गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 275, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १३ ॥ २३७
[ श्रेष्ठ विद्वानों ] के साथ प्रातःसवन के समय इस लोक में अग्निदेव [ व्यापक परमात्मा ]
के साथ कल्याण समृद्ध करता है, जो ऐसा जानता है । ५ । ।। १२ ।।
भावार्थ:--परमेश्वर ज्ञान को मुख्य समझ कर मनुष्य को अपना कर्तव्य करना
चाहिए ॥ १२ ॥
विशेष:--श्येनोऽसि···, यह अथर्ववेद ६ । ४८ । १ । के तीन पाद हैं, [ पारय ]
पद के स्थान पर वेद में [ वह ] पद है ॥
कण्डिका १३ ॥
अथ माध्यन्दिने पवमाने वाचयति सम्राडसि त्रिष्टुप्छन्दा अनु त्वारभे
स्वस्ति मा सम्पारयेति । १ । स यदाह सम्राडसीति सोमं वा एतदाहैष ह वै
वायुर्भूत्वाऽन्तरिक्षलोके सम्भ्राजति, तद्यत् सम्राजति॑ तस्मात्सम्राट् तत् साम्राज्यस्य
सम्राट्त्वं । २ । स यदाह त्रिष्टुप्छन्दा अनु त्वारभ इति त्रैष्टुभेन छन्दसा रुद्रैर्दे-
वैर्माध्यन्दिने सवनेऽन्तरिक्षे लोके वायुं सन्तमान्वारभते । ३ । स यदाह स्वस्ति
मा सम्पारयेति त्रैष्टुभेनैव च्छन्दसा रुद्रैर्देवैर्माध्यन्दिने सवनेऽन्तरिक्षलोके
वायुना देवेन स्वस्ति मा सम्पारयेति । ४ । त्रैष्टुभेनैवेनं तच्छन्दसा रुद्रैर्देवैर्मा-
ध्यन्दिने सवनेऽन्तरिक्षलोके वायुना देवेन स्वस्ति सम्पद्यते य एवं वेद । ५ ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ माध्यन्दिन सवन की स्तुति का मन्त्र सोम विषय में ॥
( अथ माध्यन्दिने पवमाने वाचयति, त्रिष्टुप्छन्दाः सम्राट् असि त्वा अनु
आरभे स्वस्ति मा संपारय इति १ ) फिर माध्यन्दिन पवमान में वह [ ब्रह्मा ] बांचता
है—तू तीनों [ आध्यात्मिक, आधिभौतिक और आधिदैविक ] ताप रोकने में समर्थ सम्राट्
[ राजराजेश्वर परमात्मा ] है, तुझको निरन्तर मैं ग्रहण करता हूं, कल्याण के साथ मुझको
तू यथावत् पार लगा । १ । ( सः यत् आह सम्राट् असि इति सोमं वै एतत् आह )
वह जो यह कहता है—तू सम्राट् [ राजराजेश्वर परमात्मा ] है—इस से वह सोम [ सर्व-
जनक अथवा सर्वेश्वर परमात्मा ] को ही बताता है । ( एषः ह वै वायुः भूत्वा अन्त-
रिक्षलोके सम्भ्राजति ) यह ही [ परमात्मा ] वायु [ अन्तर्यामी वा महाबली ] होकर
अन्तरिक्ष लोक [ मध्य लोक ] में यथावत् राज करता है । ( तत् यत् सम्भ्राजति तस्मात्
सम्राट् तत् ऽम्राजः सम्राट्त्वं २ ) सो जो वह यथावत् राज करता है, इससे वह
सम्राट् [राज राजेश्वर] है, यही उस सम्राट् का साम्राज्य है । २ । ( सः यत् आह त्रिष्टु-
प्छन्दाः त्वा अनु आरभे इति, त्रैष्टुभेन छन्दसा रुद्रैः देवैः माध्यन्दिने सवने
( श्येनत्वम् ) गतिमत्त्वम् ( गायत्रेण ) गानयोग्येन ( छन्दसा ) आह्लादकर्मणा
( आरभते ) परिगृह्णाति ( सम्पद्यते ) समृद्धं करोति वर्धयति ॥
१३—( सम्राट् ) राजराजेश्वरः ( त्रिष्टुप्छन्दाः ) ष्टुभ स्तम्भने--क्विप् ।
तापत्रयस्य आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकरूपस्य स्तोभने वर्जने छन्नः स्वा-
तन्त्र्यं यस्य सः ( वायुः ) गतिमान् । बलिष्ठः । वायुरिव अन्तर्यामी