गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 284, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें२४६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २२
होने पर—देवाः पितरः इन तीन ऋचाओं [ अथर्व० ६ । १२३ । ३—५ ] को [ पढ़ें ],
( यः एति संयजनि यः च न ब्रूते यः च न ब्रूते सः भवति इति ब्राह्मणम् ) जो
पुरुष चलता है, मिलकर यज्ञ करता है, और जो [ असत्य ] नहीं बोलता और जो
[ असत्य ] नहीं बोलता, वह सत्ता वाला है, यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २१ ॥
भावार्थः—सत्यवादी पुरुष का. कथन प्रामाणिक और असत्यवादी का अप्रामाणिक
होता है ॥ २१ ॥
विशेषः—( देवाः पितरः ) यह तीन मन्त्र अथर्व० ६ । १२३ । ३—५ इस प्रकार हैं ।
( देवाः पितरः पितरो देवाः । यो अस्मि सो अस्मि । १ । स पचामि स
ददामि स यजे स दत्तान्मा यूषम् । २ । नाके राजन् प्रति तिष्ठ तत्रैतत् प्रति-
तिष्ठतु । विद्धि पूर्तस्य नो राजन्त्स देव सुमना भव । ३ । ) अर्थ—देव [ विद्वान्
लोग ] पितर [ पालने वाले ] और पितर देव [ विजयी ] होते हैं, जो मैं सत्ता वाला
हूं वह मैं सत्ता वाला हूं । १ । वह मैं पकाता हूं, वह मैं देता हूं वह मैं [ विद्वानों को ]
पूजता हूं, वह मैं दान से पृथक् न होऊं । २ । हे राजन् [ समर्थ पुरुष ] सुख स्वरूप
[ परमात्मा ] में प्रतिष्ठा पा, उसी [ परमात्मा ] में ही यह [ तेरा पुण्य कर्म ] प्रतिष्ठा
पावे । हे राजन् [ विद्या से प्रकाशमान ] हमारे लिये अन्न आदि कर्म का ज्ञान कर, सो
तू हे देव [ गतिशील ] प्रसन्नचित्त हो ॥
कण्डिका २२ ॥
सावित्रं ह स्म वैतं पूर्वे पुरस्तात् पशुमालभन्त इति मे तर्हि प्राजापत्यं यो
ह्येव सविता स प्रजापतिरिति वदन्तस्तस्मादुसमोऽथाग्नींस्तेन यजेरंस्ते समान-
धिष्ण्या एव स्युरोषा सम्भरणीया या उषा सम्भरणीया यान् विन्युप्याग्नींस्तया
यजेरंस्तेनानाधिष्ण्या एव स्युरादीक्षणीया या दीक्षणीया यान् संय्युप्याग्नींस्तया
यजेरंस्ते समानधिष्ण्या एव स्युरोदवसानीया या उदवसानीया यान् विन्युप्याग्नीं-
स्तया यजेरंस्तेनानाधिष्ण्या एव स्युरथ यदि यजमानस्योपतपेत् पार्श्वतोऽग्नीना-
धाय तावदासीत यावद्दग्धः स्याद्यदि प्रेयात् स्वैरेव तमग्निभिर्दहेद् दश वा अग्नि-
भिरितरे यजमाना आसत इति वदन्तस्तस्य तदेव ब्राह्मणं यददः पुरःसवने पितृ-
मेध आशिषो व्याख्याताः ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ मिश्रित यज्ञों का विषय ॥
( पूर्वे ह स्म वा एतं सावित्रं पशुं पुरस्तात् आलभन्ते इति तर्हि मे प्राजा-
पत्यं यः हि एव सविता सः प्रजापतिः इति वदन्तः तस्मात् उ समः ) पहिले लोग
इस सविता देवता वाले पशु [ पशु नामक पाक यज्ञ—क० २३ ] को पहिले प्राप्त करते
२२—( सावित्रम् ) सवितृदेवताकम् ( पूर्वे ) पूर्ववर्तमाना ऋषयः ( पशुम् )
पशुनामकं पाकयज्ञम्—क० २३ ( आलभन्ते ) समन्तात् प्राप्नुवन्ति ( मे ) मम
मते ( प्राजापत्यम् ) प्रजापतिदेवताकम् ( सविता ) सर्वप्रेरकः परमेश्वरः ( प्रजा-