक प्रकार से [ कारण रूप पृथिवी, जल,
तेज, वायु, आकाश ] होकर और पांच दूसरे प्रकार से [ कार्यरूप पृथिवी, जल, तेज,
वायु, आकाश ] होकर समर्थ होते हैं । ( आहावः च हिङ्कारः च प्रस्तावः च
प्रथमा च उद्गीथः च मध्यमा च प्रतिहारः च उत्तमा च निधनं च वषट्कारः च )
[ सो ही यज्ञ के दश अङ्ग हैं ] आहाव [ आवाहन मन्त्र ] १, और हिङ्कार [ हिं शब्द ] २,
( समभवत् ) समभवनं संयोगं कृतवान् ( सम्मितम् ) सम्मानितम् ( सामन् )
सामवेदेन मोक्षज्ञानेन ( भवति ) सत्तावान् अस्ति ( असामन्यः ) असाधारणः ।
असमदर्शी । पक्षपाती ( अन्यत् ) एकप्रकारेण । द्वितीयप्रकारेण ( कल्पेताम् )
समर्थे भवताम् ( आहावः ) आह्वानमन्त्रः ( प्रस्तावः ) प्रस्तोत्रा गातव्यः ( उद्-
गीथः ) उद्गात्रा गातव्यः ( प्रतिहारः ) प्रतिहर्त्रा गातव्यः ( निधनम् ) अन्ते
१. यहाँ पति साम है ऋक् पत्नी है। तीन ऋचाओं को संयुक्त कर साम-गान की प्रक्रिया
होती है, अतः एक साम = पति की तीन ऋक् = पत्नियां हुईं । यह पति पत्नी का साम एवं
ऋक् को आधार मान कर आलङ्कारिक वर्णन है । अतः "तस्मात् एकस्य बह्व्यः जायाः
भवन्ति" वाक्य का अर्थ है-इसलिये एकस्य साम्नः पत्युः = एक साम पति के बहुत सी
जायाः = ऋक् पत्नियां होती हैं परन्तु एक ऋक् से अनेक सामगान सम्पन्न नहीं होते अतः
"बहवः पतयः सह न" कहा । इसमें कोई अवैदिकता नहीं, क्योंकि यहाँ साम, ऋक् की
आलङ्कारिक चर्चा है न कि लौकिक पति पत्नी की ॥सम्पा०॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० ४०३
और प्रस्ताव [ प्रस्तोता का गान ] ३, प्रथमा [ पहिली ऋचा ] ४. और उद्गीथ [ उद्गाता
का गान ] ५. और मध्यमा [ बीच वाली ऋचा ] ६, और प्रतिहार [ प्रतिहर्ता का
गान ] ७, और उत्तमा [ सबसे पिछली ऋचा ] ८, और निधन [ अन्त में गान का भाग ]
९, और वषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] १०, । ( ते यत् पञ्च अन्यत् भूत्वा पञ्च
अन्यत् भूत्वा कल्पेताम्, तस्मात् आहुः, पाङ्क्तः यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः इति ) जो वे
दोनों [ कारण और कार्यरूप ऋक् ] पांच एक प्रकार से [ कारण रूप पृथिवी जल तेज वायु
आकाश ] होकर और पांच दूसरे प्रकार से [ कार्यरूप पृथिवी जल तेज वायु आकाश ]
होकर समर्थ होते हैं, इसलिये वे [ ऋषि ] कहते हैं—पाङ्क्त [ पङ्क्ति अर्थात् विस्तार
और गौरव वाला अथवा दस अवयव वाला ] यज्ञ है और पाङ्क्त [ दश अर्थात् पांच ज्ञाने-
न्द्रिय पांच कर्मेन्द्रिय वाले ] पशु [ जीव ] हैं । ( यत् उ दशनीं विराजम् अभि सम्पद्ये-
ताम्, तस्मात् आहुः, दशम्यां विराजः यज्ञः प्रतिष्ठितः इति ) और जो वे दोनों
दशनी [ दश अक्षर वाले ] विराट् छन्द को लक्ष्य में करके [ यज्ञ करने में ] समर्थ होते हैं,
इसलिये वे कहते हैं—दश अक्षर वाली विराट् में यज्ञ ठहरा हुआ है। ( यत् उ बृहत्यतः
प्रतिपद्यते, बार्हतः वै एषः, यः एषः तपति, तत् एनं स्वेन रूपेण समर्धयति )
जो वह [ यज्ञ ] बृहती छन्द से सिद्ध होता है, बृहती [ वृद्धि ] वाला ही यह है जो यह
[ यज्ञ ] तपता है, इसलिये इस [ यजमान ] को अपने रूप से वह [ यज्ञ ] समृद्ध करता
है । ( द्वे तिस्रः करोति ) वह [ ब्रह्म ] दो [ कारण और कार्यरूप प्रकृति ] को तीन
[ सत्त्व रज और तम रूप ] करता है । ( पुनः प्रजायै रूपम् आदाय द्वौ इव अग्रे
भवतः ) फिर संतान उत्पत्ति के लिये रूप ग्रहण करके दो ही पहिले होते हैं । ( ततः उप-
प्रजायते ) उससे वह [ सन्तान ] उत्पन्न होता है ॥ २० ॥
भावार्थः—मनुष्यों को चाहिये कि कार्य और कारण का परस्पर सम्बन्ध विचार कर
अपना कर्तव्य सिद्ध करें ॥ २० ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ३ । २३ से मिलाओ ॥
विशेषः २—( तस्मात् एकस्य बह्व्यः जायाः भवन्ति, एकस्याः बहवः पतयः
सह न ह ) इसलिये एक पुरुष के बहुत पत्नियां होती हैं, और एक पत्नी के बहुत पति
एक साथ नहीं होते—यह मत वेद विरुद्ध है । यहां ब्राह्मण में भी प्रकरण तीन का था बहुत
का नहीं । वेद में एक पुरुष को एक पत्नी और एक पत्नी को एक पति एक समय में रखने
का विधान है । वह हीं मन्त्र, जो इस आख्यायिका का आधार जान पड़ता है लिखा जाता
गातव्यो भागः ( पाङ्क्तः ) पचि विस्तारे व्यक्तीकरणे च—क्तिन् । पङ्क्ति—अण् ।
पङ्क्त्या विस्तारेण गौरवेण वा युक्तः । अथवा पङ्क्तिः दशसंख्यायाम् । दशावय-
वोपेताः ( पाङ्क्ताः ) विस्तारयुक्ताः । दशेन्द्रिययुक्ताः ( दशनीम् ) लोमादि-
पामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ( पा० ५ । २ । १०० ) दश—नप्रत्ययो मत्वर्थीयः,
ङीप् । दशिनीम् । दशाक्षरयुक्तम् ( अभि ) अभिलक्ष्य ( विराजं ) विराजि
( दशम्याम् ) दशाक्षरायाम् ( बृहत्यतः ) बृहतीच्छन्दसः ( प्रतिपद्यते ) सिध्यति
( बार्हतः ) बृहती—अण् । वृद्धियुक्तः ( आदाय ) गृहीत्वा ॥
कण्डिका २१ ॥
४०४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २१
है । यह मन्त्र कुछ भेद से महर्षि दयानन्दकृत संस्कारविधि विवाह प्रकरण में वधू वर के
परस्पर प्रतिज्ञा करने में भी व्याख्यात है । मन्त्र में पद एक वचन और द्विवचन हैं ॥
( अमोऽहमस्मि सा त्वं सामाहमस्म्यृक् त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वम् । ताविह सं भवाव
प्रजामा जनयावहै—अथर्व० १४ । २ । ७१ ) । [ हे वधू ! ] ( अहम् ) मैं [ वर ]
( अमः अस्मि ) ज्ञानवान् हूँ, ( सा त्वम् ) सो तू [ ज्ञानवती है ], ( अहम् ) मैं
( साम ) सामवेद [ मोक्षज्ञान के समान सुखदायक ] ( अस्मि ) हूं, ( त्वम् ) तू
( ऋक् ) ऋग्वेद की ऋचा [ पदार्थों के गुणों की बड़ाई बताने वाली विद्या के तुल्य
आनन्द देने वाली ] है, ( अहम् ) मैं (द्योः) सूर्य [ वृष्टि आदि करने वाले सूर्य के समान
उपकारी ] हूं, और ( त्वम् ) तू ( पृथिवी ) पृथिवी [ अन्न आदि उत्पन्न करने वाली
भूमि के समान उत्तम सन्तान उत्पन्न करने वाली ] है । ( तौ ) वे हम दोनों ( इह )
यहां [ गृहाश्रम में ] ( सं भवाव ) पराक्रमी होवें, और ( प्रजाम् ) प्रजा [ उत्तम
सन्तान ] को ( आ जनयावहै ) उत्पन्न करें ॥
कण्डिका २१ ॥
आत्मा वै स्तोत्रियः, प्रजा अनुरूपः, पत्नी धाय्या, पशवः प्रगाथः, गृ'हाः
सूक्तं, यदन्तरात्मन् तन्निवित्, प्रतिष्ठा परिधानीया, अन्नं याज्या । सोऽस्मिंश्च
लोके भवत्यमुष्मिंश्च प्रजया च पशुभिश्च गृहेषु भवति, य एवं वेद ॥ २१ ॥
कण्डिका २१ ॥ स्तोत्रिय आदि यज्ञाङ्गों की आत्मा आदि
से सामान्यता ॥
( आत्मा वै स्तोत्रियः ) आत्मा [ के समान ] ही स्तोत्रिय [ स्तुति विशेष ] है,
( प्रजाः अनुरूपः ) प्रजायें अनुरूप [ विषय के सदृशं स्तोत्र ] हैं, (पत्नी धाय्या) पत्नी
धाय्या [ स्तुति विशेष ] है । (पशवः प्रगाथः) सब पशु प्रगाथ [ स्तुति विशेष ] हैं।
( गृहाः सूक्तम् ) सब घर सूक्त [ अच्छे प्रकार कहा हुआ स्तोत्र ] हैं, ( यत् अन्तरात्मन्,
तत् निवित् ) जो अन्तरात्मा [ अन्तःकरणवर्ती पराक्रम ] है, वह निवित् [ निश्चित विद्या,
स्तुति विशेष ] है, ( प्रतिष्ठा परिधानीया ) प्रतिष्ठा [ ठहरने का स्थान ] परिधानीया
[ सब ओर से धारण करने योग्य स्तुति विशेष ] है, ( अन्नं याज्या ) अन्न [ भोजनीय
पदार्थ के तुल्य ] याज्या [ स्तुति विशेष ] हैं । ( सः अस्मिन् च अमुष्मिन् च लोके
प्रजया च पशुभिः च गृहेषु भवति भवति, यः एवं वेद ) वह पुरुष इस और उस
लोक में प्रजा के साथ और पशुओं के साथ घरों में बढ़ता है, रहता है, जो ऐसा
जानता है ॥ २१ ॥
२१—( अनुरूपः ) विषयसदृशः स्तोमः ( आत्मा ) जीवः ( अन्तरात्मन् )
अन्तःकरणवर्ती पराक्रमः । सर्वान्तर्यामी परमेश्वरः ( निवित् ) सत्सूद्विषद्रुह-
दुह० ( पा० ३ । २ । ६१ ) नि+विद ज्ञाने - क्विप् । निवित्, वाङ्नाम-निघ०
१ । ११ । निश्चितविद्या । स्तुतिविशेषः ॥
१. पू. सं. 'ग्रहाः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका २२ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । कं० २२ ४०५
भावार्थः-मनुष्यों को गुणों के अनुसार ही स्तुति करनी चाहिये ॥ २१ ॥
विशेषः १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ३ । २३ के अन्तिम भाग से
मिलाओ ॥
विशेषः २-(ग्रहाः) शब्द के स्थान पर (गृहाः) पद ऐतरेय ब्राह्मण और
गोपथब्राह्मण की अगली कण्डिका २२ से शुद्ध किया है ॥
कण्डिका २२ ॥
स्तोत्रियं शंसति । आत्मा वै स्तोत्रियः, स मध्यमया वाचा शंस्तव्य
आत्मानमेवास्य तत् कल्पयति । अनुरूपं शंसति, प्रजा वा अनुरूपः, तस्मात्
प्रतिरूपमनुरूपं कुर्वन्ति । प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः । तस्मात्
प्रतिरूपमनुरूपं कुर्वन्ति । स उच्चैस्तरामिव शंस्तव्यः, प्रजामेवास्य तच्छ्रेयसीं
करोति । धाय्यां शंसति, पत्नी वै धाय्या, सा नीचैस्तरामिव शंस्तव्याप्रति-
वादिनी हैवास्य गृहेषु पत्नी भवति, यत्रैवं विद्वान् नीचैस्तराम् धाय्यां शंसति ।
प्रगाथं शंसति, पशवो वै प्रगाथः, स स्वरवत्या वाचा शंस्तव्यः । पशवो वै प्रगाथः,
पशवः स्वरः, पशूनामाप्त्यै । सूक्तं शंसति । गृहा वै सूक्तं, प्रतिवीतं तत्,
प्रतिवीततमया वाचा शंस्तव्यम् । स यद्यपि ह दूरात् पशूल्लभते गृहानेवैनाना-
जिगमिषति । गृहा हि पशूनां प्रतिष्ठा । निविदं शंसति यदन्तरात्मन्, तन्निवित्,
तदेवास्य तत् कल्पयति । परिधानीयां शंसति, प्रतिष्ठा वै परिधानीया, प्रतिष्ठाया
एवैनमन्तः प्रतिष्ठापयति । याज्यया यजति, अन्नं वै याज्या, अन्नाद्यमेवास्य
तत् कल्पयति । मूलं वा एतद्यज्ञस्य, यद्धाय्याश्च याज्याश्च । तद्यदन्नाः अन्नाद्धाय्याश्च
याज्याश्च कुर्युः, उन्मूलमेव तद्यज्ञं कुर्युः । तस्मात्ताः सामान्या एव स्युः ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ स्तोत्र इत्यादि यज्ञाङ्गों की आत्मा आदि से
सदृशता का अधिक विवरण ॥
( स्तोत्रियं शंसति ) वह [ ऋत्विज् ] स्तोत्रिय [ स्तोत्र ] बोलता है।
( आत्मा वै स्तोत्रियः, सः मध्यमया वाचा शंस्तव्यः ) आत्मा [ जीव के तुल्य ]
ही स्तोत्रिय है, वह मध्यम [ न ऊंची न नीची ] वाणी से बोलना चाहिये, ( अस्य
आत्मानम् एव तत् कल्पयति ) इस [ यजमान ] के आत्मा को ही वह समर्थ करता है।
( अनुरूपं शंसति ) वह अनुरूप [ विषय सदृश स्तोत्र ] बोलता है। ( प्रजा वै अनुरूपः,
तस्मात् प्रतिरूपम् अनुरूपं कुर्वन्ति ) प्रजा [ के तुल्य ] ही अनुरूप है, इसलिये प्रतिरूप
[ समान विषय वाले स्तोत्र ] को अनुरूप [ अनुकूल वा योग्य स्तोत्र ] वे करते हैं। ( अस्य
प्रजायाम् प्रतिरूपः ह एव आजायते, न अप्रतिरूपः ) इस [ यजमान ] की प्रजा में
[ कुल आदि के ] सदृश ही [ सन्तान ] उत्पन्न होता है, असदृश नहीं। ( तस्मात् प्रतिरूपम्
अनुरूपं कुर्वन्ति ) इसलिये प्रतिरूप [ समान विषय वाले स्तोत्र ] को अनुरूप [ अनुकूल
२२-( शंसति ) पठति ( अस्य ) यजमानस्य ( कल्पयति ) समर्थं करोति
( प्रतिरूपम् ) सदृशम् । विषयसदृशतुल्यगुणम् ( श्रेयसीम् ) प्रशस्य-ईयसुन्,
४०६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २२
वा योग्य स्तोत्र ] वे करते हैं । ( सः उच्चैस्तराम् इव शंस्तव्यः ) वह [ अनुरूप ]
ऊंची ध्वनि से ही बोलना चाहिये । ( अस्य प्रजाम् एव तत् श्रेयसीं करोति ) इस
[ यजमान ] की प्रजा को ही उसके द्वारा [ यजमान से ] अधिक श्रेष्ठ वह करता है ।
( धाय्यां शंसति ) धाय्या [ धारण योग्य स्तुति ] को वह बोलता है । ( पत्नी वै धाय्या )
पत्नी [ के समान ] ही धाय्या है । ( सा नोच्चैस्तराम् इव शंस्तव्या, गृहेषु अस्य पत्नी
अप्रतिवादिनी ह एव भवति, यत्र एवं विद्वान् नीचैस्तरां धाय्यां शंसति ) वह नीची
ध्वनि से बोलनी चाहिये, घरों में इसकी पत्नी अकटुभाषिणी [ प्रियवादिनी ] ही होती है,
जहां ऐसा विद्वान् नीची ध्वनि से धाय्या बोलता है । ( प्रगाथं शंसति ) वह प्रगाथ [ गाने
योग्य स्तोत्र ] को बोलता है । ( पशवः वै प्रगाथः ) पशुओं [ के तुल्य ] ही प्रगाथ है ।
( सः स्वरवत्या'वाचा शंस्तव्यः ) वह [ प्रगाथ ] अच्छे स्वर वाली वाणी से बोलना
चाहिये । ( पशवः वै प्रगाथः पशवः स्वरः, पशूनाम् आप्त्यै ) पशुओं [ के तुल्य ]
ही प्रगाथ है, पशुओं [ के तुल्य ] ही स्वर है [ पशु चार पांव वाले होते हैं और अनुदात्त,
अनुदात्ततर, उदात्त और स्वरित, चार स्वर हैं ], पशुओं की प्राप्ति के लिये [ वह बोला
जाता है ] । ( सूक्तं शंसति ) वह सूक्त [ अच्छा कहा हुआ स्तोत्र ] बोलता है । ( गृहाः
वै प्रतिवीतं सूक्तं, तत् प्रतिवीततमया वाचा शंस्तव्यम् ) घरों के समान ही अभीष्ट
सूक्त है, वह अत्यन्त अभीष्ट वाणी से बोलना चाहिये । ( सः यद्यपि ह दूरात् पशून्
लभते, गृहान् एव एनान् आजिगमिषति ) वह [ कोई पुरुष ] जब ही दूर से पशुओं
को [ चरते हुये ] पाता है, घरों को ही उन्हें लाना चाहता है । ( गृहाः हि पशूनां
प्रतिष्ठा ) क्योंकि घर ही पशुओं की प्रतिष्ठा [ ठहरने का स्थान ] हैं । ( निविदं शंसति )
निवित् [ निश्चित विद्या वाली स्तुति ] वह बोलता है । ( यत् अन्तरात्मन्, तत् निवित्,
तत् एव अस्य तत् कल्पयति ) जो अन्तरात्मा [ अन्तःकरण में वर्तमान पराक्रम ] है, वह
निवित् है, उससे ही इस [ यजमान ] के उस [ अन्तरात्मा ] को समर्थ करता है ।
( परिधानीयां शंसति ) वह परिधानीया [ स्तुति ] बोलता है । ( प्रतिष्ठा वै
परिधानीया, प्रतिष्ठायै एव एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति ) प्रतिष्ठा [ ठहरने के स्थान
के समान अथवा गौरव के समान ] परिधानीया है, प्रतिष्ठा के लिये ही इस [ यजमान ]
को अन्त में वह स्थापित करता है । ( याज्यया यजति ) याज्या [ यज्ञ योग्य स्तुति ] से
वह यज्ञ करता है । ( अन्नं वै याज्या अस्य अन्नाद्यम् एव तत् कल्पयति ) अन्न ही
याज्या [ स्तुति ] है, इस [ यजमान ] के खाने योग्य अन्न को ही उससे वह समर्थ करता
है । ( यज्ञस्य एतत् वै मूलम्, यत् धाय्याः च याज्याः च ) यज्ञ का यह ही मूल है,
जो धाय्यायैं और याज्यायैं हैं । ( तत् यत् अन्नाः, अन्नात् धाय्याः च याज्याः च
कुर्युः ) जो वे अन्न वाली हैं, अन्न के लिये धाय्याओं और याज्याओं को वे [ याजक ]
ङीप् । उत्तमतराम् ( शंस्तव्या ) पठितव्या ( अप्रतिवादिनी ) पत्युः प्रतिकूलं
वदतीति प्रतिवादिनी तद्विपर्ययेण । अकटुभाषिणी । प्रियभाषिणी ( प्रतिवी-
तम् ) प्रति + वी गतिव्याप्तिकान्त्यादिषु-क्तः । अभीष्टम् । अतिप्रियम् ( प्रतिवीत-
तमया ) अभीष्टतमया ( लभते ) प्राप्नोति ( आजिगमिषति ) आ + गमेः-सनि
रूपम् । आनेतुमिच्छति ( यद्यपि ) यदा हि ( प्रतिष्ठा ) स्थितिस्थानम् ( अन्नाः )
कण्डिका २३ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २३ ४०७
करें । ( तत् यज्ञम् उन्मूलम् एव कुर्युः ) [ जो वे अन्यथा करें ] उस यज्ञ को ही वे
निर्मूल कर दें । ( तस्मात् ताः सामान्याः एव स्युः ) इसलिये वे [ धाय्यायैं और
याज्यायैं ] सामान्य [ सब यज्ञों में समान ] ही होवें ॥ २२ ॥
भावार्थः- जैसे यज्ञ में उत्तम स्वर से अवसर के अनुसार स्तुति की जाती है, वैसे
ही मनुष्यों को सब स्थानों में मनोहर वाणी से अवसर के अनुकूल बोलना चाहिये ॥ २२ ॥
विशेषः १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ३ । २४ से मिलाओ ॥
विशेषः २-( शंस्तव्या प्रतिवादिनी ) के स्थान पर ( शंस्तव्याप्रतिवा-
दिनी = शंस्तव्या-अप्रतिवादिनी ) ऐतरेय ब्राह्मण से ठीक किया है ।
कण्डिका २३ ॥
तदाहुः, किंदेवत्यो यज्ञ इति । ऐन्द्र इति ब्रूयात्, ऐन्द्रे वावै यज्ञे सति
यथाभागमन्या देवता न्वावायन् । ता प्रातःसवने मरुत्वतीये तृतीयसवने च ।
अथ हैतत् केवलमेवेन्द्रस्य, यदूर्ध्वं मरुत्वतीयात् । तस्मात् सर्वे निष्केवल्यानि
शंसन्ति । यदेव निष्केवल्यानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्धैव निष्केवल्यानि,
एकं ह वा अग्रे सवनमासीत् प्रातःसवनमेव । अथ हैतं प्रजापतिरिन्द्राय ज्येष्ठाय
पुत्रायैतत् सवनं निरमिमत, यत् माध्यन्दिनं सवनम् । तस्मात् माध्यन्दिने सवने
सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति । यदेव निष्केवल्यानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ।
यद्धेव निष्केवल्यानि, या ह वै देवताः प्रातःसवने होता शंसति, ताः शस्त्वा
होत्राशंसिनोऽनुशंसन्ति । मैत्रावरुणं तृचं प्रउगे होता शंसति तदुभयं मैत्रावरु-
णम्, मैत्रावरुणं मैत्रावरुणोऽनुशंसति । ऐन्द्रं तृचं प्रउगे होता शंसति, तदुभय-
मैन्द्रम् । ऐन्द्रं ब्राह्मणाच्छंस्यनुशंसति, ऐन्द्राग्नं तृचं प्रउगे होता शंसति तदुभय-
मैन्द्राग्नम् । ऐन्द्राग्नमच्छावाकोऽनुशंसति । अथ हैतत् केवलमेवेन्द्रस्य, यदूर्ध्वं
मरुत्वतीयात् । तस्मात् सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति । यदेव निष्केवल्यानि, तत्
स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्धेव निष्केवल्यानि, यदेददेवीर्सहिष्ट माया अथाभवत्
केवलः सोमो अस्येति ऋचाभ्यनूक्तम् । देवान् ह यज्ञन्तन्वा¹नान् असुररक्षांस्य-
जिघांसन् । तेऽब्रुवन्, वामदेवं त्वं न इमं यज्ञं दक्षिणतो गोपायेति, मध्यतो
वसिष्ठं, उत्तरतो भरद्वाजं, सर्वाननु विश्वामित्रम् । तस्मात् मैत्रावरुणो वामदे-
वान्न प्रच्यवते, वसिष्ठाद् ब्राह्मणाच्छंसी, भरद्वाजादच्छावाकः, सर्वे विश्वामि-
त्रात् । एत एवास्मै तदृषयोऽहरहर्नमर्गा अप्रमत्ता यज्ञं रक्षन्ति, य एवं वेद य एवं
वेद ॥ २३ ॥
इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे तृतीयः प्रपाठकः समाप्तः ।
अन्न-अशंआदाच् । अन्नवत्यः ( अन्नात् ) अन्नाय (उन्मूलम्) उन्मूलितम् ।
उत्पाटितम् ( सामान्याः ) साधारणाः ॥
१. पू. सं. 'तन्वानाः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका २३ ॥ माध्यन्दिन सवन के देवता इन्द्र की महिमा ॥
४०८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २३ ॥
कण्डिका २३ ॥ माध्यन्दिन सवन के देवता इन्द्र की महिमा ॥
( तद् आहुः, किंदेवत्यः यज्ञः इति ) फिर वे [ ऋषि ] कहते हैं—कौन देवता
वाला यज्ञ है। ( ऐन्द्रः, इति ब्रूयात्, ऐन्द्रे वाव यज्ञे सति यथाभागम् अन्याः देवताः
नुअवयन् ) इन्द्र देवता वाला है - ऐसा वह कहे, इन्द्र देवता वाले ही यज्ञ होने पर अपने
अपने भाग के अनुसार दूसरे देवता अवश्य आते हैं। (ताः प्रातःसवने मरुत्वतीये
तृतीयसवने च ) वे [ देवता ] प्रातःसवन, मरुत्वतीय [ माध्यन्दिन सवन ] और तृतीय
सवन में [ आते हैं ]। ( अथ ह इन्द्रस्य एव एतत् केवलं यत् मरुत्वतीयात् ऊर्ध्वम् )
फिर यह इन्द्र का ही केवल [ सेवनीय स्वरूप ] है, जो मरुत्वतीय [ यज्ञ ] से ऊपर है।
( तस्मात् सर्वे निष्केवल्य़ानि शंसन्ति ) इसलिये सब [ याजक ] निष्केवल्य [ केवल
इन्द्र के स्तोत्रों ] को बोलते हैं। (यत् एव निष्केवल्य़ानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य
रूपम्, यत् उ एव निष्केवल्य़ानि ) जो ही निष्केवल्य [ स्तोत्र ] हैं, वह स्वर्गलोक का
रूप है, क्योंकि यही निष्केवल्य [ केवल इन्द्र के स्तोत्र ] हैं। ( अग्रे ह वै एकं सवनं
प्रातःसवनम् एव आसीत् ) पहिले निश्चय करके एक सवन प्रातःसवन ही था। ( अथ ह
प्रजापतिः एतं [ = एतस्मै ] ज्येष्ठाय पुत्राय इन्द्राय एतत् सवनं निरमिमत, यत्
माध्यंदिनं सवनम् ) फिर प्रजापति परमेश्वर ने सबसे बड़े पुत्र इस इन्द्र [ परम ऐश्वर्य्यवान्
पुरुष ] के लिये यह सवन बनाया, जो माध्यन्दिन सवन है। ( तस्मात् माध्यन्दिने सवने
सर्वे निष्केवल्य़ानि शंसन्ति ) इसलिये माध्यन्दिन सवन में सब [ याजक ] निष्केवल्य
[ स्तोत्रों ] को बोलते हैं [ अर्थात् इन्द्र के ही स्तोत्र बोलते हैं ]। (यत् एव निष्केवल्य़ानि
तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम्, यत् उ एव निष्केवल्य़ानि ) जो ही निष्केवल्य [ स्तोत्र ]
हैं, वह स्वर्ग लोक का रूप है, क्योंकि यही निष्केवल्य [ केवल इन्द्र के स्तोत्र ] हैं। ( याः ह
वै देवताः प्रातःसवने होता शंसति, ताः शस्त्वा होत्राशंसिनः अनुशसंन्ति ) जिन
ही देवताओं को प्रातःसवन में होता बुलाता है, उनको स्तुति करके होत्राशंसी [ वेदवाणी
से स्तुति करने वाले ऋत्विज् ] पीछे से बुलाते हैं। ( मैत्रावरुणं तृचं प्रउगे होता शंसति,
मैत्रावरुणं मैत्रावरुणः अनुशंसाति, तत् उभयं मैत्रावरुणम् ) मैत्रावरुण [ मित्र और
वरुण देवता वाले ] तृच [ तीन मंत्रों के समूह ] को प्रउग यज्ञ में होता बोलता है,
मैत्रावरुण स्तोत्र को मैत्रावरुण [ ऋत्विज् ] पीछे से बोलता है, वह दोनों
[ होता और मैत्रावरुण ऋत्विज् का स्तोत्र ] मित्र और वरुण देवता वाला
है। ( ऐन्द्रं तृचं प्रउगे होता शंसति, ऐन्द्रं ब्राह्मणाच्छंसी अनुशंसाति, तत् उभयम्
ऐन्द्रम् ) इन्द्र देवता वाले तृच को प्रउग यज्ञ में होता बोलता है, इन्द्र देवता वाले [तृच] को
२३—( निष्केवल्य़ानि ) वृषादिभ्यश्चित् ( उ० १ । १०६ ) निः+केवृ सेवने
—कलच्, ततो यत् । निरन्तरस्वरूपयुक्तानि । इन्द्रस्तोत्राणि (होत्राशंसिनः )
होत्रा वाङ्नाम-निघ० १ । ११ । वेदवाणीभाषिणः ( अनु ) पश्चात् ( अदेवीः )
विदुषां विरुद्धाः । आसुरीः (असहिएंष्ट) अभ्यभूत् (मायाः ) छलकापटक्रियाः
( अथ ) अनन्तरमेव ( केवलः ) सेवनीयः ( सोमः ) अमृतरसः । मोक्षानन्दः
( अजिघांसन् ) हन्तुमैच्छन् (वामदेवम् ) उत्तमविद्वांसम् (वसिष्ठम्) . अति-
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २३ ४०६
ब्राह्मणाच्छंसी पीछे से बोलता है, वे दोनों [ दोनों के स्तोत्र ] इन्द्र देवता वाले हैं।
( ऐन्द्राग्नं तृचं प्रउगे होता शंसति, ऐन्द्राग्नम् अच्छावाकः अनुशंसाति, तत् उभयम्
ऐन्द्राग्नम् ) इन्द्र और अग्नि देवता वाले तृच को प्रउग यज्ञ में होता बोलता है और
इन्द्र और अग्नि देवता वाले [ तृच ] को अच्छावाक पीछे से बोलता है, वह दोनों [ दोनों
का स्तोत्र ] इन्द्र और अग्नि देवता वाला है। ( अथ ह एनत् केवलम् एव इन्द्रस्य यत्
मरुत्वतीयात् ऊर्ध्वम् ) फिर यह इन्द्र का ही केवल [ सेवनीय स्वरूप ] है, जो मरुत्व-
तीय [ यज्ञ ] से ऊपर है। ( तस्मात् सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति ) इसलिये सब
[ याजक ] निष्केवल्य [ केवल इन्द्र के स्तोत्रों ] को बोलते हैं। ( यत् एव निष्केवल्यानि
तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं, यत् उ एव निष्केवल्यानि ) जो ही निष्केवल्य [ स्तोत्र ]
हैं, वह स्वर्ग लोक का रूप है, क्योंकि यह ही निष्केवल्य [ केवल इन्द्र के स्तोत्र ] हैं।
( यदेददेवीरसहिष्ट माया अथाभवत् केवलः सोमो अस्य-इति ऋचा अभ्यनूक्तम् )
( यदा इत् ) जब ही ( अदेवीः ) विद्वानों के विरुद्ध [ आसुरी ] ( मायाः ) मायाओं
[ छल कपट क्रियाओं ] को ( असहिष्ट ) उसने जीत लिया, ( अथ ) तब ही ( सोमः )
सोम [ अमृत रस अर्थात् मोक्षसुख ] ( अस्य ) उस [ पुरुषार्थी ] का ( केवलः )
सेवनीय ( अभवत् ) हुआ है [ अथ० २० । ८७ । ५ पाद ३, ४ ]—इस ऋचा करके
अनुकूल कहा गया है। (यज्ञं तन्वानान् देवान् असुररक्षांसि अजिघांसन् ) यज्ञ को
फैलाते हुए देवताओं को असुर राक्षसों ने मारना चाहा। ( वामदेवम् अब्रुवन्, त्वं
दक्षिणतः नः इमं यज्ञं गोपाय इति, वसिष्ठम् मध्यतः, भरद्वाजम् उत्तरतः, अनु
विश्वामित्रं सर्वान् ) वे वामदेव [ उत्तम विद्वान् ] से बोले—तू दक्षिण से हमारे इस
यज्ञ की रक्षा कर, वसिष्ठ से [ अति श्रेष्ठ पुरुष से, वे बोले ]—बीच से [ रक्षा कर ],
भरद्वाज से [ अन्न वा ज्ञान धारण करने वाले पुरुष से बोले ]—उत्तर से [ रक्षा कर ]
और पीछे से विश्वामित्र से [ सबके मित्र पुरुष से बोले ]—सबों की [ सब यज्ञों की ]
[ रक्षा कर ]। ( तस्मात् मैत्रावरुणः वामदेवात् न प्रच्यवते, ब्राह्मणाच्छंसी वसिष्ठात्,
अच्छावाकः भरद्वाजात्, सर्वे विश्वामित्रात् ) इसलिये मित्र और वरुण देवता
वाला ऋत्विज् वामदेव [ श्रेष्ठ विद्वान् ] से नहीं बढ़ कर जाता है, ब्राह्मणाच्छंसी
[ वेद से स्तुति करने वाला ऋत्विज् ] वसिष्ठ [ अति श्रेष्ठ पुरुष ] से, अच्छावाक [ अच्छा
उच्चारण करने वाला ऋत्विज् ] भरद्वाज [ बहुत अन्न वा ज्ञान रखने वाले पुरुष ] से,
और सब [ ऋत्विज् ] विश्वामित्र से [ सबके मित्र पुरुष से नहीं बढ़ कर जाते हैं
अर्थात् सब समान ऋत्विज् हैं ] । ( अस्मै एव तत् एते ऋषयः अहरहः नमर्गाः
अप्रमत्ताः यज्ञं रक्षन्ति, यः एवं वेद यः एवं वेद ) उस पुरुष के लिये ही तब यह
ऋषि लोग दिन दिन न मरते हुये [ अमर ] और अप्रमत्त [ भूल चूक बिना ] होकर
श्रेष्ठं पुरुषम् ( भरद्वाजम् ) अन्नस्य ज्ञानस्य वा धर्त्तारम् ( विश्वामित्रम्·) सर्वस्य
मित्रम् ( न ) निषेधे ( प्रच्यवते ) च्युङ् गतौ । प्रकर्षेण गच्छति ( नमर्गाः )
गन् गम्यद्योः ( उ० १ । १२३ ) नञ् + मृङ् प्राणत्यागे—गन् । अमर्गाः । अमृताः
( अप्रमत्ताः ) प्रमादरहिताः ॥
प्रपाठक की समाप्ति बताता है ] ॥ २३ ॥
४१० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १
यज्ञ की रक्षा करते हैं जो पुरुष ऐसा जानता है जो पुरुष ऐसा जानता है [ द्विर्वचन
प्रपाठक की समाप्ति बताता है ] ॥ २३ ॥
भावार्थः—जैसे यज्ञ में एक इन्द्र की स्तुति करने से अन्य देवताओं की स्तुति हो
जाती है, वैसे ही एक श्रेष्ठ महाप्रतापी पुरुष की बड़ाई में उसके साथियों की बड़ाई
हो जाती है ॥ २३ ॥
विशेषः—ऊपर प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित पूरा लिखा जाता है—
प्रेन्द्रस्य वोचं प्रथमा कृतानि प्र नूतना मघवा या चकार । यदेददेवी-
रसहिष्ट माया अथाभवत् केवलः सोमो अस्य--अथ० २० । ८७ । ५, ऋ० ७ ।
९८ । १ ।। ( इन्द्रस्य ) इन्द्र [ महाप्रतापी वीर ] के ( प्रथमा ) पहिले और ( नूतना )
नवीन ( कृतानि ) कर्मों को, ( या ) जो ( मघवा ) उस महाधनी ने ( चकार ) किये
हैं, ( प्र प्र वोचम् ) बहुत अच्छे प्रकार मैं कहूं । ( यदा इत् ) जब ही ( अदेवीः )
अदेवी [ विद्वानों के विरुद्ध, आसुरी ] ( मायाः ) मायाओं [ छल कपट क्रियाओं ] को
( असहिष्ट ) उसने जीत लिया है, ( अथ ) तब ही ( सोमः ) सोम [ अमृत रस
अर्थात् मोक्ष सुख ] ( अस्य ) उस [ पुरुषार्थी ] का ( केवलः अभवत् ) सेवनीय
हुआ है ॥
इति श्रीमद्राजाधिराज-प्रथितमहागुणमहिम-श्रीसयाजीराव-गायकवाड़ा-
धिष्ठित बड़ोदेपुरीगत श्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु
लब्धदक्षिणेन श्रीपण्डितक्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते
गोपथब्राह्मणभाष्य उत्तरभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे माघमासे कृष्णतृतीयायां तिथौ १९८० [ अशी-
त्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ॥
मुद्रितम्-आश्विन कृष्णा ७ संवत् १९८१ वि० ता० २० सेप्टेम्बर सन् १९२४ ई० ॥
अथ चतुर्थः प्रपाठकः
कण्डिका १ ॥
ओम् । कया नश्चित्र आ भुवत्, कया त्वं न ऊत्येति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रि-
यानुरूपौ । कस्तमिन्द्र त्वावमुमिति बार्हतः प्रगाथः । तस्योपरिष्टाद् ब्राह्मणम् ।
सद्यो ह जातो वृषभः कनीन इति उक्थमुखम् । एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्रेति
पर्यासः । उशन्नु षु णः सुमना उपाक इति यजति । एतामेव तद्देवतां यथाभागं
प्रीणाति, वषट्कृत्यानुवषट् करोति । प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति, न ह्वानाराश-
धंसाः सीदन्ति ॥ १ ॥
कण्डिका १ ॥ एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में मैत्रावरुण
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १ ४११
कण्डिका १ ॥ एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में मैत्रावरुण
के मन्त्र प्रयोग ॥
( ओम् । कया नश्चित्र आ भुवत्. कया त्वं न ऊत्या-इति मैत्रावरुणस्य
स्तोत्रियानुरूपौ ) कया नश्चित्र आ भुवत्......, और कया त्वं न ऊत्या..... यह
दो मन्त्र मैत्रावरुण [ ऋत्विज् ] के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं। ( कस्तमिन्द्र
त्वावसुम्, इति बार्हंतः प्रगाथः ) कस्तमिन्द्र त्वावसुम्...... यह मन्त्र बृहती छन्द
वाला प्रगाथ [ अच्छे प्रकार गाने योग्य स्तोत्र ] है। ( तस्य उपरिष्टात् ब्राह्म-
णम् ) उसके ऊपर यह [ आगे वाला मन्त्र ] ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है। ( सद्यो
ह जातो वृषभः कनीनः, इति उक्थमुखम् ) सद्यो ह जातः वृषभः कनीनः... यह मन्त्र
उक्थ [ स्तोत्र ] का आरम्भ है। ( एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र-इति पर्यायः ) एवा
त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र... यह मन्त्र [ उक्थ का ] पर्याय [ विराम ] है। ( उशन्नु पु णः
सुमना उपाके,-इति यजति ) उशन्नु पु णः सुमना उपाके... इस मन्त्र से वह यज्ञ करता
है [ याज्या आहुति देता है ] । ( एताम् एव देवतां तत् यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्य
अनुवषट् करोति ) इस ही देवता को उससे अपने अपने भाग के अनुसार वह प्रसन्न करता
है, और वषट्कार करके अनुवषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] करता है। ( प्रति एव
अभिमुशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति ) वे [ ऋषि लोग ]
प्रत्यक्ष ही विचारते हैं—नरों की स्तुति के बिना [ यज्ञ यजमान को ] न बढ़ाते हैं और
नहीं चलते हैं [ नहीं आप बढ़ते हैं। देखो गो० उ० ३ । १५ ] ॥ १ ॥
भावार्थ:—समय के अनुकूल यथावत् स्तुति होनी चाहिये ॥ १ ॥
विशेष:—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—कया नश्चित्र आ भुवदूती सदावृधः सखा । कया शचिष्ठया वृता—
अथर्व २० । १२४ । १, ऋक् ४ । ३१ । १, यजु० २७ । ३६ तथा साम० उ० १ ।
१ । १२ ॥ (चित्रः) विचित्र वा पूज्य और (सदावृधः) सदा बढ़ाने वाला [ राजा ]
( नः ) हमारी ( कया ) कमनीय वा सुख देने वाली [ वा कौन सी ] ( ऊती ) रक्षा से
और ( कया ) कमनीय वा सुख देने वाली [ वा कौन सी ] ( शचिष्ठया ) अति उत्तम कर्म
वा बुद्धि वाले ( वृता ) बर्ताव से ( सखा ) [ हमारा ] सखा ( आ ) ठीक ठीक
( भुवत् ) होवे ॥
१—( कया ) अन्येष्वपि दृश्यते ( पा० ३ । २ । १०१) कमेः—डः, टाप् । कः
कमनो वा क्रमणो वा सुखो वा—निरु० १० । २० कमनीयया। सुखप्रदया ।
अथवा प्रश्नवाचकोऽस्ति ( नः ) अस्माकम् ( चित्रः ) अद्भुत:। पूज्यः ( आ )
समन्तात् ( भुवत् ) भवेत् ( नः ) अस्मान् ( ऊत्या ) रक्षया ( त्वावसुम् ) त्वया
प्राप्तधनम् ( कनीनः ) कनी दीप्तिकान्तिगतिषु—ईनप्रत्ययः । दीप्तिमान् ( उशन् )
वश कान्तौ—शतृ । हे कामयमान ( सुमनाः ) प्रसन्नचित्तः ( उपाके ) समीपे ॥
४१२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १
२—कया त्वं न ऊत्याऽभि प्र मन्दसे वृषन् । कया स्तोतृभ्य आ भर—
ऋग्० ८ । ९३ [ सायण भाष्य ८२ ] । १६, साम० उ० ७ । ३ । ७ ॥ ( वृषन् )
हे बलवान् ! [ परमेश्वर ] (त्वम्) तू ( कया ) कमनीय वा सुखदायक ( ऊत्या ) रक्षा से
( नः ) हमें ( अभि ) सब ओर से ( प्र मन्दसे ) आनन्द देता है, ( स्तोतृभ्यः ) स्तुति
करने वालों को ( कया ) कमनीय वा सुखदायक [ रक्षा ] से ( आ भर ) भरपूर कर ॥
३—कस्तमिन्द्र त्वावसुमा मर्त्यो दधर्षति । श्रद्धा इत्ते मघवन् पार्ये दिवि
वाजी वाजं सिषासति—ऋग्० ७ । ३२ । १४ ॥ ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य
वाले राजन् ] ( कः मर्त्यः ) कौन मनुष्य ( तम् ) उस ( त्वावसुम् ) तुझसे पाये हुए
धन वाले को ( आ दधर्षति ) तिरस्कार करता है। ( मघवन् ) हे महाधनी ! ( ते )
तेरे लिये ( श्रद्धा इत् ) श्रद्धा से ही ( पार्ये दिवि ) पालने योग्य व्यवहार में ( वाजी )
विज्ञानी पुरुष ( वाजम् ) विज्ञान को ( सिषासति ) बांटना चाहता है ॥
४—सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः प्र भर्त्तुमावदन्धसः सुतस्य । साधोः पिब
प्रतिकामं यथा ते रसाशिरः प्रथमं सोम्यस्य—ऋग्० ३ । ४८ । १ ॥ ( सद्यः ह )
शीघ्र ही ( जातः ) प्रकट हुये, ( कनीनः ) प्रकाशमान, ( वृषभः ) सुखों की वर्षा
करने वाले [ आप, हे इन्द्र राजन् ! ] ( प्रभर्त्तुम् ) अच्छे प्रकार पालन करने के लिये
( सुतस्य अन्धसः ) सिद्ध किये हुये अन्न की ( आवत् ) रक्षा करें । ( रसाशिरः )
रसों का खाने वाला तू ( प्रतिकामम् ) प्रत्येक कामना में, ( यथा ते ) जैसे तेरे लिये हो,
( साधोः ) सिद्धि करने वाले ( सोम्यस्य ) सोम [ ऐश्वर्य ] में उत्पन्न रस का
( प्रथमम् ) पहिले ( पिब ) पान कर ॥
५—एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र विश्वे देवासः सुहवास ऊमाः । महामुभे रोदसी
वृद्धमृष्वं निरेकमिद् वृणते वृत्रहत्ये—ऋग्० ४ । १६ । १ ॥ ( वज्रिन् ) हे प्रशंसित
शस्त्र अस्त्र वाले ( इन्द्र ) इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( अत्र एव ) यहां पर
ही ( सुहवासः ) अच्छे प्रकार पुकारने वाले ( ऊमाः ) रक्षा करने वाले ( विश्वे )
सब ( देवासः ) विद्वान् लोग, ( उभे रोदसी ) दोनों सूर्य और भूमि [ के समान वर्त-
मान ] ( महाम् ) महान् ( वृद्धम् ) वृद्ध [ विद्यावृद्ध ], ( ऋष्वम् ) श्रेष्ठ ( एकम्
इत् ) अकेले ही ( त्वाम् ) तुझको ( वृत्रहत्ये ) शत्रुओं के नाश वाले संग्राम में ( निः
वृणते ) निरन्तर चुन लेते हैं ॥
६—उशन्नु षु णः सुमना उपाके सोमस्य नु सुषुतस्य स्वधावः । पा इन्द्र प्रति-
भृतस्य मध्वः समन्धसा ममदः पृष्ठचेन—ऋग्० ४ । २० । ४ ॥ ( नः उ.सु उशन् )
हे हमको निश्चय करके अच्छे प्रकार चाहने वाले ! ( स्वधावः ) हे उत्तम अन्न वाले !
( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( सुमनाः ) प्रसन्न चित्त वाला तू
( उपाके ) समीप में ( सुषुतस्य ) अच्छे प्रकार निचोड़े गये ( सोमस्य ) सोम [ ऐश्वर्य
युक्त पदार्थ ] की ( नु ) शीघ्र ( पाः ) रक्षा कर, और ( प्रतिभृतस्य ) प्रत्यक्ष पुष्ट किये
हुये ( मध्वः ) मधु [ उत्तम ज्ञान ] के ( पृष्ठचेन ) पीछे होने वाले सुख से ( अन्धसा )
अन्न के साथ ( सं ममदः ) अच्छे प्रकार आनन्द कर ॥
कण्डिका २ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० २ ४१३
कण्डिका २ ॥
तं वो दस्ममृतीषहं. तत्त्वा यामि सुवीर्य्यमिति ब्राह्मणाच्छंसिनः स्तोत्रिया-
नुरूपौ । उदु त्ये मधुमत्तमा गिर इति बार्हतः प्रगाथः । पशवो वै प्रगाथः, पशवः
स्वरः, पशूनामाप्त्यै । अतो मध्यं वै सर्वेषां छन्दसां बृहती, मध्यं माध्यन्दिनं
सवनानां, तन्मध्येनेव मध्यं समर्द्धयति । इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैरित्युक्थमुखम् ।
उदु ब्रह्मारायैरत श्रवस्येति पर्य्यासः । एवेदिन्द्रं वृषणं वज्रबाहुमिति परिदधाति ।
वसिष्ठासो अभ्यर्चन्ति अर्कैरिति । अन्नं वा अर्कोऽन्नाद्यमेवास्मै तत्परिदधाति । स
न स्तुतो वीरवद्धातु गोमदिति, प्रजाञ्चैवास्मै तत्पशूंश्चाशास्ते । यूयं पात स्वस्तिभिः
सदा न इति, स्वस्तिमती रूपसमृद्धा । एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं, यत् रूपसमृद्धम् ।
यत् कर्म्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदति, स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारमश्नुते । य एवं वेद
यश्चैवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी एतया परिदधाति । ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषा-
डिति यजति । एतामेव तद्देवतां यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्यानुवषट्करोति ।
प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति, न ह्यानाराशं॰साः सीदन्ति ॥ २ ॥
कण्डिका २ ॥ एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में ब्राह्मणाच्छंसी
के मन्त्र प्रयोग ॥
( तं वो दस्ममृतीषहम्, तत् त्वा यामि सुवीर्यम्, इति ब्राह्मणाच्छंसिनः
स्तोत्रियानुरूपौ ) तं वो दस्ममृतीषहं......और तत् त्वा यामि सुवीर्यम्...यह दो
मन्त्र ब्राह्मणाच्छंसी [ ऋत्विज् ] के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं। ( उदु त्ये मधु-
मत्तमा गिरः...इति बार्हतः प्रगाथः ) उदु त्ये मधुमत्तमा गिरः...यह मन्त्र बृहती
छन्द वाला प्रगाथ [ अच्छे प्रकार गाने योग्य स्तोत्र ] है । ( पशवः वै प्रगाथः,
पशवः स्वरः पशूनाम् आप्त्यै ) पशुओं [ के तुल्य ] ही प्रगाथ है, पशुओं [ के
तुल्य ] ही स्वर है, पशुओं की प्राप्ति के लिये [ वह बोला जाता है—देखो गो०
उ० ३ । २२ ] । ( अतः सर्वेषां छन्दसां मध्यं वै बृहती, सवनानां मध्यं माध्यं-
दिनम्, तत् मध्येन एव मध्यं समर्थयति ) इसलिये कि सब छन्दों का मध्य
ही बृहती है [ गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्ति, त्रिष्टुप् और जगती—इन सात
छन्दों में बृहती मध्यम है ], [ तीनों ] सवनों का मध्य माध्यन्दिन है, इसलिये मध्य से ही
मध्य को वह सम्पन्न करता है । ( इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दास मर्कैः...इति उक्थमुखम् )
इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दासमर्कैः...यह मन्त्र उक्थ [ स्तोत्र ] का आरम्भ है । ( उदु ब्रह्माण्यैरत
१-( तम् ) प्रसिद्धम् ( वः ) युष्मदर्थम् ( दस्मम् ) इषिबुधीन्धिदसि०
( उ० १ । १४५ ) दस दर्शनसंदंशनयोः-मक् । दर्शनीयम् ( ऋतीषहम् ) सांहित-
को दीर्घः । ऋतयो बाधकाः शत्रवः, तेषामभिभवितारम् । तत् , तादृक् ( त्वा )
त्वाम् ( यामि ) याचामि-निरु० २ । १ । याचे ( सुवीर्यम् ) महद्वीरवत्त्वम्
( उत् ) ऊर्ध्वम् ( उ ) चार्थे ( त्ये ) ते ( मधुमत्तमाः ) अतिशयेन मधुराः
श्रवस्या...इति पर्यायः ) उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्या...यह मन्त्र [ उक्थ का ] पर्याय
[ विराम ] है । ( एवेदिन्द्रं वृषणं वज्रबाहुम् ..इति परिदधाति ) एवेदिन्द्रं वृषणं
वज्रबाहुम् ...... [ अथ० २० । १२ । ६ पाद १ ] इससे परिधानीया स्तुति बोलता है ।
( वसिष्ठासो अभ्यर्चन्ति अर्कैः इति ) वसिष्ठासो अभ्यर्चन्ति अर्कैः--[ उसी मन्त्र का
यह दूसरा पाद है ] । ( अन्नं वै अर्कः अन्नाद्यम् एव अस्मै तत् परिदधाति ) अन्न ही
अर्क है, खाने योग्य अन्न को ही इस [ यजमान ] के लिये उससे वह सब ओर धारण करता
है । ( स न स्तुतो वीरवद् धातु गोमत् इति प्रजां च पशून् च एव अस्मै तत्
आशास्ते ) स न स्तुतो वीरवद् धातु गोमत्, -यह [ यह उसी का तीसरा पाद है ] प्रजा को
[ वीरवत् शब्द से ] और पशुओं को [ गोमत् शब्द से ] ही इस [ यजमान ] के लिये
उससे वह आशा करता है । ( यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः, इति स्वस्तिमती
रूपसमृद्धा ) यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः-[ यह उसी का चौथा पाद है ] यह स्वस्ति
शब्द वाली स्तुति रूप से समृद्ध है । ( एतत् वै यज्ञस्य समृद्धं यत् रूपसमृद्धम् ) यह
ही यज्ञ का समृद्ध कर्म है जो रूप से समृद्ध है । ( यत् क्रियमाणं कर्म ऋग् यजुः वा
अभिवदति, स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारम् अश्नुते, यः एवं वेद यः च एवं विद्वान्
ब्राह्मणाच्छंसी एतया परिदधाति ) जो किये जाते हुये कर्म को ऋग्वेद वा यजुर्वेद बतलाता
है, [उसके अनुसार] स्वस्ति [ आनन्द के साथ ] उस [ यजमान ] के यज्ञ का पार [ अन्त ]
वह [ विद्वान् ] पाता है जो ऐसा जानता है और जो ऐसा विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी इस
[ ऋचा ] से परिधानीया स्तुति बोलता है । ( ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषाट्...इति
यजति ) ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषाट्...इस मन्त्र से वह यज्ञ करता है [ याज्या आहुति
देता है ] । ( एताम् एव देवानां तत् यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्य अनुवषट् करोति)
इस ही देवता को उससे अपने अपने भाग के अनुसार वह. प्रसन्न करता है और वषट्कार
करके अनुवषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] करता है । ( प्रति एव अभिमृशन्ते,
( गिरः ) वाच्यः ( पूर्वित् ) शत्रूणां पुरां दुर्गाणां भेत्ता ( आ अतितरत् ) प्रावर्ध-
यत् ( दासम् ) दासू दाने-घञ् । सेवकम् ( अर्कैः ) अर्चनीयैर्मन्त्रैर्विचारैः ।
अन्नैः ( उत् ऐरत ) ईर गतौ-लङ् । नै विद्वांस उदीरितवन्तः । उच्चारितवन्तः ।
( उ ) एव ( ब्रह्माणि ) वेदज्ञानानि ( श्रवस्या ) श्रवस्-यत् । श्रवसे यशसे
हितानि ( एव ) एवम् ( इत ) अपि ( इन्द्रम् ) महाप्रतापिनं सेनापतिम्
( वृषणम् ) बलवन्तम् ( वज्रबाहुम् ) शस्त्रास्त्रपाणिम् ( वसिष्ठासः ) वसु-
इष्ठन्, असुक् । अतिशयेन वसवः श्रेष्ठविद्वांसः ( अभि ) सर्वतः ( अर्चन्ति )
सत्कुर्वन्ति ( नः ) अस्मान् ( स्तुतः ) प्रशंसितः ( वीरवत् ) वीरैर्युक्तम् ( धातु)
दधातु ( गोमत् ) प्रशस्तधेनुभियुक्तं राज्यम् ( आशास्ते ) आकाङ्क्षते ( पात )
रक्षत ( स्वस्तिभिः ) सुखैः ( स्वस्ति ) स्वन्त्या । सुखेन ( अश्नुते ) प्राप्नोति
( क्रियमाणम् ) अनुष्ठीयमानम् ( ऋजीषी ) अर्जेरूंज च ( उ० ४ । ३८ ) अर्ज
अर्जने-ईषन्, कित्, ऋजादेशश्च । ऋजीषं धनमस्यास्तीति-इनिः । महाधनी
( वज्री ) शस्त्रास्त्रभृत् ( वृषभः ) बलिष्ठः ( तुराषाट् ) तुर हिंसायाम्-क + षह
अभिभवे-ण्विः, छान्दसो दीर्घः । तुराणां हिंसकशत्रूणामभिभविता ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० २ ॥ ४१५
अ॒न॒राशं॑साः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति ) वे [ ऋषि लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते
हैं—नरों की स्तुति बिना [ यज्ञ यजमान को ] न बढ़ाते हैं और नहीं चलते हैं [ नहीं आप
बढ़ते हैं । देखो क० १ ] ॥ २ ॥
भावार्थः—कण्डिका १ के समान है ॥ २ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—तं वो॑ दस्ममृ॑तीषहं॒ वसोर्मन्दानमन्ध॑सः । अ॒भि व॒त्सं न स्वस॑रेषु धे॒नव॒
इन्द्रं॑ गी॒र्भिर्न॑वामहे—अथर्व० २० । ६ । १, ऋग्० ८ । ८८ । [ सायण भाष्य ७७ ] ।
१, साम० उ० १ । १ । १ । ३ ॥ [ हे मनुष्यों ! ] ( वः ) तुम्हारे लिये ( तम् ) उस
( दस्मम् ) दर्शनीय, ( ऋतीषहम् ) शत्रुओं के हराने वाले, ( वसोः ) धन से और
( अन्धसः ) अन्न से ( मन्दानम् ) आनन्द देने वाले ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले
परमात्मा ] को ( गीर्भिः ) वाणियों से ( अभि ) सब प्रकार ( नवामहे ) हम सराहते
हैं, ( न ) जैसे ( धेनवः ) गौयें ( स्वसरेषु ) घरों में [ वर्तमान ] ( वत्सम् ) बछड़े
को [ हिङ्कारती हैं ] ॥
२—तत् त्वा यामि सुवीर्यं तद् ब्रह्म पूर्वचित्तये । येना यतिभ्यो भृगवे
धने हिते येन प्रस्कण्वमाविथ—अथर्व० २० । ६ । ३, ऋग् ० ८ । ३ । ६ ।। [ हे
परमात्मन् ! ] ( त्वा ) तुझसे ( तत् ) वह ( सुवीर्यम् ) बड़ा वीरत्व और
( तत् ) वह ( ब्रह्म ) बढ़ता हुआ अन्न ( पूर्वचित्तये ) पहिले ज्ञान के लिए ( यामि )
मैं माँगता हूँ । ( येन ) जिस [ वीरत्व और अन्न ] से ( धने हिते ) धन के स्थापित होने
पर ( यतिभ्यः ) यतियों [ यत्नशीलों ] के लिए ( भृगवे = भृगुम् ) परिपक्व ज्ञानी को
और ( येन ) जिससे ( प्रस्कण्वम् ) बड़े बुद्धिमान् पुरुष को ( आविथ ) तूने बचाया है ।
३—उदुत्ये मधुमत्तमा गिर स्तोमास ईरते । सत्राजितो धनसा अक्षितोतयो
वाजयन्तो रथा इव—अथर्व० २० । १० । १, ऋ० ८ । ३ । १५, साम उ० ६ । १ ।
६ ॥ ( त्ये ) वे ( मधुमत्तमा ) अति मधुर ( स्तोमासः ) स्तोत्र ( उ ) और ( गिरः )
वाणियाँ ( उत् ईरते ) ऊँची जाती हैं। ( इव ) जैसे ( सत्राजितः सत्य से जीतने वाले,
( धनसा ) धन देने वाले, ( अक्षितोतयः ) अक्षय रक्षा वाले, ( वाजयन्तः ) बल प्रकट
करते हुए ( रथाः ) रथ [ आगे बढ़ते हैं ] ॥
४—इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दासमर्केर्विदद्वसुर्दय मानो वि शत्रून् । ब्रह्मजूतस्तन्वा
वावृधानो भूरिदात्र आपृणद् रोदसी उभे—अथर्व० २० । ११ । १ । ऋ० ३ । ३४ । १ ।।
( विदद्वसुः ) ज्ञानी श्रेष्ठ पुरुषों से युक्त, ( पूर्भित् ) [ शत्रुओं के ] गढ़ों को तोड़ने वाले
( शत्रून् ) बैरियों को ( वि ) विविध प्रकार । ( दयमानः ) मारते हुए ( इन्द्रः ) इन्द्र
[ बड़े ऐश्वर्य वाले राजा ] ने ( अर्कैः ) पूजनीय विचारों से ( दासम् ) दास [ सेवक ]
को ( आ अतिरत् ) बढ़ाया है । ( ब्रह्मजूतः ) ब्रह्माओं [ महाविद्वानों ] से प्रेरणा किये
गये ( तन्वा ) उपकार शक्ति से ( वावृधानः ) बढ़ते हुये; ( भूरिदात्रः ) बहुत से अस्त्र
शस्त्र वाले [ शूर ] ने ( उभे ) दोनों ( रोदसी ) आकाश और भूमि को ( आ ) भले
प्रकार ( अपृणत् ) तृप्त किया है ॥
कण्डिका ३ ॥
४१६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ३
५-उदु ब्रह्माण्याैरत श्रवस्येन्द्रं समर्य्ये महया वसिष्ठ । आ यो विश्वानि
शवसा ततानोपश्रोता म ईवतो वचांसि-अथर्व० २० । १२ । १, ऋग्वेद ७ । २३ ।
१ ॥ ( श्रवस्या ) यश के लिए हितकारी ( ब्रह्माणि ) वेदज्ञानों को ( उ ) ही ( उद्
ऐरत ) उन [ विद्वानों ] ने उच्चारण किया है, ( वसिष्ठ ) हे अति श्रेष्ठ ! ( इन्द्रम् )
इन्द्र [ महाप्रतापी सेनापति ] को ( समर्ये ) युद्ध में ( महय ) पूज । ( यः ) जिस
(उप श्रोता) आदर से सुनने वाले [शूर] ने ( ईवतः ) उद्योगी ( मे ) मेरे ( विश्वानि )
सब ( वचांसि ) वचनों को ( शवसा ) बल के साथ ( आ ) अच्छे प्रकार ( ततान )
फैलाया है ॥
६-एवेदिन्द्रं वृषण वज्रवाहुं वसिष्ठासो अभ्यर्चन्त्यर्कैः । स न स्तुतो वीरवद्
धातु गोमद् यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः-अथर्व० २० । १२ । ६, ऋग्० ७ । २३ । ६ ।
यजु० २० । ५४ ॥ ( एव इत् ) इस प्रकार से ही ( वसिष्ठासः ) अत्यन्त वसु [ श्रेष्ठ
विद्वान् लोग ] ( वृषणम् ) बलवान्, ( वज्रबाहुम् ) वज्र [ शस्त्र अस्त्रों ] को भुजा पर
रखने वाले ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ महाप्रतापी सेनापति ] को ( अर्कैः ) पूजनीय विचारों और अन्नों
से ( अभि अर्चन्ति ) यथावत् पूजते हैं । ( स्तुतः ) स्तुति किया गया ( सः ) वह ( नः )
हमारे लिये ( वीरवत् ) वीरों से युक्त ( गोमत् ) उत्तम गौओं वाले [ राज्य ] को
( धातु ) धारण करे, [ हे वीरों ! ] ( यूयम् ) तुम सब ( स्वस्तिभिः ) सुखों से ( सदा )
सदा ( नः ) हमें ( पात ) रक्षित रक्खो ॥
७-ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषाट्छुष्मी राजा वृत्रहा सोम पावा । युक्त्वा
हरिभ्यामुपयासद॒र्वाङ् माध्यन्दिने सवने मत्सदिन्द्रः-अथर्व० २० । १२ । ७ । ऋ० ५ ।
४० । ४ ॥ ( ऋजीषी ) महाधनी, ( वज्री ) वज्रधारी [ शस्त्र अस्त्रों वाला ], ( वृषभः )
बलवान् ( तुराषाट् ) हिंसक शत्रुओं का हराने वाला, ( शुष्मी ) बलवान् सेना वाला,
( राजा ) राजा, ( वृत्रहा ) वैग्रियों का मारने वाला, ( सोमपावा ) सोम [ महौषधियों
के रस ] का पीने वाला ( इन्द्रः ) इन्द्र [ महाप्रतापी सेनापति ] ( हरिभ्याम् ) दो घोड़ों
से [ रथ को ] ( युक्त्वा ) जोत कर ( अर्वाङ् ) सामने ( उपयासत् ) आवे और
( माध्यन्दिने ) मध्याह्न में ( सवने ) यज्ञ के बीच ( मत्सत् ) आनन्द पावे ॥
कण्डिका ३ ॥
तरोभिर्वोविदद्वसुन्तरणिरित्सिषासतीति, अच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ ।
उदिन्वस्य रिच्यत इति, बार्हतः प्रगाथः । तस्योक्तं ब्राह्मणम् । भूय इद्वावृधे वीर्यायिति
उक्थमुखम् । इमामूषु प्रभृतिं सातये धा इति, पयसिः । तस्य दशमीमुद्धरति ।
घोरस्य वा आङ्गिरसस्यैतदार्षं नेद्यज्ञं निर्दहेत् शस्यमानं पिवा वर्धस्व तव घा सुतास
इति यजति । एतामेव तद्देवतां यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट् करोति । प्रत्ये-
वाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति, न ह्यनाराशंᳪसाः सीदन्ति ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ।। एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में
अच्छावाक के मन्त्र प्रयोग ।।
( तरोभिर्वो विदद्वसुम्, तरणिरित् सिषासति, इति अच्छावाकस्य स्तोत्रियानु-
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ३ ।। ४१७
रूपौ ) तरोभिर्वो विदद्वसुम्... और, तरणिरित् सिषासति..., १, २ यह दो मन्त्र अच्छावाक
ऋत्विज् के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं। ( उदिन्वस्य रिच्यते...इति बार्हतः प्रगाथः )
उदिन्वस्य रिच्यते...३ यह मन्त्र बृहती छन्द वाला प्रगाथ [ अच्छे प्रकार गाने योग्य स्तोत्र ]
है। ( तस्य उक्तं ब्राह्मणम् ) उसका ही कहा गया ब्राह्मण है। ( भूय इद् वावृधे वीर्याय
इति उक्थमुखम् ) भूय इद् वावृधे वीर्याय ४ यह मन्त्र उक्थ [ स्तोत्र ] का आरम्भ है।
( इमामू षु प्रभृतिं सातये धाः-इति पर्यासः ) इमामू षु प्रभृतिं सातये धाः,...५ यह
मन्त्र [ उक्थ का ] पर्यास [ विराम ] है। ( तस्य दशमीम् उद्धरति ) उस [ सूक्त ] की
दसवीं ऋचा [ अस्मे प्र यन्धि-६ ] को उठाकर पढ़ता है। ( घोरस्य आङ्गिरसस्य वै
एतत् आर्षं शस्यमानं नेत् यज्ञं निर्दहेत् ) घोर आङ्गिरस का [ ऋषि विशेष का व्याख्या
किया हुआ ] यह वेद मन्त्र [ दसवीं ऋचा ] बोलना चाहिये, नहीं तो वह यज्ञ को भस्म कर
देवे। ( पिबा वर्धस्व तव घा सुतासः, इति यजति ) पिबा वर्धस्व तव घा सुतासः ७,
इस मन्त्र से वह यज्ञ करता है [ याज्या आहुति देता है ] । ( एताम् एव देवतां तत्
यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्य अनुवषट्करोति ) इस ही [ इन्द्र ] देवता को उससे अपने
अपने भाग के अनुसार वह प्रसन्न करता है और वषट्कार करके अनुवषट्कार [ अन्तिम
आहुति दान ] करता है। ( प्रति एव अभिभृंशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति न हि
सीदन्ति ) वे [ ऋषि लोग] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं—नरों की स्तुति के बिना [ यज्ञ यजमान
को ] न बढ़ाते हैं और नहीं चलते हैं [ नहीं आप बढ़ते हैं। देखो क० १, २ ] ॥ ३ ॥
भावार्थः—कण्डिका १ के समान है ॥ ३ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—तरोभिर्वो विदद्वसुमिन्द्रं सबाध ऊतये । बृहद् गायन्तः सुतसोमे अध्वरे
हुवे भरं न कारिणम्-ऋ० ८ । ६६ । १ [ सायण भाष्य ५५ ] ॥ [ हे मनुष्यो ! ]
( भरम् ) पोषण करने वाले ( कारिणं न ) कर्म कुशल के समान ( वः ) तुम्हारे लिये
( तरोभिः ) शीघ्रता से ( विदद्वसुम् ) धन पाने वाले ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले
वीर ] को ( बृहत् ) वृद्धिकारक स्तोत्र ( गायन्तः ) गाते हुये, ( सबाधः ) बाधा में पड़े
हुये हम ( ऊतये ) रक्षा के लिये ( सुतसोमे ) सिद्ध किये हुये सोम [ तत्त्व रस ] रखने
वाले ( अध्वरे ) हिंसा रहित यज्ञ में ( हुवे = आह्वयामः ) बुलाते हैं ॥
३—( तरोभिः ) वेगैः । बलैः—निघ० २ । ६ ( वः ) युष्मदर्थम् (विदद्वसुम्)
वेदयद्वसुम् । धनप्रापकम् ( तरणिः ) तारकः ( इत् ) एव (सिषासति) संभक्तुमिच्छति
( उत् ) आधिक्ये ( नु ) क्षिप्रम् ( अस्य ) राज्ञः ( रिच्यते ) अधिको भवति ( भूयः )
बहु—ईयसुन् । बहुतरम् । पुनः ( वावृधे ) वर्धते ( वीर्याय ) पराक्रमाय ( उ )
वितर्के ( सु ) शोभने ( प्रभृतिम् ) प्रकृष्टां धारणाम् ( सातये ) संविभागाय ( धाः )
दध्याः ( उद्धरति ) उद्धृत्य पठति ( आर्षम् ) ऋषिणा परमेश्वरेण प्रोक्तः । वेदमन्त्रः
( नेत् ) नैव ( शस्यमानम् ) कथ्यमानम् ( वर्धस्व ) वृद्धिं कुरु ( घ ) एव ( सुतासः )
निष्पन्नाः ॥
४१८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ३
२—तरणिरित् सिषासति वाजं पुरन्ध्या युजा। आ व इन्द्रं पुरुहूतं नमे गिरा
नेमिं तष्टेव सुद्रुवम्—ऋ० ७ । ३२ । २० ॥ (तरणिः इत्) तारने वाला पुरुष ही
(युजा) योग्य, (पुरन्ध्या) बहुत अर्थों को धारण करने वाली बुद्धि से (वाजम्)
विज्ञान वा धन को (सिषासति) बांटना चाहता है। (वः) तुम्हारे लिये (पुरुहूतम्)
बहुतों से बुलाये गये (इन्द्रम्) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले राजा] को (गिरा) वाणी से
(आ नमे) अच्छे प्रकार झुकता हूं, (तष्टा इव) जैसे बढ़ई (सुद्रुवम्) दृढ़ काठ वाले
(नेमिम्) पहिये को झुकाता है॥
३—उदिन्वस्य रिच्यतेंऽशो धनं न जिग्युषः। य इन्द्रो हरिवान् न दभन्ति तं
रिपो दक्षं दधाति सोमिनि—अथर्व० २० । ५६ । ३, ऋ० ७ । ३२ । १२ ॥ (अस्य)
उस [राजा] का (इत्) ही (अंशः) भाग (जिग्युषः) विजयी वीर के (धनं न)
धन के समान (नु) शीघ्र (उद् रिच्यते) बढ़ाता जाता है, (यः) जो (हरिवान्)
श्रेष्ठ मनुष्यों वाला (इन्द्रः) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाला राजा] (सोमिनि) तत्त्वरस वाले
व्यवहार में (दक्षम्) बल को (दधाति) लगाता है, और (तम्) उस [राजा] को
(रिपः) बैरी लोग (न दभन्ति) नहीं सताते हैं॥
४—भूय इद् वावृधे वीर्यायै एको अजुर्यो दयते वसूनि। प्ररिरिचे दिव इन्द्रः
पृथिव्या अर्धमिदस्य प्रति रोदसी उभे--ऋ० ६ । ३० । १ ॥ (एकः) अकेला
(अजुर्यः) न बूढ़ा होने वाला [महाबली राजा] (भूयः इत्) बहुत अधिक ही
(वीर्याय) पराक्रम के लिये (वावृधे) बढ़ता है और (वसूनि दयते) अनेक धनों का
दान करता है, [जैसे] (इन्द्रः) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाला परमात्मा] (दिवः) प्रकाश
लोक से और (पृथिव्याः) पृथिवी से (प्ररिरिचे) बहुत बड़ा है, (अस्य) उस
[परमात्मा] का (अर्धम् इत्) आधा भाग ही (उभे रोदसी प्रति) दोनों अन्तरिक्ष
और पृथिवी में है॥
५—इमाम् षु प्रभृतिं सातये धाः शश्वच्छश्वदूतिभिर्यादमानः। सुतेसुते वावृधे
वर्धनेभिर्यः कर्मभिर्महद्भिः सुश्रुतो भूत्—ऋ० ३ । ३६ । १ ॥ [हे इन्द्र! बड़े ऐश्वर्य
वाले राजन्] (शश्वच्छश्वत्) नित्य नित्य (ऊतिभिः) रक्षण क्रियाओं से (यादमानः)
प्रयत्न करता हुआ तू (इमाम् उ प्रभृतिम्) इस ही पालन शक्ति को (सातये) बांटने
के लिये (सु धाः) अच्छे प्रकार धारण कर। (यः) जो मनुष्य (सुतेसुते) प्रत्येक
निचोड़े हुये [तत्त्वरस] में (वर्धनेभिः) बढ़ती करने वाले साधनों से (वावृधे) बढ़ा है,
वह (महद्भिः कर्मभिः) महान् कर्मों से (सुश्रुतः) बड़ा विख्यात (भूत्) हुआ है॥
६—अस्मे प्र यन्धि मघवन्नृजीषिन्निन्द्र रायो विश्ववारस्य भूरेः। अस्मे शतं
शरदो जीवसे धा अस्मे वीराञ्छश्वत इन्द्र शिप्रिन्—ऋ० ३ । ३६ । १० ॥ (मघवन्)
हे पूजनीय (ऋजीषिन्) महाधनी (इन्द्र) इन्द्र! [बड़े ऐश्वर्य वाले राजन्] (अस्मे)
हम को (विश्ववारस्य) सबसे स्वीकार करने योग्य (भूरेः) बहुत (रायः) धन का
(प्र यन्धि) दान कर। (शिप्रिन्) हे सुन्दर नासिका और ठोढ़ी वाले (इन्द्र) इन्द्र!
(अस्मे) हमारे (शतं शरदः जीवसे) सौ वर्ष जीने को (अस्मे) हमारे लिये (शश्वतः)
कण्डिका ४ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ४ ॥ ४१६
सदा वर्तमान (वीरान्) वीरों को (धाः) धारण कर। [इस दसवें मन्त्र के घोर
आङ्गिरस ऋषि और शेष सूक्त के विश्वामित्र ऋषि हैं ] ॥
७--पिबा वर्धस्व तव घा सुतास इन्द्र सोमासः प्रथमा उतेमे । यथापिबः पूर्व्याँ
इन्द्र सोमाँ एवा पाहि पन्यो अद्या नवीयान्—ऋ० ३ । ३६ । ३ ॥ (इन्द्र) हे इन्द्र !
[बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष ] (पिब वर्धस्व) पी और बढ़, (प्रथमाः) पहिले (उत इमे)
और यह [अब ] (सुतासः) निचोड़े हुये (सोमासः) सोमरस [ऐश्वर्य करने वाले
सोमलता आदि तत्त्व रस ] (तव घ) तेरे ही हैं। (इन्द्र) हे इन्द्र ! (यथा) जैसे
(पूर्व्यान्) पूर्व जनों के सिद्ध किये हुये (सोमान्) सोमों [तत्त्वरसों] को (अपिबः)
तूने पिया है, (एव) वैसे ही (पन्यः) प्रशंसनीय और (नवीयान्) नवीनतर [अधिक
बल वाला] तू (अद्य) आज (पाहि) [उनकी ] रक्षा कर ॥
कण्डिका ४ ॥
अथाध्वर्यो शंꣳसावोमिति, स्तोत्रियानुरूपाय प्रगाथायोक्थमुखाय परि-
धानीयाया इति पञ्चकृत्व आह्वयन्ते । पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः। सर्वे ऐन्द्राणि
त्रैष्टुभानि शंसन्ति । ऐन्द्रं हि त्रैष्टुभं माध्यन्दिनꣳ सवनम्। सर्वे समवतीभिः
परिदधति, तद्यत् समवतीभिः परिदधति । अन्तो वै पर्यासोऽन्त उदर्कः, अन्तेनैवान्तं
परिदधति । सर्वे मद्वतीभिर्यजन्ति, तद्यत् मद्वतीभिर्यजन्ति । सर्वे सुतवतीभिः
पीतवतीभिरभिरूपाभिर्यजन्ति । यद्यज्ञेऽभिरूपं, तत् समृद्धम् । सर्वे ऽनुवषट् कुर्वन्ति,
स्विष्टकृत्त्वा अनुवषट्कारो नेत् स्विष्टकृतमन्तरयामेति । अन्तरिक्षलोको माध्यन्दिनं
सवनम् । तस्य पञ्च दिशः, पञ्चोक्थानि माध्यन्दिनस्य सवनस्य । स एतैः
पञ्चभिरुक्थैरेताः पञ्च दिश आप्नोत्येताः पञ्च दिश आप्नोति ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में (शंसावोम् )
मन्त्र को पांच बार बोलें ॥
(अथ अध्वर्यो शंसावोम् इति, स्तोत्रियाय, अनुरूपाय, प्रगाथाय, उक्थ-
मुखाय, परिधानीयायै इति, पंचकृत्वः आह्वयन्ते) फिर (अध्वर्यो शंसाव ओम्) हे
अध्वर्यो ! हम दोनों स्तुति करें, हां—इस मन्त्र से स्तोत्रिय [ स्तुति योग्य व्यवहार] के
लिये, अनुरूप [ विषय की अनुकूलता ] के लिये, प्रगाथ [ उत्तम गान ] के लिये, उक्थमुख
[यज्ञ की मुख्यता ] के लिये और परिधानीया [ समाप्ति क्रिया ] के लिये--इस प्रकार
पांच बार वे बोलते हैं। (पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तः यज्ञः ) पांच पाद वाला [ अथवा
पांच दिशाओं में व्यापक ] पङ्क्ति [ छन्द विशेष, अथवा विस्तार शक्ति प्रकृति ] है, पङ्क्ति
[ विस्तार ] वाला यज्ञ है। (सर्वे ऐन्द्राणि त्रैष्टुभानि शंसन्ति ) सब ऋत्विज् इन्द्र देवता
४–(पञ्चकृत्वः) पञ्चवारम् (पङ्क्तिः) पचि विस्तारे व्यक्तीकरणे च-
क्तिन् । विस्तारः ! गौरवम् । छन्दविशेषः (पाङ्क्तः) गो० उ० ३ । २० । विस्तार-
युक्तः । अन्यद्गतम्—गो० उ० ३ । १६ ॥