सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १० ।। सहस्र संवत्सर यज्ञ और उस के स्थानापन्न

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १० ॥ २३१
स्याञ्जस्यमपश्यंस्ते ह्येव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि । ५ ।
ते देवा इह सामिवासुरूप तं यज्ञऋतुं जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को
हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति तत एतं विश्वजितं पृष्ठ्यं षडह-
स्याञ्जस्यमपश्यंस्ते ह्येव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि । ६ ।
ते देवा इह सामिवासुरूप तं यज्ञक्रतुं जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को
हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति स वा एष विश्वजिद् यः सहस्र-
संवत्सरस्य प्रतिमैष ह प्रजानां प्रजापतिर्यद्विश्वजिदिति ब्राह्मणम् । ७ ।। १० ।।
कण्डिका १० ।। सहस्र संवत्सर यज्ञ और उस के स्थानापन्न
विश्वजित् यज्ञ के विषय में कथा ॥
(देवाः ह वै सहस्रसंवत्सराय दिदीक्षिरे) देवताओं [विद्वानों] ने सहस्रसंवत्सर
[सहस्र वर्ष के यज्ञ] के लिये दीक्षा ली । (तेषां संवत्सराणां पंचशतानि पर्युपेतानि
आसन्) उन के पांच सौ वर्ष व्यतीत हो गये थे । (अथ इदं मवं शुश्रुवुः ये स्तोमाः
यानि पृष्ठानि यानि शस्त्राणि) उन्होंने यह सब सुने जो स्तोम, जो पृष्ठ [वैदिक
स्तोत्र] और जो शस्त्र [वैदिक स्तोत्र] हैं । (ते देवाः इह सामिवासुः, तं यज्ञक्रतुम्
उपजानीमः । यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण
यजेत इति) वे विद्वान् लोग इस पर व्याकुलता में रहने वाले [हुये] उस यज्ञ कर्म को
हम जान लेवें जो सहस्रसंवत्सर का प्रतिमा [स्थानापन्न] है, कौन सा वह मनुष्य है जो
सहस्रसंवत्सर से यज्ञ करे । (तत् अयातयाममध्ये यज्ञम् अपश्यन्) सो उन्होंने उचित
समय के न खोने में यज्ञ को देखा । (तेन अयातयाम्यम् आपेदे व्युष्टिः आसीत् तां
पंचमु अपश्यत् ऋचि यजुषि साम्नि शान्ते अथ घोरे ताः वै एताः पंच व्याहृतयः
भवन्ति ओं श्रावय, अस्तु श्रौषट्, यज, ये यजामहे, वौषट् इति १) उस से उचित
समय के न खोने को उस [यजमान] ने पाया, प्रकाश हुआ, उस [प्रकाश] को पांच में
देखा-ऋचा [स्तुति योग्य विद्या] में, यजुः [संगतिकरण विद्या] में साम [मोक्ष विद्या] में,
शान्त [शान्तिमय विद्या] में और घोर [पाप नाश करने के लिये भयानक विद्या] में, वे ही
यह पांच व्याहृतियां हैं-ओं श्रावय [ओम्, तू सुना], अस्तु श्रौषट् [श्रवण होवे], यज
[यज्ञ कर], ये यजामहे [जो हम लोग यज्ञ करते हैं], वौषट् [आहुति पहुंचे-देखो आगे
कण्डिका २१] । १ । (ते देवाः इह सामिवासुः, तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः यः सहस्र-
संवत्सरस्य प्रतिमा, कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति) वे विद्वान्
लोग इस पर व्याकुलता में रहने वाले [हुये]-उस यज्ञ कर्म को हम जान लेवें जो सहस्र
संवत्सर का स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है, जो सहस्र संवत्सर से
१०-(देवाः) विद्वांसः (दिदीक्षिरे) दीक्षां चक्रिरे। दीक्षां प्राप्तवन्तः
(पर्युपेतानि) सर्वतो व्यतीतानि (इह) अस्मिन् विषये (सामिवासुः) वसि-
वपियजिराजि० (उ० ४ । १२५) षम वैकल्ये अवैकल्ये च-इन् । कुवापा०
(उ० १ । १) वस निवासे-उण्, बहुवचनस्यैकवचनम् । सामिवासवः ।

२३२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० १०॥
यज्ञ करे। (ततः सहस्रसंवत्सरस्य एतं तापश्रितम् आञ्जस्यम् अपश्यन् ते हि एव
स्तोमाः भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ) फिर उन्होंने सहस्र संवत्सर के इस
तप से जाने गये गति व्यवहार को देखा, वे ही स्तोम, वे ही पृष्ठ, वे ही शस्त्र हैं। ( सः खलु
द्वादशमासान् दीक्षाभिः एति, द्वादशमासान् उपसद्भिः, द्वादशमासान् सुत्याभिः )
वह [ यजमान ] निश्चय करके बारह महीनों को दीक्षाओं से पाता है, बारह महीनों को
उपसदों [ उपासना यज्ञों ] से, और बारह महीनों को सुत्याओं [ सोम निचोड़ने की
क्रियाओं ] से । ( अथ यत् द्वादशमासान् दीक्षाभिः एति द्वादशमासान् उपसद्भिः तेन
एतौ अग्न्यकों आप्नोति, अथ यत् द्वादशमासान् सुत्याभिः, तेन इदं महत् उक्थ्यम्
अवाप्नोति २) फिर जब वह बारह महीनों को दीक्षाओं से पाता है और बारह महीनों
को उपसदों से, उससे इन अग्नि और सूर्य [ के बल ] को पाता है, और जब बारह महीनों
को सुत्याओं [ सोम निचोड़ने की क्रियाओं ] से [ पाता है ], उससे इस बड़े उक्थ्य
[ प्रशंसनीय व्यवहार ] को पाता है। २। ( ते देवाः इह सामिवासुः तं यज्ञक्रतुम् उप-
जानीमः यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा, कः हिं तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण
यजेत इति ) वे विद्वान् लोग इस पर व्याकुलता में रहने वाले [ हुये ] उस यज्ञ कर्म को
हम जान लेवें जो सहस्रसंवत्सर का स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर
से यज्ञ करे। ( ततः एतं संवत्सरं तापश्रितम् आञ्जस्यम् अपश्यन् ते हि एव
स्तोमाः भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ३ ) फिर उन्होंने इस संवत्सर के तप
से जाने गये गति व्यवहार को देखा, वे ही स्तोम, वे ही पृष्ठ और वे ही शस्त्र हैं। ३ ।
( ते देवाः इह सामिवासुः तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा,
कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति ) वे विद्वान् लोग इस पर
व्याकुलता में रहने वाले [ हुये ] उस यज्ञकर्म को हम जान लेवें जो सहस्रसंवत्सर का
स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर से यज्ञ करे। ( ततः एतं द्वादशाहं
संवत्सरस्य आञ्जस्यम् अपश्यन् ते हि एव स्तोमाः भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि
शस्त्राणि ) फिर उन्होंने इस द्वादशाह [ बारह दिन वाले [ संवत्सर के गति व्यवहार को
देखा, वे ही स्तोम, वे ही पृष्ठ और वे ही शस्त्र हैं। ( सः खलु द्वादशाहं दीक्षाभिः एति,
द्वादशाहम् उपसद्भिः, द्वादशाहं सुत्याभिः ) वह [ यजमान ] द्वादशाह यज्ञ को दीक्षाओं
से पाता है, द्वादशाह को उपसदों से और द्वादशाह को सुत्याओं से । ( अथ यत् द्वादशाहं

वैकल्ये निवासिनः, बभूवुः इति शेषः ( यज्ञक्रतुम् ) यज्ञकर्म ( प्रतिमा ) स्थाना-
पन्नः ( तस्मै ) चतुर्थी प्रथमायाः। सः ( अयातयाममध्ये ) अनष्टयोग्यसमय-
'मध्ये ( अयातयाम्यम् ) उचितसमयेनाशराहित्यम् ( आपेदे ) यजमानः प्राप्तवान्
( व्युष्टिः ) वि+वस निवासे यद्वा उषवधे दाहे च-क्तिन्। दीप्तिः। प्रकाशः
( ऋचि ) स्तुत्यविद्यायाम् ( यजुषि ) संगतिकरणविद्यायाम् ( साम्नि ) मोक्ष-
विद्यायाम् ( शान्ते ) शान्तिविद्यायाम् ( घोरे ) भयानकविद्यायां पापनाशाय
( श्रौषट् ) श्रु श्रवणे-डौषट्। व्याहृतिविशेषः ( वौषट् ) वह प्रापणे-डोषट ।

कण्डिका ११ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ११ २३३
दीक्षाभिः एति द्वादशाहम् उपसद्भिः तेन एतौ अग्न्यकौ आप्नोति, अथ यत्
द्वादशाहं सुत्याभिः, तेन इदं महत् उक्थ्यम् अवाप्नोति ४ ) फिर जब वह द्वादशाह
को दीक्षाओं से पाता है और द्वादशाह को उपसदों से, उससे इन अग्नि और सूर्य [ के बल ]
को पाता है, और जब द्वादशाह को सुत्याओं से [ पाता है ], उससे इस बड़े उक्थ्य
[ प्रशंसनीय व्यवहार ] को पाता है । ४ । ( ते देवाः इह सामिवासुः तं यज्ञक्रतुम् उप
जानीमः यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा, कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत
इति ) वे विद्वान् लोग इस पर व्याकुलता में रहने वाले [ हुये ], उस यज्ञ कर्म को हम
जान लेवें जो सहस्रसंवत्सर का स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर से
यज्ञ करे । ( ततः एतं पृष्ठ्यं स्तोमाः भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ५ )
फिर उन्होंने इस पृष्ठ्य षडह द्वादशाह के गति व्यवहार को देखा, वे ही स्तोम, वे ही
पृष्ठ्य, वे ही शस्त्र हैं । ५ । ( ते देवाः इह सामित्रासुः तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः
यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा, कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति )
वे विद्वान् लोग इस व्याकुलता में रहने वाले [ हुये ] उस यज्ञ कर्म को हम जान लेवें
जो सहस्रसंवत्सर का स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर से यज्ञ
करे । ( ततः एतं विश्वजितं पृष्ठ्यं षडहस्य आञ्जस्यम् अपश्यन्, ते हि एव
स्तोमाः भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ६ ) फिर उन्होंने इस विश्वजित्
पृष्ठ्य षडह के गति व्यवहार को देखा, वे ही स्तोम, वे ही पृष्ठ और'वे ही शस्त्र हैं । ६ ।
( ते देवाः इह सामिवासुः तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा,
कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति ) वे विद्वान् लोग इस पर
व्याकुलता में रहने वाले [ हुये ] उस यज्ञ कर्म को हम जान लेवें जो सहस्रसंवत्सर का
स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर से यज्ञ करे । ( सः वै एषः
विश्वजित् यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा एषः ह प्रजानां प्रजापतिः यत् विश्वजित्
इति ब्राह्मणम् ) वह ही यह विश्वजित् है जो सहस्रसंवत्सर का स्थानापन्न है, यही प्रजाओं
में प्रजापति है जो विश्वजित् है यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है । ७ ॥ १० ॥
भावार्थः—मनुष्य अपना सामर्थ्य विचार कर कार्य आरम्भ करे ॥ १० ॥
कण्डिका ११ ॥
पुरुषं ह वै नारायणं प्रजापतिरुवाच यजस्व यजस्वेति स होवाच यजस्व
यजस्वेत्येवं हात्य मात्रिरयक्षतमे वसवः प्रातःसवनेनागू रुद्रा माध्यन्दिने सवने
आदित्यास्तृतीयसवने यज्ञवास्तुत्येव पर्य्यंशिषो यज्ञवास्तुमित्येवमाशिषोऽहं वा
व्याहृतिविशेषः (तापश्चित्तम् ) तपस् + चिती संज्ञाने—क्तः । स्वार्थिकोऽण् तपसा
ज्ञातम् (आञ्जस्यम् ) अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु—असुन्, अञ्जस्—ष्यञ् ।
गतिव्यवहारम् ( उपसद्भिः) उपासनायज्ञैः (सुत्याभिः) सोमाभिषवक्रियाभिः
( उक्थ्यम् ) कथनीयम् । स्तुत्यम् ॥

कण्डिका ११ ॥ ऋत्विजों की योग्यता के विषय में प्रजापति

२३४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ११ ॥
एतद्वेद यज्ञे वसवः प्रातःसवनेनागू रुद्रा माध्यन्दिने सवने आदित्यास्तृतीयसवने
यज्ञवास्तुन्येव पर्य्यशिषो यज्ञवास्तुमित्येवमाशिषो विद्वांसो नूनं त्वा याजयेयुरेते ह
वा अविद्वांसो यत्रानृग्विद् होता भवत्ययजुर्विदध्वर्य्युरसामविदुद्गाताभृग्वङ्गिरोविद्
ब्रह्मा यजस्वैव हन्त तु ते तद्वक्ष्यामि यथा सूत्रे मणिरिव सूत्रमेतान्युक्थाहानि
भवन्ति सूत्रमिव वा मणाविति तस्माद्य एव सर्ववित्स्यात् तं ब्रह्माणं कुर्वीतैष ह वै
विद्वान् सर्वविद् ब्रह्मा यद् भृग्वङ्गिरोविदेते ह वा अस्य सर्वस्य शमयितारः
पालयितारस्तस्माद् ब्रह्मा स्तुते बहिःपवमाने वाचयति ॥ ११ ॥
कण्डिका ११ ॥ ऋत्विजों की योग्यता के विषय में प्रजापति
और नारायण की कथा ॥
( प्रजापतिः नारायणं पुरुषं ह वै उवाच, यजस्व यजस्व इति ) प्रजापति
[नाम वाला] नारायण [ नाम वाले, मनुष्यों के लिये ज्ञान वाले ] पुरुष से बोला-तू यज्ञ कर
तू यज्ञ कर । ( सः ह उवाच यजस्व यजस्व इति एवं ह आत्थ, अत्रिः मा अयक्षत,
इमे वसवः प्रातःसवनेन, रुद्राः माध्यन्दिने सवने, आदित्याः तृतीयसवने आगुः,
यज्ञवास्तुनि एव यज्ञवास्तुं पर्य्यशिषः इति ) वह [ नारायण ] भी बोला-तू यज्ञ कर
तू यज्ञ कर, ऐसा ही तू कहता है, [ सो ] खवैये [ स्वार्थी लोग ] यज्ञ न करें, यह
वसु [ श्रेष्ठ पुरुष ] प्रातःसवन में, रुद्र [ पापियों को रुलाने वाले अथवा ज्ञान
देने वाले लोग ] माध्यन्दिन सवन में, और आदित्य [ अखण्डव्रती ब्रह्मचारी लोग ] तृतीय
सवन में आवें । यज्ञभूमि में ही [ इनके लिये ] यज्ञगृह नियत कर । ( एवम् आशिषः अहं
वै एतत् वेद, यज्ञे वसवः प्रातःसवनेन, रुद्राः माध्यन्दिने सवने आदित्याः तृतीये
सवने आगुः, यज्ञवास्तुनि एव यज्ञवास्तुं पर्य्यशिषः इति ) [ प्रजापति बोला ] इस
प्रकार से आशीर्वादों को मैं भी यहां जानता हूं, यज्ञ में वसु लोग प्रातःसवन में, रुद्र लोग
माध्यन्दिन सवन में, और आदित्य लोग तृतीय सवन में आवें, यज्ञभूमि में ही [ इनके लिये ]
यज्ञगृह नियत कर [ यह जो तू कहता है ] । ( एवम् आशिषः विद्वांसः नूनं त्वा
याजयेयुः ) इस प्रकार आशीर्वाद जानने वाले पुरुष निश्चय करके तुझ [ नारायण ] से यज्ञ
करावें । ( एते ह वै अविद्वांसः यत्र अनृग्विद् होता, अयजुर्विद् अध्वर्युः, असामविद्
११- ( नारायणम् ) नर-अण् समूहार्थे इण् वा अय गतौ-ल्युट् ।
नाराय नरसमूहाय अयनं ज्ञानं यस्य तम् । मनुष्यविशेषम् ( प्रजापतिः ) प्रजापा-
लकः । मनुष्यविशेषः ( आत्थ ) ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि-लट् । त्वं कथयसि
( अत्रिः ) अदेस्त्रिनिश्च ( उ० ४ । ६८ ) अद भक्षणे-त्रिप् । अत्रयः । भक्ष-
णशीलाः ( वसवः ) श्रेष्ठा विद्वांसः ( रुद्राः ) रोदेर्णिलुक् च ( उ० २ । २२ )
रोदयतेः-रक् णेलुक् । यद्वा रु गतौ वधे च-क्विप्, तुगागमः + रा दाने-
कः । पापिनां रोदयितारः । रुतः ज्ञानस्य दातारः ( आदित्याः ) अखण्डव्रति-
ब्रह्मचारिणः ( यज्ञवास्तुनि ) वसेरगारे णिच्च ( उ० १ । ७० ) वस निवासे-

कण्डिका १२ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १२ २३५
उद्गाता अभृग्वङ्गिरोवित् ब्रह्मा भवति ) वे ही अनजानकार लोग होते हैं जहां ऋग्वेद
[ स्तुति विद्या ] न जानने वाला होता, यजुर्वेद [ संगतिकरण विद्या ] न जानने वाला
अध्वर्यु, सामवेद [ मोक्षविद्या ] न जानने वाला उद्गाता, और भृगु-अङ्गिराओं
[ प्रकाशमान ज्ञान वाले चारों वेदों ] को न जानने वाला ब्रह्मा होता है। ( यजस्व एव
हन्त तु ते तत् वक्ष्यामि यथा सूत्रे मणिः इव, वा सूत्रम् इव मणौ, सूत्रम्
एतानि उक्थाहानि भवन्ति, तस्मात् यः एव सर्ववित् स्यात् तं ब्रह्माणं
कुर्वीत ) तू यज्ञ ही कर, अरे भाई, तुझसे यह कहता हूं, क्योंकि भूत में मणि के समान
अथवा मणि में सूत के समान [ यह व्यवहार है ], सूत यह सब उक्थाहानि
[ प्रधान स्तोत्रों के दिन ] हैं [और मणि के समान याजक लोग हैं ], इसलिये जो ही सब
जानने वाला होवे, उसको ब्रह्मा बनावे, ( एष ह वै विद्वान् सर्ववित् ब्रह्मा यत् भृग्व-
ङ्गि़रोवित् ) यही विद्वान् सब जानने वाला ब्रह्मा होवे जो भृगु अङ्गिराओं [ प्रकाशमान
ज्ञान वाले चारों वेदों ] को जानने वाला है। ( एते ह वै अस्य सर्वस्य शमयितारः
पालयितारः ) यह ही [ वेदवेत्ता लोग ] इस सब यज्ञ के शान्ति देने वाले और पालन-
करने वाले हैं। ( तस्मात् ब्रह्मा स्तुते वहिःपवमाने वाचयति ) इस लिये ब्रह्मा
स्तुति किये हुये बहिःपवमान [ इस नाम वाले स्तोत्र ] में यह वचता है [ आगे क० १२
देखो ] ॥ ११ ॥
भावार्थः--होता, अध्वर्यु, उद्गाता और ब्रह्मा के विषय में गो० पू० २। १८
देखो ॥ ११ ॥
कण्डिका १२ ॥
श्येनोऽसि गायत्रच्छन्दा अनु त्वा॒रभे स्व॒स्ति मा सम्पारयेति । १ । स यदाह
श्येनोऽसीति सोमं वा एतदाहैष ह वा अग्नि॒र्भूत्वाऽस्मिँल्लोके संश्याययति । तद्यत्सं-
श्याययति तस्माच्छ्ये॒नस्तच्छ्येनस्य श्येनत्वं । २ । स यदाह गायत्रच्छन्दा अनु
त्वारभ इति गायत्रेण च्छन्दसा वसुभिर्देवैः प्रातःसवनेऽस्मिंल्लोकेऽग्नि सन्त॒मन्वार-
भते । ३ । स यदाह स्वस्ति मा सम्पारयेति गायत्रेणैव च्छन्दसा वसुभिर्देवैः
प्रातःसवनेऽस्मिंल्लोकेऽग्निना देवेन स्वस्ति मा सम्पारयेति । ४ । गायत्रेणै॒वैनन्त-
च्छन्दसा वसुभिर्देवैः प्रातःसवनेऽस्मिंल्लोकेऽग्निना देवेन स्वस्ति सम्पद्यते य
एवं वेद । ५ ॥ १२ ॥
तुन् णित् । यज्ञभूमौ ( पर्य्यशिपः ) शिल्लु विशेषणे-लुङ् लोडर्थे । परितः सर्वतः
विशिष्टं नियतं कुरु ( यज्ञवास्तुम् ) यज्ञगृहम् ( आशिपः ) आशीर्वादान् ।
कल्याणवचनानि ( वेद ) जानामि ( आगुः ) आ-अगुः । आ + इण् गतौ-लुङ्
लिङर्थे । आगच्छेयुः ( विद्वांसः ) जानन्तः ( याजयेयुः ) यज्ञं कारयेयुः ( अभृग्व-
ङ्गि़रोवित् ) भृगून् प्रकाशमानान् अङ्गिरसो वेदान् न वेत्ति जानाति सः ( उक्था-
हानि ) वच परिभाषणे -थक् । प्रधानस्तोत्रदिनानि ( शमंयितारः ) शान्तिकर्तारः
( बहिःपवमाने ) वहिष्पवमाने । एतन्नामके स्तोत्रे ॥

कण्डिका १२ ॥ प्रातःसवन की स्तुति का मन्त्र सोम विषय में ॥

२३६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १२ ॥
कण्डिका १२ ॥ प्रातःसवन की स्तुति का मन्त्र सोम विषय में ॥
( गायत्रच्छन्दाः श्येनः असि, त्वा अनु आरभे, स्वस्ति मा संपारय इति १ )
[ इस मन्त्र को ब्रह्मा पढ़ता है-क० ११ ] तू गाने योग्य आनन्द कर्मों वाला महाज्ञानी
परमात्मा है, तुझको निरन्तर मैं ग्रहण करता हूं, कल्याण के साथ मुझको तू यथावन् पार
लगा । १ । ( सः यत् आह श्येनः असि इति, सोमं वै एतत् आह ) वह जो यह कहता
है-तू श्येन [ महाज्ञानी परमात्मा ] है-इस से वह सोम [ सर्वजनक अथवा सर्वेश्वर पर-
मात्मा ] को ही बताता है । ( एषः ह वै अग्निः भूत्वा अस्मिन् लोके संश्याययति )
यह ही [ परमात्मा ] अग्नि [ तेजस्वी वा व्यापक ] होकर इस लोक में चलता रहता है ।
( तत् यत् संश्याययति तस्मात् श्येनः, तत् श्येनस्य श्येनत्वम् २ ) सो जो वह चलता
रहता है, इसी से वह श्येन [ महाज्ञानी परमात्मा ] है, यही महाज्ञानी का महाज्ञानीपन
है । २ । ( सः यत् आह गायत्रच्छन्दाः अनु त्वा आरभे इति गायत्रेण छन्दसा
वसुभिः देवैः प्रातःसवने अस्मिन् लोके अग्निं सन्तम् अनु आरभते ३ ) वह जो कहता
है-तू गाने योग्य आनन्द कर्मों वाला है तुझको निरन्तर मैं ग्रहण करता हूं-इस गाने योग्य
आनन्द कर्म से वसुदेवों [ श्रेष्ठ विद्वानों ] के साथ प्रातःसवन के समय इस लोक में [ पृथिवी
पर ] अग्नि [ तेजस्वी वा व्यापक परमात्मा ] होने हुये को वह निरन्तर ग्रहण करता
है । ३ । ( सः यत् आह स्वस्ति मा सम्पारय इति, गायत्रेण एव छन्दसा वसुभिः
देवैः प्रातः वने अस्मिन् लोके अग्निना देवेन स्वस्तिमा संपारय इति ४ ) वह
जो [ ब्रह्मा ] कहता है-कल्याण के साथ मुझको तू यथावत् पार लगा-इस से वह गाने
योग्य आनन्द कर्म से वसुदेवों [ श्रेष्ठ विद्वानों ] के साथ प्रातःसवन के समय इस लोक में
अग्नि देव [ तेजस्वी परमात्मा ] के साथ वह कल्याण से पार लगता है । ४ । ( तत् एन
गायत्रेण एव छन्दसा वसुभिः देवैः प्रात सवने अस्मिन् लोके अग्निना देवेन स्वस्ति
सम्पद्यते यः एवं वेद ५ ) सो उस पुरुष को गाने योग्य ही आनन्द कर्म से वसुदेवों
१२-( श्येनः ) श्यास्त्याह्वभविव्य इन्च् ( उ० २ । ४६ ) श्यैङ् गतौ—इनच् ।
श्येनः शंसनीयं गच्छति-निरु० ४ । २४ । श्येन आदित्यो भवति श्यायतेर्गतिकर्मणः ।
श्येन आत्मा भवति श्यायतेर्ज्ञानकर्मणः-निरु० १४ । १३ । महाज्ञानी परमात्मा
( गायत्रच्छन्दाः ) अमिनक्षियजि० ( उ० ३ । १०५ ) गै शब्दे-अत्रन् णित् । आतो
युक् चिण्कृतोः ( पा० ७ । ३ । ३३ ) इति युक् । गायत्रं गायतेः स्तुतिकर्मणः-निरु०
१ । ८ । चन्देरादेश्च छः ( उ० ४ । २१६ ) चदि आह्लादने-असुन्, चस्य छः ।
छन्दति अर्चतिकर्मा-निघ० ३ । १४ । गायत्राणि गानयोग्यानि छन्दांसि आह्लाद-
कर्माणि यस्य सः ( अनु ) निरन्तरम् ( आरभे ) परिगृह्णामि । आश्रयामि
( स्वस्ति ) कल्याणेन ( मा ) माम् ( सम् ) सम्यक् ( पारय ) पार कर्मस-
माप्तौ-लोट् । परतीरे गमय ( सोमम् ) अतिस्तुसुहु० । ( उ० १ । ४० ) षुञ्
अभिषवे, षु प्रसवैश्वर्ययोः-मन् । सोमः सूर्यः प्रसवनात्, सोम आत्माप्येतस्मादेव-निरु०
१४ । १२ । सर्वजनकं सर्वेश्वरं परमात्मानम् ( अग्निः ) तेजस्वी । सर्वव्यापकः
( संश्याययति ) श्यैङ् गतौ-णिच् स्वार्थे । सम्यक् गच्छति, जानाति व्याप्नोति

कण्डिका १३ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १३ ॥ २३७
[ श्रेष्ठ विद्वानों ] के साथ प्रातःसवन के समय इस लोक में अग्निदेव [ व्यापक परमात्मा ]
के साथ कल्याण समृद्ध करता है, जो ऐसा जानता है । ५ । ।। १२ ।।
भावार्थ:--परमेश्वर ज्ञान को मुख्य समझ कर मनुष्य को अपना कर्तव्य करना
चाहिए ॥ १२ ॥
विशेष:--श्येनोऽसि···, यह अथर्ववेद ६ । ४८ । १ । के तीन पाद हैं, [ पारय ]
पद के स्थान पर वेद में [ वह ] पद है ॥
कण्डिका १३ ॥
अथ माध्यन्दिने पवमाने वाचयति सम्राडसि त्रिष्टुप्छन्दा अनु त्वारभे
स्वस्ति मा सम्पारयेति । १ । स यदाह सम्राडसीति सोमं वा एतदाहैष ह वै
वायुर्भूत्वाऽन्तरिक्षलोके सम्भ्राजति, तद्यत् सम्राजति॑ तस्मात्सम्राट् तत् साम्राज्यस्य
सम्राट्त्वं । २ । स यदाह त्रिष्टुप्छन्दा अनु त्वारभ इति त्रैष्टुभेन छन्दसा रुद्रैर्दे-
वैर्माध्यन्दिने सवनेऽन्तरिक्षे लोके वायुं सन्तमान्वारभते । ३ । स यदाह स्वस्ति
मा सम्पारयेति त्रैष्टुभेनैव च्छन्दसा रुद्रैर्देवैर्माध्यन्दिने सवनेऽन्तरिक्षलोके
वायुना देवेन स्वस्ति मा सम्पारयेति । ४ । त्रैष्टुभेनैवेनं तच्छन्दसा रुद्रैर्देवैर्मा-
ध्यन्दिने सवनेऽन्तरिक्षलोके वायुना देवेन स्वस्ति सम्पद्यते य एवं वेद । ५ ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ माध्यन्दिन सवन की स्तुति का मन्त्र सोम विषय में ॥
( अथ माध्यन्दिने पवमाने वाचयति, त्रिष्टुप्छन्दाः सम्राट् असि त्वा अनु
आरभे स्वस्ति मा संपारय इति १ ) फिर माध्यन्दिन पवमान में वह [ ब्रह्मा ] बांचता
है—तू तीनों [ आध्यात्मिक, आधिभौतिक और आधिदैविक ] ताप रोकने में समर्थ सम्राट्
[ राजराजेश्वर परमात्मा ] है, तुझको निरन्तर मैं ग्रहण करता हूं, कल्याण के साथ मुझको
तू यथावत् पार लगा । १ । ( सः यत् आह सम्राट् असि इति सोमं वै एतत् आह )
वह जो यह कहता है—तू सम्राट् [ राजराजेश्वर परमात्मा ] है—इस से वह सोम [ सर्व-
जनक अथवा सर्वेश्वर परमात्मा ] को ही बताता है । ( एषः ह वै वायुः भूत्वा अन्त-
रिक्षलोके सम्भ्राजति ) यह ही [ परमात्मा ] वायु [ अन्तर्यामी वा महाबली ] होकर
अन्तरिक्ष लोक [ मध्य लोक ] में यथावत् राज करता है । ( तत् यत् सम्भ्राजति तस्मात्
सम्राट् तत् ऽम्राजः सम्राट्त्वं २ ) सो जो वह यथावत् राज करता है, इससे वह
सम्राट् [राज राजेश्वर] है, यही उस सम्राट् का साम्राज्य है । २ । ( सः यत् आह त्रिष्टु-
प्छन्दाः त्वा अनु आरभे इति, त्रैष्टुभेन छन्दसा रुद्रैः देवैः माध्यन्दिने सवने
( श्येनत्वम् ) गतिमत्त्वम् ( गायत्रेण ) गानयोग्येन ( छन्दसा ) आह्लादकर्मणा
( आरभते ) परिगृह्णाति ( सम्पद्यते ) समृद्धं करोति वर्धयति ॥
१३—( सम्राट् ) राजराजेश्वरः ( त्रिष्टुप्छन्दाः ) ष्टुभ स्तम्भने--क्विप् ।
तापत्रयस्य आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकरूपस्य स्तोभने वर्जने छन्नः स्वा-
तन्त्र्यं यस्य सः ( वायुः ) गतिमान् । बलिष्ठः । वायुरिव अन्तर्यामी

कण्डिका १४ ॥

२३८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १४ ॥
अन्तरिक्षे लोके वायुं सन्तं अनु आरभते ३) वह जो कहता है—तू तीनों ताप रोकने
में समर्थ [ परमात्मा ] है, तुझ को निरन्तर मैं ग्रहण करता हूं—तीनों ताप रोकने वाले
सामर्थ्य से रुद्र देवों [ पापियों को रुलाने वाले वा ज्ञान देने वाले विद्वानों ] के साथ माध्य-
न्दिन सवन पर अन्तरिक्ष लोक में वायु [ अन्तर्यामी वा महाबली परमात्मा ] होते हुये को
निरन्तर ग्रहण करता है। ३। (सः यत् आह स्वस्ति मा संगारय इति त्रैष्टुभेन
एव छन्दसा रुद्रैः देवैः माध्यन्दिने सवने अन्तरिक्षलोके वायुना देवेन स्वस्ति मा
संपारय इति ४) वह जो कहता है-कल्याण के साथ मुझ को तू यथावत् पार लगा-तीनों
ताप रोकने वाले ही सामर्थ्य से रुद्र देवों [ पापियों के रुलाने वाले वा ज्ञान देने वाले
विद्वानों ] के साथ माध्यन्दिन सवन पर अन्तरिक्ष लोक में वायु देव [ अन्तर्यामी वा महा-
बली परमात्मा ] के साथ कल्याण से अपने को यथावत् पार करता है। ४। (तत् एनं
त्रैष्टुभेन एव छन्दसा रुद्रैः देवैः माध्यन्दिने सवने अन्तरिक्षलोके वायुना देवेन
स्वस्ति संपद्यते यः एवं वेद ५) सो उस पुरुष को तीनों ताप रोकने वाले ही सामर्थ्य
से रुद्र देवों [ पापियों के रुलाने वाले वा ज्ञान देने वाले ] विद्वानों के साथ माध्यन्दिन सवन
पर अन्तरिक्ष लोक में वायु देव अन्तर्यामी [ वा महाबली परमात्मा ] के साथ कल्याण को
वह प्राप्त करता है, जो ऐसा जानता है। ५ ॥ १३ ॥
भावार्थः—कण्डिका १२ के समान है ॥
विशेषः—सम्राडसि······, यह अथर्ववेद ६ । ४८ । ३ । के तीन पाद कुछ भेद से हैं ॥
कण्डिका १४ ॥
अथार्भवे पवमाने वाचयति स्वरोऽसि गयोऽसि जगच्छन्दा अनु त्वांरभे स्वस्ति
मा सम्पारयेति । १ । स यदाह स्वरोऽसीति सोमं वा एतदाहैष ह वै सूर्य्यो भूत्वा-
ऽमुष्मिन् लोके स्वरति तद्यत् स्वरति तस्मात् स्वरस्तत् स्वरस्य स्वरत्वम् । २ । स
यदाह गयोऽसीति सोमं वा एतदाहैष ह वै चन्द्रमाः भूत्वा सर्व्वाँ ल्लोकान् गच्छति
तद् यद् गच्छति तस्म द् गयस्तद् गयस्य गयत्वं । ३ । स यदाह जगच्छन्दा अनु
त्वारभ इति जागतेन छन्दसाऽऽदित्यैर्देवैस्तृतीयसवनेऽमुष्मिन् लोके सूर्य्यं सन्त-
मन्वारभते । ४ । स यदाह स्वस्ति मा सम्पारयेति जागतेनैव च्छन्दसाऽऽदित्यैर्देवै-
स्तृतीयसवनेऽमुष्मिन् लोके सूर्य्येण देवेन स्वस्तिमा सम्पारयेति । ५ । जागतेनैवै-
नन्तच्छन्दसाऽऽदित्यैर्देवैस्तृतीयासवनेऽमुष्मिंल्लोके सूर्य्येण देवेन स्वस्ति सम्पद्यते
य एवं वेद ॥ १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ तृतीय सवन की स्तुति का मन्त्र सोमविषय में ॥
(अथ आर्त्तवे पवमाने वाचयति, जगच्छन्दाः स्वरः असि गयः असि त्वा अनु
आरभे स्वस्ति मा संंपारय इति १) फिर ऋभुओं [ मेधावियों ] के पवमान यज्ञ में वह
(सम्राजः) राजराजेश्वरस्य (सम्राट्त्वम्) साम्राज्यम् (त्रैष्टुभेन)
त्रिष्टुभ्—अण् । तापत्रयनिरोधसंबन्धिनः (छन्दसा) स्वातन्त्र्येण । सामर्थ्येन
(मा सम्पारय) आत्मानं सम्पारयति ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० १४ ।। २३६
[ ब्रह्मा] वाँचता है-तू जगत् में पूज्य परमात्मा है, सर्वगति है, तुझको निरन्तर मैं ग्रहण करता
हूं, कल्याण के साथ मुझ को तू यथावत् पार लगा । १ । ( सः यत् आह स्वरः असि
इति सोमं वै एतत् आह ) वह जो कहता है-तू पूजनीय है-इस से वह सोम [ सर्वजनक
अथवा सर्वेश्वर परमात्मा-] को ही बताता है ( एषः ह वै सूर्यः भूत्वा अमुष्मिन् लोके
स्वरति ) यह ही [ परमात्मा ] सूर्य [ सर्वप्रेरक वा सूर्य समान ] होकर उस लोक में पूजा
जाता है । ( तत् यत् स्वरति तस्मात् स्वरः, तत् स्वरस्य स्वरत्वम् २ ) सो
जो वह पूजा जाता है, इस से पूजनीय है, वह उस पूजनीय का पूज्यपन है। २ ।
( सः यत् आह, गयः असि इति सोमं वै एतत् आह ) वह जो कहता है-तू
सर्वव्यापक परमात्मा है—इससे वह सोम [ सर्वजनक अथवा सर्वेश्वर परमात्मा ] को ही
बताता है । ( एषः ह वै चन्द्रमाः भूत्वा सर्वान् लोकान् गच्छति ) यह ही [ परमात्मा ]
चन्द्रमा [ आनन्द देने वाला परमात्मा वा चन्द्र समान ] होकर सब लोकों में व्यापता है ।
( तत् यत् गच्छति तस्मात् गयः, तद् गयस्य गयत्वम् ३ ) सो जो वह व्यापता है
इससे वह व्यापक है, यही उस व्यापक की व्यापकता है । ३ । ( सः यत् आह जगत्छन्दाः
त्वा अनु आरभे इति जागतेन छन्दसा आदित्यैः देवैः तृ .तीयसवने अमुष्मिन् लोके
सूर्यं सन्तं अनु आरभते ४ ) वह जो कहता है—तू जगत् में स्वतन्त्रता वाला [ परमात्मा ]
है, तुझको निरन्तर मैं ग्रहण करता हूं—इस जगत् प्रकाशक स्वतन्त्रता से आदित्य देवों
[ अखण्डव्रती ब्रह्मचारियों ] के साथ तृतीयसवन पर उस लोक में सूर्य [ सर्वप्रेरक परमात्मा ]
होते हुये को वह निरन्तर ग्रहण करता है । ४ । ( सः यत् आह, स्वस्ति मा संपारय
इति--जागतेन एव छन्दसा आदित्यैः देवैः तृतीयसवने अमुष्मिन् लोके सूर्येण देवेन
स्वस्ति मा सम्पारय इति ५ ) वह जो कहता है—कल्याण के साथ मुझको तू यथावत्
पार लगा—इस जगत् प्रकाशक स्वतन्त्रता से आदित्य देवों [ अखण्डव्रती ब्रह्मचारियों ] के
साथ तृतीयसवन पर उस लोक में सूर्य देव [ सर्वप्रेरक परमात्मा ] के साथ कल्याण से
यथावत् पार लगता है । ५ । ( तत् एनं जागतेन एव छन्दसा आदित्यैः देवैः तृतीयसवने
अमुष्मिन् लोके सूर्येण देवेन स्वस्ति सम्पद्यते यः एवं वेद ६ ) सो उस पुरुष को
जगत् प्रकाशक स्वतन्त्रता से आदित्य देवों [ अखण्डव्रती ब्रह्मचारियों ] के साथ तृतीयसवन
१४ ( आर्भवे ) ऋभु—अण् । ऋभुः = मेधावी—निघ० ३ । १५। मेधा-
विनां सम्बन्धििन ( स्वरः ) पुंसि संज्ञायां घः० ( पा० ३ । ३ । ११८ ) सृ शब्दे-
पतापयोः—घः । स्वरतिरर्चतिकर्मा—निघ० ३ । १४ । पूज्यः । स्तुत्यः ( गयः )
अघ्न्यादयश्च ( उ० ४ । ११२ ) गमेः--यक्, मलोपः । यद्वा गाङ् गतौ-यक्, ह्रस्व-
त्वम् । सर्वगतिः । सर्वव्यापकः ( जगच्छन्दाः ) जगति संसारे छन्दः स्वातन्त्र्यं
यस्य सः ( सूर्यः ) षू प्रेरणे—क्यप्, रुडागमः । सर्वप्रेरकः परमात्मा । रविः
( चन्द्रमाः ) चन्द्रे मो डित् ( उ० ४ । २२८ ) चन्द्र+माङ् माने—असिः डित् ।
चन्द्रमानन्दं मिमीतेऽसौ । आनन्दप्रदः परमात्मा । चन्द्रलोकः ( जागतेन ) जगत्-
प्रकाशकेन ( छन्दसा ) स्वातन्त्र्येण ( सम्पद्यते ) सम्यक् प्राप्नोति ॥

कण्डिका १५ ॥

२४० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १५ ॥
पर उस लोक में सूर्य देव [ सर्वप्रेरक परमात्मा ] के साथ कल्याण को वह प्राप्त करता है
जो ऐसा जानता है । ६ ॥ ॥ १४ ॥
भावार्थः—पूर्ववत् ॥
विशेषः—स्वरोऽसि ...... यह अथर्ववेद ६ । ४८ । ३ के तीन पाद कुछ भेद से हैं ॥
कण्डिका १५ ॥
अथ संस्थिते संस्थिते सवने वाचयति मयि भर्गो मयि महो मयि यशो मयि
सर्वमिति पृथिव्येव भर्गोऽन्तरिक्ष एव महो द्यौरेव यशोऽप एव सर्वम् । १ । अग्निरैव
भर्गो वायुरेव मह आदित्य एव यशश्चन्द्रमा एव सर्वं । २ । वसव एव भर्गो रुद्रा
एव मह आदित्या एव यशो विश्वे देवा एव सर्वं । ३ । गायत्र्येव भर्गस्त्रिष्टुबेव
महो जगत्येव यशोऽनुष्टुबेव सर्वं । ४ । प्राच्येव भर्गः प्रतीच्येव मह उदीच्येव यशो
दक्षिणैव सर्वं । ५ । वसन्त एव भर्गो ग्रीष्म एव महो वर्षा एव यशः शरदैव सर्वं
। ६ । त्रिवृदेव भर्गः पञ्चदश एव महः सप्तदश एव यश एकविंश एव सर्वम् । ७ ।
ऋग्वेद एव भर्गो यजुर्वेद एव महः सामवेद एव यशो ब्रह्मवेद एव सर्वं । ८ ।
होतेव भर्गोऽध्वर्यु॑रेव मह उद्गातैव यशो ब्रह्मैव सर्वं । ९ । वागेव भर्गः प्राण एव
महश्चक्षुरेव यशो मन एव सर्वम् । १० ॥ १५ ॥
कण्डिका १५ ॥ संस्थित सवन में भर्ग आदि चार पदार्थों का
दस प्रकार से वर्णन ॥
( अथ संस्थिते संस्थिते सवने वाचयति मयि भर्गः, मयि महः, मयि यशः
मयि सर्वम् इति ) अब संस्थित संस्थित [ प्रत्येक समाप्त ] सवन में वह [ ब्रह्मा ] बांचता
है—मुझमें भर्ग [ तेज ], मुझमें महत्त्व, मुझमें यश, और मुझमें सब [ ज्ञान ] होवे ।
( पृथिवी एव भर्गः, अन्तरिक्षः एव महः, द्यौः एव यशः, अपः एव सर्वम् १ ) पृथिवी
[ भूलोक विद्या ] ही तेज, अन्तरिक्ष [ विद्या ] ही महत्त्व, प्रकाश लोक [ विद्या ] ही यश
और जल [ विद्या ] ही सब है । १ । ( अग्निः एव भर्गः, वायुः एव महः, आदित्यः एव
यशः, चन्द्रमाः एव सर्वम् २ ) अग्नि [ विद्या ] ही तेज, वायु [ विद्या ] ही महत्त्व, सूर्य
[ विद्या ] ही यश और चन्द्रमा [ आनन्दप्रद विद्या ] ही सब है । २ । ( वसवः एव भर्गः
रुद्राः एव महः, आदित्याः एव यशः, विश्वे देवाः एव सर्वम् ३ ) वसु [ श्रेष्ठ विद्वान्
लोग ] ही तेज, रुद्र [ पापियों को रुलाने वाले विद्वान् ] ही महत्त्व, आदित्य [ अखण्डव्रती
ब्रह्मचारी लोग ] ही यश और विश्वे देवा [ सब विद्वान् लोग ] ही सब हैं । ३ । ( गायत्री
एव भर्गः, त्रिष्टुप् एव महः, जगती एव यशः, अनुष्टुप् एव सर्वम् ४ ) गायत्री
[ गाने योग्य वेद विद्या ] ही तेज, त्रिष्टुप् [ तीन कर्म उपासना ज्ञान को स्थिर करने हारी

१५—( संस्थिते संस्थिते ) प्रत्येकं समाप्ते ( भर्गं. ) अञ्च्यञ्जिप्रुजि-
भृजिभ्यः कुश्च ( उ० ४ । २१६ ) भृजी भर्जने—असुन् कुत्वं च । तेजः । प्रजा-

कण्डिका १६ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १६ ॥ २४१
विद्या ] ही महत्त्व, जगती [ जगत् का उपकार करने वाली विद्या ] ही यश और अनुष्टुप्
[ निरन्तर पदार्थों की स्तुति विद्या ] ही सब है । ४ । ( प्राची एव भर्गः, प्रतीची एव
महः, उदीची एव यशः, दक्षिणा एव सर्वम् ५ ) पूर्व दिशा [ की विद्या ] ही तेज,
पश्चिम दिशा ही महत्त्व, उत्तर दिशा ही यश और दक्षिण दिशा ही सब है । ५ ।
( वसन्तः एव भर्गः, ग्रीष्मः एव महः, वर्षाः एव यशः, शरत् एव सर्वम् ६ ) वसन्त
ऋतु ही तेज, ग्रीष्म ही महत्त्व, वर्षा ही यश, और शरद् ऋतु [ की विद्या ] ही सब
है । ६ । ( त्रिवृत् एव भर्गः, पञ्चदशः एव महः, सप्तदशः एव यशः, एकविंशः एव
सर्वम् ७ ) त्रिवृत् स्तोत्र ही तेज, पंचदश यज्ञ ही महत्त्व, सप्तदश यज्ञ ही यश, और एक-
विंश यज्ञ ही सब है । ७ । ( ऋग्वेदः एव भर्गः यजुर्वेदः एव महः, सामवेदः एव
यश, ब्रह्मवेदः एव सर्वम् ८ ) ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] ही तेज, यजुर्वेद
[ संगतिकरण विद्या ] ही महत्त्व, सामवेद [ मोक्षविद्या ] ही यश और ब्रह्मवेद [ अथर्व-
वेद वा ब्रह्मविद्या ] ही सब है । ८ । ( होता एव भर्गः, अध्वर्युः एव महः, उद्गाता
एव यशः ब्रह्मा एव सर्वम् ९ ) होता ही तेज, अध्वर्यु ही महत्त्व, उद्गाता ही यश,
और ब्रह्मा ही सब है । ६ । ( वाक् एव भर्गः, प्राणः एव महः, चक्षुः एव यशः, मनः
एव सर्वम् १० ) वाणी ही तेज, प्राण ही महत्त्व, आंख ही यश, और मन ही सब
है । १० ॥ १५ ॥
भावार्थः—मनुष्य तेज आदि चार पदार्थों की प्राप्ति से दस प्रकार सब वस्तुओं के
तत्त्ववेत्ता होकर देश काल के विचार से सर्वोपकारी बन कर सुखी होवें ॥ ५ ॥
विशेषः—इस कण्डिका को कण्डिका १६, १७, १८, १६ और २० से मिलाओ ॥
कण्डिका १६ ॥
स यदाह मयि भर्गं इति पृथिवीमेवैतत् लोकानामाहाग्निं देवानां वसून् देवान्
देवगणानां गायत्रं छन्दसां प्राचीन्दिशां वसन्तमृतूनां त्रिवृतं स्तोमानाम्मृग्वेदं वेदानां
हौत्रं होत्रकाणां वाचमिन्द्रियाणाम् ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ भर्ग [ तेज ] का वर्णन ॥
( सः यत् आह, मयि भर्गः इति, पृथिवीम् एव एतत् लोकानाम् आह,
अग्निं देवानां, वसून् देवान् देवगणानां, गायत्रं छन्दसां, प्राचीं दिशां, वसन्तम्
ऋतूनां, त्रिवृतं स्तोमानाम्, ऋग्वेदं वेदानां, हौत्रं होत्रकाणां, वाचम् इन्द्रियाणाम् )
पतिः ( महः ) महत्त्वम् ( यशः ) कीर्तिः ( पृथिवी ) भूगोलविद्या ( आदित्यः )
आदीप्यमानः सूर्यः ( चन्द्रमाः ) आह्लादको लोकः । चन्द्रवत् सुखप्रदः ( वसवः )
श्रेष्ठविद्वांसः ( आदित्याः ) अखण्डव्रतिब्रह्मचारिणः ( गायत्री ) गानयोग्यवेदविद्या
( त्रिष्टुप् ) त्रि+ष्टुभ् स्तम्भे–क्विप् । त्रीणि कर्मोपासनाज्ञानानि स्तोभते
स्थिरीकरोति या सा विद्या ( जगती ) जगदुपकारिका विद्या ( अनुष्टुप् ) स्तोमति
अर्चतिकर्मा–निघ० ३ । १४ । निरन्तरस्तुतिविद्या ॥
१६

कण्डिका १७ ॥

२४२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १७,१८ ॥
वह जो [ ब्रह्मा ] कहता है—मुझमें भर्ग [ तेज ] होवे—वह इस पृथिवी को ही लोकों में
से कहता है [ १ ], अग्नि को देवों [ दिव्य पदार्थों ] में [ २ ], वसुदेवों [ श्रेष्ठ विद्वानों ]
को देवगणों [ विद्वानों के समूहों ] में [ ३ ], गायत्र [ गाने योग्य वेद विद्या ] को छन्दों
[ आनन्ददायक कामों ] में [ ४ ], पूर्वदिशा को दिशाओं में [ ५ ], वसन्तऋतु को
ऋतुओं में [ ६ ], त्रिवृत् स्तोत्र को स्तोत्रों में [ ७ ], ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ]
को वेदों में [ ८ ], होता को होताओं में [ ९ ], वाणी को इन्द्रियों में [ वह कहता है ]
[ १० ], ॥ १६ ॥
भावार्थ : और विशेष:—कण्डिका १५ में देखो ॥ १६ ॥
कण्डिका १७ ॥
स यदाह मयि मह इत्यन्तरिक्षमेवैतल्लोकानामाह वायुं देवानां रुद्रान् देवान्
देवगणानान्त्रैष्टुभं छन्दसां प्रतीचीन्दिशां ग्रीष्ममृतूनां पञ्चदशं स्तोमानां यजुर्वेदं
वेदानामाध्वर्यवं होत्रकाणां प्राणमिन्द्रियाणाम् ॥ १७ ॥
कण्डिका १७ ॥ महः वा महत्त्व को वर्णन ॥
( सः यत् आह मयि महः इति, अन्तरिक्षम् एव एतत् लोकानाम् आह,
वायुं देवानां, रुद्रान् देवान् देवगणानां, त्रैष्टुभं छन्दसां, प्रतीचीं दिशां, ग्रीष्मम्
ऋतूनां, पंचदशं स्तोमानां, यजुर्वेदं वेदानाम् आध्वर्यवं होत्रकाणां, प्राणम् इन्द्रि-
याणाम् ) वह जो [ ब्रह्मा ] कहता है—मुझमें महः [ महत्त्व ] होवे—वह इस अन्तरिक्ष
को ही लोकों में से कहता है [ १ ], वायु को देवों [ दिव्य पदार्थों ] में [ २ ], रुद्र देवों
[ पापियों को रुलाने वाले विद्वानों ] को देवगणों [ विद्वानों के समूहों ] में [ ३ ], त्रैष्टुभ
[ तीन, कर्म उपासना ज्ञान को स्थिर करने वाली विद्या ] को छन्दों [ आनन्ददायक
कर्मों ] में [ ४ ], पश्चिम दिशा को दिशाओं में [ ५ ], ग्रीष्म ऋतु को ऋतुओं में [ ६ ],
पंचदश स्तोत्र को स्तोत्रों में [ ७ ], यजुर्वेद [ संगतिकरण विद्या ] को वेदों में [ ८ ],
अध्वर्यु को होताओं में [ ९ ], प्राण को इन्द्रियों में [ वह कहता है ] [ १० ] ॥ १७ ॥
भावार्थ : और विशेष:—कण्डिका १५ में देखो ॥ १७ ॥
कण्डिका १८ ॥
स यदाह मयि यश इति दिवमेवैतल्लोकानामाहादित्यं देवानामादित्यान्
देवान् देवगणानां जागतं छन्दसामुदीचीन्दिशां वर्षा ऋतूनां सप्तदशं स्तोमानां
सामवेदं वेदानामौद्गात्रं होत्रकाणां चक्षुरिन्द्रियाणाम् ॥ १८ ॥

१६—( हौत्रम् ) अण् स्वार्थे । होतारम् ( होत्रकाणाम् ) होतॄणाम् ,
ऋत्विजाम् ॥
१७—( आध्वर्यवम् ) अण् स्वार्थे । अध्वर्युम् ॥

कण्डिका १८ ॥ यश वा कीर्ति का वर्णन ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १८,२० ॥ २४३
कण्डिका १८ ॥ यश वा कीर्ति का वर्णन ॥
( सः यत् आह मयि यशः इति दिवम् एव एतत् लोकानाम् आह, आदित्यं
देवानाम्, आदित्यान् देवान् देवगणानाम्, जागतं छन्दसाम्, उदीचीं दिशां, वर्षाः
ऋतूनां, सप्तदशं स्तोमानां, सामवेदं वेदानाम्, औद्गात्रं होत्रकाणां, चक्षुः
इन्द्रियाणाम् ) वह जो [ ब्रह्मा ] कहता है—मुझमें यश [ कीर्ति ] होवे—वह इस प्रकाश
लोक को ही लोकों में से कहता है [ १ ], सूर्य को देवों [ दिव्य पदार्थों ] में [ २ ],
आदित्य देवों [ अखण्डव्रती ब्रह्मचारियों ] को देवगणों [ विद्वानों के समूहों ] में [ ३ ],
जागत [ जगत् के उपकारक ज्ञान ] को छन्दों [ आनन्ददायक कर्मों ] में [ ४ ], उत्तर
दिशा को दिशाओं में [ ५ ], वर्षा ऋतु को ऋतुओं में [ ६ ], सप्तदश स्तोत्र को स्तोत्रों
में [ ७ ], सामवेद [ मोक्षविद्या ] को वेदों में [ ८ ], उद्गाता को होताओं में [ ६ ],
आंख को इन्द्रियों में [ वह कहता है ] [ १० ] ॥ १८ ॥
भावार्थ : और विशेष:—कण्डिका १५ में देखो ॥ १८ ॥
कण्डिका १९ ॥
स यदाह मयि सर्वमित्यप एवैतल्लोकानामाह चन्द्रमसं देवानां विश्वान्
देवान् देवगणानामानुष्टुभं छन्दसां दक्षिणां दिशां शरदमृतूनामेकविंशं स्तोमानां
ब्रह्मवेदं वेदानां ब्रह्मत्वं होत्रकाणां मन इन्द्रियाणाम् ॥ १६ ॥
कण्डिका १९ ॥ सर्व वा सब ज्ञान का वर्णन ॥
( सः यत् आह मयि सर्वम् इति, अपः एव एतत् लोकानाम् आह, चन्द्रमसं
देवानां, विश्वान् देवान् देवगणानाम्, आनुष्टुभं छन्दसां, दक्षिणां दिशां, शरदम्
ऋतूनाम्, एकविंशं स्तोमानां, ब्रह्मवेदं वेदानां, ब्रह्मत्वं होत्रकाणां, मनः इन्द्रि-
याणाम् ) वह जो [ ब्रह्मा ] कहता है—मुझ में सब [ ज्ञान ] होवे—वह इस जल को ही
लोकों में से कहता है [ १ ] चन्द्रमा [ आनन्ददायक पदार्थ वा लोक ] को देवों [ दिव्य
पदार्थों ] में [ २ ], सब विद्वानों को देवगणों [ विद्वानों के समूहों ] में [ ३ ] आनुष्टुभ
[ निरन्तर पदार्थों के स्तुति वाले ज्ञान ] को छन्दों [ आनन्ददायक कर्मों ] में [ ४ ],
दक्षिण दिशा को दिशाओं में [ ५ ] शरद् ऋतु को ऋतुओं में [ ६ ], एकविंश स्तोत्र को
स्तोत्रों में [ ७ ], ब्रह्मवेद [ अथर्ववेद वा ब्रह्मविद्या ] को वेदों में [ ८ ], ब्रह्मा को होताओं
में [ ६ ] मन को इन्द्रियों में [ वह कहता है ] [ १० ] ॥ १६ ॥ :
भावार्थ: और विशेष:—कण्डिका १५ में देखो ॥ १६ ॥
कण्डिका २० ॥
स वा एष दशधा चतुः सम्पद्यते, दश च ह वै चतुर्विराजोऽक्षराणि तद्गर्भा
उपजीवन्ति श्रीर्वै विराड् यशोऽन्नाद्यं श्रियमेव तद्विराजं यशस्यन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति
१८-( औद्गात्रम् ) अण् स्वार्थे । उद्गातारम् ॥
१६-( ब्रह्मत्वम् ) ब्रह्माणम् ॥

कण्डिका २० ॥ दस गुणित चार पदार्थों का विराट् से सम्बन्ध ॥

२४४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २१ ।।
प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनुप्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ २० ॥
कण्डिका २० ॥ दस गुणित चार पदार्थों का विराट् से सम्बन्ध ॥
( सः वै एषः दशधा चतुः सम्पद्यते ) वह ही यह [ ब्रह्मा ] दस प्रकार चार बार
[ पदार्थों ] को प्राप्त करता है। ( दश च ह वै चतुः विराजः अक्षराणि ) और भी
दस चार बार [ १० × ४ = ४० ] विराट् [ छन्द ] के अक्षर होते हैं ( तं गर्भाः
उपजीवन्ति ) उस [ विराट् ] के सहारे गर्भ [ गर्भ के बालक ] जीते हैं। ( श्रीः
वै विराट् यशः अन्नाद्यम् ) [ क्योंकि ] विराट् ही श्री [ शोभा वा सम्पत्ति ] है और
यश खाने योग्य अन्न है। ( तत् श्रियम् एव विराजं यशसि अन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति )
इसलिये विराट् अर्थात् श्री को यश अर्थात् खाने योग्य अन्न में वह स्थापित करता है।
( इदं सर्वं प्रतिष्ठन्तीः अनु प्रतिष्ठति ) यह सब [ जगत् ] ठहरी हुई [ शक्तियों ] के
साथ ठहरा रहता है। ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद ) वह सन्तानों और
पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है ॥ २० ॥
भावार्थ : और विशेषः-कण्डिका १५ में देखो ॥ २० ॥
कण्डिका २१ ॥
अनर्वाणं ह वै देवं दध्यङ्ङाङ्गिरसः उपसीदं ह यज्ञस्य श्रृष्टिं समश्नवामहा इति
स दध्यङाङ्गिरसोऽब्रवीद्यो वै सप्तदशं प्रजापतिं यज्ञेऽन्वितं वेद नास्य यज्ञो रिष्यते १
न यज्ञपति रिष्यन्त इति ता वा एताः पञ्च व्याहृतयो भवन्त्यों श्रावयास्तु श्रौषड्
यज ये यजामहे वौषडिति स दध्यङाङ्गिरसोऽब्रवीन्न वयं विद्मो यदि ब्राह्मणाः १
स्मो यद्यब्राह्मणाः स्मो यदि तस्य ऋषेः स्मो यदि नान्यस्येत्यनर्वाणञ्च ह वा ऋता-
वन्तञ्च पितरः स्वधायामावृषायन्त वयं वदामहै ३ वयं वदामहा १ इति सोऽयात्
स्वायम्भुवो वा ऋतावन्तो मदेयातां २ न वय वदामहा ३ इति तस्मात् प्रवरे प्रवृ-
यमाणे वाचयेद्देवाः पितर इति तिस्रो य एति संयजति स भवति यश्च न ब्रूते
यश्च न ब्रूत इति ब्राह्मणम् ॥ २१ ॥
कण्डिका २१ ॥ यज्ञ के विषय में दध्यङ् और अनर्वा का वार्तालाप ॥
( अनर्वाणं ह वै देवम् आङ्गिरसः दध्यङ् उपसीदम् ) प्रसिद्ध है अनर्वा [ अहिं-
२०- ( चतुः ) द्वित्रिचतुर्भ्यः सुच् ( पा० ५ । ४ । १८ ) रात्सस्य ( पा० ८ २ ।।
२४ ) सलोपः । चतुर्वारम् ( उपजीवन्ति ) आश्रित्य जीवनं कुर्वन्ति ( विराट् )
वि + राजृ दीप्तौ ऐश्वर्ये च-क्विप् । विराजो दिशः-पिङ्गल सूत्राणि ३ । ५ ।
दशाक्षरचतुष्पादं छन्दः । श्रीः ।।
२१- ( अनर्वाणम् ) स्नामदिपद्यति० ( उ० ४ । ११३ ) ऋ गतौ हिंसायां
च-वनिप् । अहिंसकम् । अनिन्द्यम् । ऋषिविशेषम् ( दध्यङ् ) सर्वधातुभ्यः इन्
१. पू. सं. रिष्यति, ब्राह्मणा इति पाठः ॥
२. अत्र द्विवचनप्रयोगोऽशुद्धः, "मदेरन्" इति भवितव्यम् ।। सम्पा० ।।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २१ ॥ २४५
सक ] देव [ विद्वान् ] के पास वेदवेत्ता दध्यङ् [ स्थिरता प्राप्त करने वाला ] पहुँचा ।
( सः आङ्गिरसः दध्यङ् अब्रवीत् यज्ञस्य ह श्रुष्टिं समश्नवामहै इति ) वह वेदवेत्ता
दध्यङ् बोला—यज्ञ की शीघ्रता को हम मिल कर पावें । ( यः वै सप्तदशं प्रजापतिं
यज्ञे अन्वितं वेद, अस्य यज्ञः न रिष्यते न यज्ञपतिं रिष्यन्ते इति ) [ अनर्वा बोला ]
जो पुरुष यज्ञ में सत्रहवें [ ४ वेद + ४ वर्ण + ४ आश्रम = ४ पुरुषार्थ अर्थात्
धर्म अर्थ काम मोक्ष इन सोलह के सहित सत्रहवें ] प्रजापति [ प्रजापालक परमात्मा ] को
यज्ञ में संगत जानता है, उसका यज्ञ नहीं नष्ट होता है और न यज्ञपति [ यजमान ] को वे
[ शत्रु ] नष्ट करते हैं । ( ताः वै एताः पंच व्याहृतयः भवन्ति, ओं श्रावय, अस्तु
श्रौषट्, यज, ये यजामहै वौषट् इति ) और वे ही यह पांच व्याहृतियां हैं—ओं श्रावय
[ ओं, तू सुना ], अस्तु श्रौषट् [ श्रवण होवे ], यज [ यज्ञ कर ], ये यजामहै [ जो हम
लोग यज्ञ करते हैं ], वौषट् [ आहुति पहुँचे—देखो क० १० ] । ( सः आङ्गिरसः दध्यङ्
अब्रवीत् वयं न विद्मः यदि ब्राह्मणाः स्मः यदि अब्राह्मणाः स्मः यदि तस्य ऋषेः
स्मः यदि अन्यस्य, न, इति ) वह वेदवेत्ता दध्यङ् बोला—हम नहीं जानते यदि हम
ब्राह्मण हैं, यदि अब्राह्मण हैं, यदि उस ऋषि के हैं यदि अन्य के, यह भी नहीं [ जानते ] ।
( अनर्वाणः च ह वै ऋतावन्तः च पितरः स्वधायाम् आवृषायन्ते वयं वदामहै ३
वयं वदामहै १ इति ) [ अनर्वा बोला ] अहिंसक और सत्यवान् ही पितर [ पालन
करने हारे पुरुष ] अन्न के विषय में इन्द्र [ ऐश्वर्यवान् ] के समान आचरण करते हैं, यह
हम जानें यह हम जानें । ( सः अयात् स्वायम्भुवः वै ऋतावन्तः मदेयातां वयं न
वदामहै ३ इति ) उस दध्यङ् ने जाना—स्वयम्भू [ अपने आप वर्त्तमान परमात्मा ] को
देवता मानने वाले सत्यवान् पुरुष दीन होवें, यह हम न जानें । ( तस्मात् प्रवरे प्रक्रिय-
म.णे वाचयेत्—देवाः पितरः इति तिस्रः ) इसलिये श्रेष्ठ व्यवहार वा यज्ञ के प्रवर्त्तमान
( उ० ४ । ११८ ) दध दाने धारणे च—इन् + अञ्चु॒ गतिपूजनयोः - क्विन् ।
धारणं स्थैर्यम् अञ्चति प्राप्नोति यः सः ( आङ्गिरसः ) वेदवेत्ता ( उपसीदम् )
उप—असीदत् ( श्रुष्टिम् ) श्रु गतौ श्रवणे च—क्तिन् सुडागमः । श्रुष्टीति क्षिप्रनामाशु
अष्टीति—निरु० ६ । १२ । शीघ्रताम् ( सप्तदशम् ) चत्वारो वेदाः, चत्वारो वर्णाः,
चत्वार आश्रमाः, धर्मार्थकाममोक्षा इति चत्वारः पुरुषार्थाः, एतैः षोडशभिः सहितं
सप्तदशं प्रजापतिम् ( प्रजापतिम् ) प्रजास्वामिनं परमात्मानम् ( अन्वितम् )
अनुगतम् । संगतम् ( रिष्यते ) नश्यति ( रिष्यन्ते ) नाशयन्ति ( अनर्वाणः )
अदुष्टाः ( ऋतावन्तः ) ऋतवन्तः । सत्यवन्तः ( स्वधायाम् ) अन्ने—निघ० २ । ७
( आवृषायन्ते ) कर्तुः क्यङ् सलम्पश्च ( पा० ३ । १ । ११ ) आ+वृषन् वृष वा
क्यङ् । समन्ताद् वृष इन्द्र इव आचरन्ति ( अयात् ) या गतो = ज्ञाने—लङ्
ज्ञातवान् ( स्वायंभुवः ) स्वयंभू—अण् । जसः सुः । स्वयम्भूः परमात्मा देवता
येषां ते ( मदेयाताम् ) मद दैन्ये—वि० लि० । दीना दरिद्रा भवेयुः ( प्रवरे )
श्रेष्ठव्यवहारे । यज्ञे ( प्रक्रियमाणे ) प्रकर्षेण स्वीक्रियमाणे । प्रवर्त्तमाने ( भवति )
सत्तावान् भवति ( न ब्रूते ) असत्यं न कथयति ॥

कण्डिका २२ ॥

२४६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २२
होने पर—देवाः पितरः इन तीन ऋचाओं [ अथर्व० ६ । १२३ । ३—५ ] को [ पढ़ें ],
( यः एति संयजनि यः च न ब्रूते यः च न ब्रूते सः भवति इति ब्राह्मणम् ) जो
पुरुष चलता है, मिलकर यज्ञ करता है, और जो [ असत्य ] नहीं बोलता और जो
[ असत्य ] नहीं बोलता, वह सत्ता वाला है, यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २१ ॥
भावार्थः—सत्यवादी पुरुष का. कथन प्रामाणिक और असत्यवादी का अप्रामाणिक
होता है ॥ २१ ॥
विशेषः—( देवाः पितरः ) यह तीन मन्त्र अथर्व० ६ । १२३ । ३—५ इस प्रकार हैं ।
( देवाः पितरः पितरो देवाः । यो अस्मि सो अस्मि । १ । स पचामि स
ददामि स यजे स दत्तान्मा यूषम् । २ । नाके राजन् प्रति तिष्ठ तत्रैतत् प्रति-
तिष्ठतु । विद्धि पूर्तस्य नो राजन्त्स देव सुमना भव । ३ । ) अर्थ—देव [ विद्वान्
लोग ] पितर [ पालने वाले ] और पितर देव [ विजयी ] होते हैं, जो मैं सत्ता वाला
हूं वह मैं सत्ता वाला हूं । १ । वह मैं पकाता हूं, वह मैं देता हूं वह मैं [ विद्वानों को ]
पूजता हूं, वह मैं दान से पृथक् न होऊं । २ । हे राजन् [ समर्थ पुरुष ] सुख स्वरूप
[ परमात्मा ] में प्रतिष्ठा पा, उसी [ परमात्मा ] में ही यह [ तेरा पुण्य कर्म ] प्रतिष्ठा
पावे । हे राजन् [ विद्या से प्रकाशमान ] हमारे लिये अन्न आदि कर्म का ज्ञान कर, सो
तू हे देव [ गतिशील ] प्रसन्नचित्त हो ॥
कण्डिका २२ ॥
सावित्रं ह स्म वैतं पूर्वे पुरस्तात् पशुमालभन्त इति मे तर्हि प्राजापत्यं यो
ह्येव सविता स प्रजापतिरिति वदन्तस्तस्मादुसमोऽथाग्नींस्तेन यजेरंस्ते समान-
धिष्ण्या एव स्युरोषा सम्भरणीया या उषा सम्भरणीया यान् विन्युप्याग्नींस्तया
यजेरंस्तेनानाधिष्ण्या एव स्युरादीक्षणीया या दीक्षणीया यान् संय्युप्याग्नींस्तया
यजेरंस्ते समानधिष्ण्या एव स्युरोदवसानीया या उदवसानीया यान् विन्युप्याग्नीं-
स्तया यजेरंस्तेनानाधिष्ण्या एव स्युरथ यदि यजमानस्योपतपेत् पार्श्वतोऽग्नीना-
धाय तावदासीत यावद्दग्धः स्याद्यदि प्रेयात् स्वैरेव तमग्निभिर्दहेद् दश वा अग्नि-
भिरितरे यजमाना आसत इति वदन्तस्तस्य तदेव ब्राह्मणं यददः पुरःसवने पितृ-
मेध आशिषो व्याख्याताः ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ मिश्रित यज्ञों का विषय ॥
( पूर्वे ह स्म वा एतं सावित्रं पशुं पुरस्तात् आलभन्ते इति तर्हि मे प्राजा-
पत्यं यः हि एव सविता सः प्रजापतिः इति वदन्तः तस्मात् उ समः ) पहिले लोग
इस सविता देवता वाले पशु [ पशु नामक पाक यज्ञ—क० २३ ] को पहिले प्राप्त करते
२२—( सावित्रम् ) सवितृदेवताकम् ( पूर्वे ) पूर्ववर्तमाना ऋषयः ( पशुम् )
पशुनामकं पाकयज्ञम्—क० २३ ( आलभन्ते ) समन्तात् प्राप्नुवन्ति ( मे ) मम
मते ( प्राजापत्यम् ) प्रजापतिदेवताकम् ( सविता ) सर्वप्रेरकः परमेश्वरः ( प्रजा-

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥ २४७
हैं, तब मेरा [ मत है ]-प्रजापति देवता वाले को [ पशु नामक पाक यज्ञ को वे प्राप्त
करते हैं ] क्योंकि जो ही सविता [ सर्वप्रेरक परमात्मा ] है, वही प्रजापति [ प्रजापालक
परमेश्वर ] है, ऐसा कहते हैं, इसलिये वह सविता और प्रजापति [ नाम वाला यज्ञ ] एक
है । ( अथ [ ये ] अग्नीन् तेन यजेरन् ते समानधिष्टचाः एव स्युः ) फिर [ जो लोग
आहवनीय गार्हपत्य और दक्षिण ] अग्नियों को उस [ पाक यज्ञ ] से यज्ञ करें वे समान
प्रगल्भ [ जीतने वाले ] ही होवें । ( आ उषा सम्भरणीया, या उषा सम्भरणीया यान्
अग्नीन् विन्युप्य तया यजेरन्, तेन अनाधिष्टचाः एव स्युः ) फिर उषा [ उषा नामक
प्रभात वेला की इष्टि ] करनी चाहिये, जो उषा [ इष्टि ] करनी चाहिये और जिन
[ तीन ] अग्नियों को विविध प्रकार स्थापित करके उस [ उषा ] के साथ उस [ पाक यज्ञ ]
से [ जो ] यज्ञ करें वे अजेय ही हो जावें । ( आ दीक्षणीया, या दीक्षणीया, यान्
अग्नीन् सन्युप्य तया यजेरन् ते समानधिष्टचाः एव स्युः ) फिर दीक्षणीया
[ इष्टि है ] जो दीक्षणीया है और जिन अग्नियों को यथावत् स्थापित करके [ उस
दीक्षणीया के साथ ] उस [ पाक यज्ञ ] से [ जो ] यज्ञ करें वे समान प्रगल्भ [ जीतने
वाले ] ही होवें । ( आ उदवसानीया, या उदवसानीया यान् अग्नीन् विन्युप्य
तया तेन यजेरन् अनाधिष्टचाः एव स्युः ) फिर उदवसानीया [ इष्टि है ], जो
उदवसानीया है और जिन अग्नियों को विविध प्रकार स्थापित करके उस [ उदवसा-
नीया ] के साथ उस [ पाक यज्ञ ] से यज्ञ करें वे अजेय ही हो जावें । ( अथ यदि
यजमानस्य पार्श्वतः उपतयेद् अग्नीन् आधाय तान्त् आसीत यावद् दग्धः स्यात् )
फिर यदि यजमान के पास में वह [ पाक यज्ञ ] आ जावे, अग्नियों को स्थापित करके वह
[ यजमान ] तब तक बैठे जब तक वह [ पाक यज्ञ ] भस्म होवे । ( यदि प्रेयात् तं स्वैः
एव अग्निभिः दहेत् ) यदि वह [ अग्नि ] बुझ जावे उसको अपनी ही अग्नियों से जलावे ।
( दश इतरे यजमानाः वै अग्निभिः आसते इति वदन्तः ) दश दूसरे यजमान लोग ही
[ तीनों ] अग्नियों के साथ बैठते हैं [ यज्ञ करते हैं ] ऐसा कहते हैं । ( तस्य तत् एव
पतिः ) प्रजापालकः परमेश्वरः ( वदन्तः ) वदन्ति ( समः ) तुल्यः ( अग्नीन् )
आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाग्नीन्-गो० पू० २ । २२ ( तेन ) पशुना पाकयज्ञेन
( समानधिष्टचाः१ ) त्रिधृषा प्रागल्भ्ये-क्यप्, तकारागमः धिष आदेशः । धृषेर्षिष
च संज्ञायाम् ( उ० २ । ८२ ) इति निर्देशात् । तुल्यप्रगल्भाः (आ) समुच्चये (उषा)
उषानामकेष्टिः ( संभरणीया ) सम्पादनीया ( विन्युप्य ) वि + नि + डुवप् बीज-
सन्ताने-ल्यप् । विन्यस्य । प्रतिष्ठाप्य ( अनाधिष्टचाः ) नञ् + आ + त्रिधृषा
प्रागल्भ्ये-क्यप्, पूर्ववत्सिद्धिः । अनाधृष्याः अनभवनीयाः अजेयाः ( संन्युप्य )
सम्यङ्न्यस्य ( उपतयेत् ) तय गतौ । उपगच्छेत् ( दग्धः ) भस्मीभूतः ( प्रेयात् )
प्रगच्छेत् । नश्येत् ( दहेत् ) भस्मीकुर्यात् । दीपयेत् ( आशिषः ) आशीर्वादाः ॥
१. यहाँ ज०सं० में "समानधिष्ण्याः" पाठ है, सानसिवर्ण... धिष्ण्यशल्याः (उ० ४ । १०८)
से धिष्ण्य शब्द ऋकार को इकार एवं ण्य प्रत्यय करके सिद्ध होता है । वस्तुतः यही
समीचीन प्रतीत होता है। धिष्टच की सिद्धि में बाहुलक से कई कार्य माने हैं ॥सम्पा०॥

ब्राह्मणम् यत् अदः) उस [ यजमान ] का वही ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है जो यह है।

२४८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥
ब्राह्मणम् यत् अदः) उस [ यजमान ] का वही ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है जो यह है।
(पुरःसवने पितृमेधे आशिषः व्याख्याताः) पुरःसवन [ नाम वाले ] पितृमेध यज्ञ में
आशीर्वाद व्याख्यात हैं ॥ २२ ॥
भावार्थः-यज्ञ विधानों को यथावत् जान कर यज्ञ करना चाहिये ॥ २२ ॥
कण्डिका २३ ॥
सायंप्रातर्होमौ स्थालीपाको नवश्च यः। बलिश्च पितृयज्ञश्चाष्टका सप्तमः
पशुरित्येते पाकयज्ञाः। १। अग्न्याधेयमग्निहोत्रं पौर्णमास्यमावास्ये। नवेष्टिश्चा-
तुर्मास्यानि पशुबन्धोऽत्र सप्तम इत्येते हविर्यज्ञाः। २। अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम
उक्थ्यः षोडशिमांस्ततः। वाजपेयोऽतिरात्रश्चाप्तोर्याम' अत्र सप्तम इत्येते सुत्याः।३।
केस्विद्देवाः प्रवोवाजाः केस्विद्देवा अभिप्लवाः। केस्विद्देवा हविष्मन्तः किंस्विज्ज-
गाति सुम्नयुः।४। ऋतव एव प्रवोवाजा मासा देवा अभिप्लवाः। अर्द्धमासा
हविष्मन्तस्तज्जगाति सुम्नयुः। ५। कतिस्विद्रात्रयः कत्यहानि कति स्तोत्राणि
कति शस्त्राण्यस्य। कतिस्वित्२सवनाः संवत्सरस्य स्तोत्रियाः पदाक्षराणि कत्यस्य
। ६ । द्वावतिरात्रौ षट्शतमग्निष्टोमा द्वैत्रिंशतिशते उक्थ्यानाम्। द्वादशषोडशिनः
षष्टिः षडहा वैषुवतञ्च । ७ । अहान्यस्य विंशतिशतानि त्रीण्यहश्चैकं तावदस्य ।
संवत्सरस्य सवनानि सहस्रमशीति त्रीणि च संस्तुतस्य । ८ । षट्षष्टिश्च द्वे च
शते च भवतस्तत शस्त्राणामयुतं चैकमस्य । स्तोत्रियाश्च नवतिसहस्रा द्वे नियुते
नवतिश्चातिषट् च । ९ । अष्टौ शतान्ययुतानि त्रिंशच्चतुर्नवतिश्च पदान्यस्य ।
संवत्सरस्य कविभिर्मितस्यैतावती मध्यमा देवमात्रा । १० । अयुतमेकं प्रयुतानि
त्रिंशद् द्वे नियुते तथा ह्यनुसृष्टानि । अष्टौ शतानि नव चाक्षराण्येतावानात्मा परमः
प्रजापतेः । ११ । आद्यं वषट्कारः प्रदानान्तमैतमग्निष्टोमे पर्वशः साधु क्लृप्तम् ।
सौभेषजं छन्द ईप्सद्भिः यदग्रौ चतुःशतं बहुधा हूयते यत् । १२ । प्रातःसवनस्तुत
एकविंशो गायत्रस्तोममित एक एव। माध्यन्दिनः सप्तदशेन क्लृप्तस्त्रयस्त्रिंशेन
सवनं तृतीयम् । १३ ॥ २३ ॥
कण्डिका २३ ॥ विविध यज्ञों के विधान और गणना सहित
व्याख्यान श्लोकों में ॥
(सायंप्रातर्होमौ यः नवः स्थालीपाकः च बलिः च पितृयज्ञः च अष्टका
सप्तमः पशुः इति एते पाकयज्ञाः १ ) सायंकाल और प्रातःकाल के दो होम, और
२३-(स्थालीपाकः) स्थाल्यां पच्यते, पच्-घञ् । गव्यदुग्धेन स्थाल्यां
कृतः पाकभेदः (नवः) णु स्तुतौ-अप् । स्तवः । नवीनः ( बलिः) पूजोप-
हारः ( अष्टका ) इष्वशिभ्यां तकन् ( उ० ३ । १४८) अणूङ् व्याप्तौ-तकन् । वैदिक-
१. प्र. सं. "अप्तोर्यामात्र" इति पाठः, स चाशुद्धः सम्भवावात् ॥
२. पू. सं. 'चित्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० २३ ॥ २४६
जो नवं [ नव नामक वा नवीन ] स्थालीपाक है और बलि और पितृयज्ञ, अष्टका
और सातवां पशु, यह [ सात ] पाक यज्ञ हैं। १। (अग्न्याधेयम्, अग्निहोत्रं, पौर्ण-
मास्यूमावास्ये, नवेष्टिः, चातुर्मास्यानि,पशुबन्धः अत्र सप्तमः इति एते हविर्यज्ञाः २)
अग्न्याधेय, अग्निहोत्र, पौर्णमासी और अमावास्या, नवेष्टि, चातुर्मास्य और पशुबन्ध यहां
सातवां है, यह [ सात ] हविर्यज्ञ हैं। २। (अग्निष्टोमः अत्यग्निष्टोमः, उक्थ्यः,
ततः षोडशिमान् वाजपेयः अतिरात्रः, अप्तोर्यामः च अत्र सप्तमः इति एते सुत्याः ३)
अग्निष्टोम, अत्यग्निष्टोम, उक्थ्य, फिर षोडशिमान्, वाजपेय, अतिरात्र, और अप्तोर्याम
[ प्राप्त हुई प्रजा के नियम—गो० उ० ५। ६ ] यहां सातवां है, यह [ सात ] सुत्यायें
[ सोम निचोड़ने की क्रियायें ] हैं। ३। (केस्वित् देवाः प्रवो राजाः केस्वित् देवाः
अभिद्यवः, केस्वित् देवाः हविष्मन्तः किंस्वित् सुम्न्युः जिगाति ४) कौन से
देव प्रवोवाज [ ज्ञान प्राप्त कराने वाले ] हैं, कौन से देव अभिद्यु [ सब ओर से प्रकाश
वाले ] हैं, कौन से देव हविष्मान् [ हवनीय पदार्थ वाले ] हैं और किसको सुम्न्यु
[ सुख प्राप्त कराने वाला पुरुष ] गाता है। ४। (ऋतवः एव प्रवोवाजाः, मासाः
देवाः अभिद्यवः, अर्धमासाः हविष्मन्तः तत् सुम्न्युः जिगाति ५) [ ऊपर के चार
प्रश्नों के उत्तर ] ऋतुयें ही प्रवोवाज [ ज्ञान प्राप्त कराने वाले ] हैं, महीने अभिद्यु [ सब
ओर से प्रकाश वाले ] देव हैं, आधे महीने हविष्मान् [ हवनीय पदार्थ वाले ] हैं और
सुम्न्यु [ सुख पहुंचाने वाला पुरुष ] तत् [ विस्तृत ब्रह्म ] को गाता है। ५। (अस्य
संवत्सरस्य कतिस्वित् रात्रयः, कति अहानि, कति स्तोत्राणि, कति शस्त्राणि,
कतिचित् सवनाः, स्तोत्रियाः, कति अस्य पदाक्षराणि ६) इस संवत्सर की कितनी
रात्रि हैं, कितने दिन हैं, कितने स्तोत्र और कितने शस्त्र [ स्तोत्र विशेष ] हैं, कितने
सवन और स्तोत्रिय हैं और कितने इस के पद और अक्षर हैं। ६। (द्वौ अतिरात्रौ,
षट्शतम् अग्निष्टोमाः, द्वे विशिनशिते उक्थ्यानां द्वादश षोडशिनः, षष्टिः
षडहाः च वैषुवतम् ७) दो अतिरात्र [ विषुवान् यज्ञ से पहिले १ और पीछे १ ] एक
सौ छह अग्निष्टोम [ विषुवान् से पहिले ५३ और पीछे ५३ ], दो एक सौ बीस [ वा
दो सौ चालीस ] उक्थ्य [ विषुवान् से पहिले १२० और पीछे १२० ] हैं, बारह षोडशी
[ विषुवान् से पहिले ६ और पीछे ६ ] हैं और साठ पडह [ विषुवान् से पहिले ३० और
कर्मविशेषः (पशुः) पाकयज्ञः (अप्तोः) आप्नोतेर्ह्रस्वश्च (उ० १। ७५) आप्लृ व्याप्तौ
लम्भने च-तु प्रत्ययः। धातोर्ह्रस्वत्वम्। आप्तायाः प्राप्तायाः प्रजायाः—गो० उ०
५।९। (यामः) यम नियमने-घञ्। यामाः-गो० उ० ५। ६। नियमाः (अत्र)
अस्मिन् यज्ञविषये (प्रवोवाजाः) सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ० ४। १८९) प्रुङ् गतौ-
असुन्। प्रवस्+वज गतौ-घञ् । ज्ञानप्रापकाः (अभिद्यवः) अभि+द्युत
दीप्तौ-डु प्रत्ययः। अभिगतदीप्तयः। प्रकाशप्रापकाः (जिगाति) गा स्तुतौ-
लट् । गाति स्तौति । निघ० ३। १४। (सुम्न्युः) छन्दसि परेच्छायामिति
वक्तव्यम् (वा० पा० ३। १। ७) इति क्यच् । सुम्न-क्यच्, उ प्रत्ययः। सुम्नं
सुखं परेबामिच्छतीति। सुखप्रापकः (तत्) त्यजितनियजिभ्यो डित् (उ० १।१३२)

२५० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥
पीछे ३० ] हैं, यह विषुवान् से सम्बन्ध वाला वचन है [ देखो गो० पू० ५।६ ] । ७ ।
(अस्य अहानि त्रीणि विंशतिशतानि, अस्य अहः च तावत् एकम्, संस्तुतस्य
संवत्सरस्य च त्रीणि सवनानि सहस्रम् अशीति ८) इस [संवत्सर] के दिन तीन
बार एक सौ बीस [ १२० x ३ = ३६० ] हैं, और इस का दिन तो एक है, और संस्तुत
[ स्तोत्र युक्त ] संवत्सर के तीन सवन एक सहस्र और अस्सी [ ३६० दिन x ३ सवन =
१०८० ] हैं [ ८ ] । (अस्य शस्त्राणां च एकम् अयुतम् द्वे च शते च ततः षट्-
षष्टिः च, स्तोत्रियाः च द्वे नियुते नवति सहस्रा अति षट् च नवतिः च भवतः ६)
और इस [ संवत्सर ] के एक अयुत [ दस सहस्र ] दो सौ छयासठ [ १०,००० + २०० +
६६ = १०,२६६ ] शस्त्र हैं, और दो नियुत [ दो लाख ] नब्बे सहस्र और छह अधिक
नब्बे [ २,००,००० + ६०,००० + ६० + ६ = २,६०,०६६ ] स्तोत्रिय हैं [ ६ ] । (अस्य
पदानि च त्रिंशत् अयुतानि अष्टौ शतानि चतुर्नवतिः कविभिः मितस्य संवत्सरस्य
एतावती मध्यमा देवमात्रा १०) इस [ संवत्सर ] के तीस अयुत [ तीस दस सहस्र ]
आठ सौ चौरानबे [ ३०,०००, ८६४ ] पद हैं, विद्वानों करके परिमाण किये हुये
संवत्सर की इतनी मध्यमा देवमात्रा है [ १० ] । ( तथा हि त्रिंशत् प्रयुतानि द्वे
नियुते एकम् अयुतम् अष्टौ शतानि नव च अनुसृष्टानि अक्षराणि, प्रजापतेः एता-
वान् परमः आत्मा ११) और भी तीस प्रयुत [ तीस दस लाख ] दो नियुत [ दो
लाख ] एक अयुत [ एक दस सहस्र ] आठ सौ और नौ [ ३० x १०,००,००० + २ x
१, ०,००० + १० ००० + ८०० + ६ = ३,००,००,००० + २,००,००० + १०,००० +
८०६ = ३,०२,१०,८०६ ] अक्षर हैं, [ गो० पू० ५ । ५ से भी मिलाकर देखो ] प्रजापति
[ संवत्सर ] का इतना सब से बड़ा स्वरूप है।११। (आद्यं प्रदानान्तम् एतं
वषट्कारः अग्निष्टोमे पर्वशः साधु क्लृप्तं यत् सौभेषजं छन्दः ईप्सद्भिः
यत् अग्नौ बहुधा चतुःशतं हूयते १२) आदि में रहने वाला प्रदान अन्त वाला यह
वषट्कार अग्निष्टोम में पर्व पर्व पर [ चतुर्दशी, अष्टमी, अमावास्या पूर्णिमा और रवि-
संक्रान्ति पर ] भले प्रकार ठीक किया गया है, जो उत्तम औषध वाले वेद को चाहने
वाले [ विद्वानों ] करके जो अग्नि में अनेक प्रकार एक सौ चार बार होमा जाता
तनु विस्तारोपकृतिशब्दोपतापेष्वादिः—अदिः डित् । विस्तृतं ब्रह्म (स्तोत्रियाः)
स्तोत्र—घञ् । यज्ञविशेषाः (वैषुवतम्) विषुवत्—अण् । विषुवतः सम्बन्धिवचनम्—
क० ६ (संस्तुतस्य) स्तोत्रयुक्तस्य (अयुतम्) न युतं, नञ्समासः । दशसहस्रसंख्या
(नियुते) नीयते बहुसंख्या प्राप्यते अनेन । नि + यु मिश्रणामिश्रणयोः—क्तः । लक्षे
(प्रयुतानि) प्रकर्षेण युतानि । दशलक्षसंख्याः (अनुसृष्टानि) परस्परसंयुक्तानि
(पर्वशः) स्नामदिपद्यतिपृशकिभ्यो वनिप् ( उ० ४ । ११३) पृ पालनपूरणयोः--
वनिप् । चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्याच पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र रवि-
संक्रान्तिरेव च ॥ १ ॥ पर्वणि पर्वणि (क्लृप्तम्) समर्थितम् (सौभेषजम्)
सुमेषज—अण् । उत्तमोषधयुक्तम् (छन्दः) वेदम् (ईप्सद्भिः) प्राप्तुमिच्छद्भिः
(गायत्रस्तोमितः) गानयोग्येन स्तोमेन प्रमितः ॥