गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 457, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ४ ॥ ४१६
सदा वर्तमान (वीरान्) वीरों को (धाः) धारण कर। [इस दसवें मन्त्र के घोर
आङ्गिरस ऋषि और शेष सूक्त के विश्वामित्र ऋषि हैं ] ॥
७--पिबा वर्धस्व तव घा सुतास इन्द्र सोमासः प्रथमा उतेमे । यथापिबः पूर्व्याँ
इन्द्र सोमाँ एवा पाहि पन्यो अद्या नवीयान्—ऋ० ३ । ३६ । ३ ॥ (इन्द्र) हे इन्द्र !
[बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष ] (पिब वर्धस्व) पी और बढ़, (प्रथमाः) पहिले (उत इमे)
और यह [अब ] (सुतासः) निचोड़े हुये (सोमासः) सोमरस [ऐश्वर्य करने वाले
सोमलता आदि तत्त्व रस ] (तव घ) तेरे ही हैं। (इन्द्र) हे इन्द्र ! (यथा) जैसे
(पूर्व्यान्) पूर्व जनों के सिद्ध किये हुये (सोमान्) सोमों [तत्त्वरसों] को (अपिबः)
तूने पिया है, (एव) वैसे ही (पन्यः) प्रशंसनीय और (नवीयान्) नवीनतर [अधिक
बल वाला] तू (अद्य) आज (पाहि) [उनकी ] रक्षा कर ॥
कण्डिका ४ ॥
अथाध्वर्यो शंꣳसावोमिति, स्तोत्रियानुरूपाय प्रगाथायोक्थमुखाय परि-
धानीयाया इति पञ्चकृत्व आह्वयन्ते । पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः। सर्वे ऐन्द्राणि
त्रैष्टुभानि शंसन्ति । ऐन्द्रं हि त्रैष्टुभं माध्यन्दिनꣳ सवनम्। सर्वे समवतीभिः
परिदधति, तद्यत् समवतीभिः परिदधति । अन्तो वै पर्यासोऽन्त उदर्कः, अन्तेनैवान्तं
परिदधति । सर्वे मद्वतीभिर्यजन्ति, तद्यत् मद्वतीभिर्यजन्ति । सर्वे सुतवतीभिः
पीतवतीभिरभिरूपाभिर्यजन्ति । यद्यज्ञेऽभिरूपं, तत् समृद्धम् । सर्वे ऽनुवषट् कुर्वन्ति,
स्विष्टकृत्त्वा अनुवषट्कारो नेत् स्विष्टकृतमन्तरयामेति । अन्तरिक्षलोको माध्यन्दिनं
सवनम् । तस्य पञ्च दिशः, पञ्चोक्थानि माध्यन्दिनस्य सवनस्य । स एतैः
पञ्चभिरुक्थैरेताः पञ्च दिश आप्नोत्येताः पञ्च दिश आप्नोति ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में (शंसावोम् )
मन्त्र को पांच बार बोलें ॥
(अथ अध्वर्यो शंसावोम् इति, स्तोत्रियाय, अनुरूपाय, प्रगाथाय, उक्थ-
मुखाय, परिधानीयायै इति, पंचकृत्वः आह्वयन्ते) फिर (अध्वर्यो शंसाव ओम्) हे
अध्वर्यो ! हम दोनों स्तुति करें, हां—इस मन्त्र से स्तोत्रिय [ स्तुति योग्य व्यवहार] के
लिये, अनुरूप [ विषय की अनुकूलता ] के लिये, प्रगाथ [ उत्तम गान ] के लिये, उक्थमुख
[यज्ञ की मुख्यता ] के लिये और परिधानीया [ समाप्ति क्रिया ] के लिये--इस प्रकार
पांच बार वे बोलते हैं। (पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तः यज्ञः ) पांच पाद वाला [ अथवा
पांच दिशाओं में व्यापक ] पङ्क्ति [ छन्द विशेष, अथवा विस्तार शक्ति प्रकृति ] है, पङ्क्ति
[ विस्तार ] वाला यज्ञ है। (सर्वे ऐन्द्राणि त्रैष्टुभानि शंसन्ति ) सब ऋत्विज् इन्द्र देवता
४–(पञ्चकृत्वः) पञ्चवारम् (पङ्क्तिः) पचि विस्तारे व्यक्तीकरणे च-
क्तिन् । विस्तारः ! गौरवम् । छन्दविशेषः (पाङ्क्तः) गो० उ० ३ । २० । विस्तार-
युक्तः । अन्यद्गतम्—गो० उ० ३ । १६ ॥