सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 271, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 271

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ११ २३३
दीक्षाभिः एति द्वादशाहम् उपसद्भिः तेन एतौ अग्न्यकौ आप्नोति, अथ यत्
द्वादशाहं सुत्याभिः, तेन इदं महत् उक्थ्यम् अवाप्नोति ४ ) फिर जब वह द्वादशाह
को दीक्षाओं से पाता है और द्वादशाह को उपसदों से, उससे इन अग्नि और सूर्य [ के बल ]
को पाता है, और जब द्वादशाह को सुत्याओं से [ पाता है ], उससे इस बड़े उक्थ्य
[ प्रशंसनीय व्यवहार ] को पाता है । ४ । ( ते देवाः इह सामिवासुः तं यज्ञक्रतुम् उप
जानीमः यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा, कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत
इति ) वे विद्वान् लोग इस पर व्याकुलता में रहने वाले [ हुये ], उस यज्ञ कर्म को हम
जान लेवें जो सहस्रसंवत्सर का स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर से
यज्ञ करे । ( ततः एतं पृष्ठ्यं स्तोमाः भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ५ )
फिर उन्होंने इस पृष्ठ्य षडह द्वादशाह के गति व्यवहार को देखा, वे ही स्तोम, वे ही
पृष्ठ्य, वे ही शस्त्र हैं । ५ । ( ते देवाः इह सामित्रासुः तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः
यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा, कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति )
वे विद्वान् लोग इस व्याकुलता में रहने वाले [ हुये ] उस यज्ञ कर्म को हम जान लेवें
जो सहस्रसंवत्सर का स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर से यज्ञ
करे । ( ततः एतं विश्वजितं पृष्ठ्यं षडहस्य आञ्जस्यम् अपश्यन्, ते हि एव
स्तोमाः भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ६ ) फिर उन्होंने इस विश्वजित्
पृष्ठ्य षडह के गति व्यवहार को देखा, वे ही स्तोम, वे ही पृष्ठ और'वे ही शस्त्र हैं । ६ ।
( ते देवाः इह सामिवासुः तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा,
कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति ) वे विद्वान् लोग इस पर
व्याकुलता में रहने वाले [ हुये ] उस यज्ञ कर्म को हम जान लेवें जो सहस्रसंवत्सर का
स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर से यज्ञ करे । ( सः वै एषः
विश्वजित् यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा एषः ह प्रजानां प्रजापतिः यत् विश्वजित्
इति ब्राह्मणम् ) वह ही यह विश्वजित् है जो सहस्रसंवत्सर का स्थानापन्न है, यही प्रजाओं
में प्रजापति है जो विश्वजित् है यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है । ७ ॥ १० ॥
भावार्थः—मनुष्य अपना सामर्थ्य विचार कर कार्य आरम्भ करे ॥ १० ॥
कण्डिका ११ ॥
पुरुषं ह वै नारायणं प्रजापतिरुवाच यजस्व यजस्वेति स होवाच यजस्व
यजस्वेत्येवं हात्य मात्रिरयक्षतमे वसवः प्रातःसवनेनागू रुद्रा माध्यन्दिने सवने
आदित्यास्तृतीयसवने यज्ञवास्तुत्येव पर्य्यंशिषो यज्ञवास्तुमित्येवमाशिषोऽहं वा
व्याहृतिविशेषः (तापश्चित्तम् ) तपस् + चिती संज्ञाने—क्तः । स्वार्थिकोऽण् तपसा
ज्ञातम् (आञ्जस्यम् ) अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु—असुन्, अञ्जस्—ष्यञ् ।
गतिव्यवहारम् ( उपसद्भिः) उपासनायज्ञैः (सुत्याभिः) सोमाभिषवक्रियाभिः
( उक्थ्यम् ) कथनीयम् । स्तुत्यम् ॥