सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ
पृष्ठ 181 स्कैन

सर्गः २ ] यात्राकाण्डम् १६५


इदं काव्यं राघवस्य चारित्रं पावनं शुभम् । सुरासुरा मनुष्यान्ताः प्रोचुः काव्यं हि भूतलात् ॥७॥
नेतुं रसातलं स्वर्गे न दास्यामो वयं क्वचित् । काव्यार्थमिति ते चक्रुः कलहं रोमहर्षणम् ॥८॥
ततो देवि जनान् मर्त्यान्निवार्य वचनैर्हितैः । गत्वाऽहं तंस्तु क्षीराब्धौ शेषपर्यङ्कधायिनम् ॥९॥
विष्णुं स्तुत्वा तु वेदोक्तैर्मन्त्रैर्नानाविधैरपि । नानापूजोपहारैश्च पूजयित्वा सविस्तरम् ॥१०॥
कृतवान् गंतवाद्यादि तेन विष्णुर्बुबुध्यत । पप्रच्छ मां तदा विष्णुः किमर्थं वै त्विनोऽस्म्यहम् ? ॥११॥
वृत्तं सर्वं मया देवि कथितं वृत्तविस्तरम् । काव्यार्थं कलहं श्रुत्वा प्रहस्य जगदीश्वरः । १२॥
त्रिधा विभज्य काव्यं तद् रूपवान् भक्तवत्सलः । त्रयस्त्रिंशत्कोटिसमुद्रेभ्याणि पृथक्

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 182
स्थायी लिंक
पृष्ठ 182 स्कैन

रिक्त पृष्ठ

पृष्ठ 183 स्कैन

सर्गः २ ] यात्राकाण्डम् १६७


क्षीरायुधो व्यरचिनास्तेषां योग्यानि ... । श्रीकृष्णोऽपि पुनर्व्यासो व्यासरूपी भुवि ३९
मानवानां हितार्थाय काव्याद्रामकथान्वितम् । भागद्वयसमाश्रित्य विविधानि हि ४०
पृथक् पृथक् सप्तदश पुराणानि करिष्यति । भारतं विनिहत्य च महत्कृत्यं करिष्यति ॥४१।
भागोद्भारस्तयोर्नन्तैर्नान्त्याहं विशुद्ध च । मद्भागोऽन्यतरोऽर्थेश्च यदा शान्तिं न गच्छति , ४२
सरस्वत्यास्तटे व्यासो व्यग्रचित्तो भविष्यति । एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा नारदाय महात्मने ।४३
चतुःश्लोकींविष्णुपदेशरूपोपदेशं करिष्यति । लब्ध्वा तान्न नारदश्चापि गरीणां रणयन्मुहुः ॥४४॥
कीर्तयन् सुस्वरं गत्वा मूर्ति म- दर्शयन्निव । तच्छ्लोकान् व्यासमुनये गत्वा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 184 स्कैन
१६८आनन्दरामायणे[सर्गः २

श्रीशिव उवाच
सम्यक् पृष्टं त्वया देवि सावधानमनाः शृणु । नारदोक्तांश्चतुःश्लोकांस्तवाग्रे प्रवदाम्यहम् ॥५६।
शारदायापि कथिता विधिना ये पुरा शुभाः । ब्रह्मणे विष्णुना पूर्वं श्रीरामचरिते यदा ॥५७।
विभक्तं हि तदा दत्तः शेषभूतः सुपुण्यदः । तान् शृणुष्व चतुःश्लोकान् विष्णूक्तान्स्वयंभुवे ॥
श्रीभगवानुवाच
अहमेवासमेवाग्रे नान्यद्यत्सदसत्परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥५९॥
ऋतेऽर्थं यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाऽऽभासो यथा तमः ॥ ६० ।
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥६१।
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनाऽऽत्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 185 स्कैन
सर्गः २ ]यात्राकाण्डम्१६९

रामायणान्यनेकानि पृथगग्रे मुनीश्वराः । भागान्भारतखण्डान्तर्गतांस्तन्मोद्भवाद्ययः ॥ ६९॥
करिष्यन्त्यत्र शतशस्तानि सर्वाणि पार्वति । वाल्मीकीयाद्विना देवि न ज्ञेयानि मनीषिभिः ॥ ७० ।
सारकाण्डं पुरा देवि यदुक्तं च मया तव वाल्मीकीयाच्च तच्चापि सारमुद्धृत्य वै मया ॥ ७१ ।
निवेदितं च सधुना पृष्टं रामकथानकम् सुविस्तारं वदस्वेति त्वया तन्मानस्योदितम् ॥ ७२॥
भानं रामचरित्रस्य शतकोटिप्रविस्तरम् पञ्चाननोऽप्यहं देवि दिव्यैर्वर्षार्बुदैरपि ॥ ७३॥
रामायणं सविस्तारं व्याख्यातुं न क्षमस्त्विह , यन्निर्मितं च मुनिना स्वतपोभिरनुत्तमम् ॥ ७४॥
अतः संक्षेपमात्रं हि सारं सारं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 186 स्कैन

१७० आनन्दरामायणे [ सर्गः ३

एकदा विष्णुदासः स शृण्वन्नानाविधाः कथाः । रामदासमुखात्सारकाण्डं रामायणोद्भवम् ॥ ७ ॥
श्रुत्वा किञ्चित्पृच्छमना रामदास वदिष्यति ।
विष्णुदास उवाच
गुरो ते प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं वक्तुमिहार्हसि ॥ ८ ॥
सारकाण्डं मया त्वत्तः श्रुतं रामायणान्धितम् । न किंचिन्तोऽस्य लेशोऽपि जानक्या राघवस्य च । ९ ॥
श्रुतोऽत्र कापि राज्यस्य विस्तारोऽपि च न श्रुतः । कथं यागाः कृतास्तेन सन्ततिर्नास्य न श्रुता ॥ १० ॥
सुतानां बन्धुपुत्राणां विवाहादिकमश्रुतम् । तत्सर्वं विस्तरच्छ्रोतुमिच्छाम्यहं गुरो ॥ ११ ॥
तन्मे वद महाभाग रघुवीरस्य चेष्टितम् । रम्यं पवित्रमानन्ददायकं पातकापहम् ॥ १२ ॥
रामदास उवाच
सम्यक् पृष्टं त्वया वत्स रामचन्द्रकथानकम् । मङ्गलं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 187 स्कैन
[ सर्गः ३ ]यात्राकाण्डम्१०१

तत्सीतावचनं श्रुत्वा जानकीं प्राह राघवः । हे मान्ये कञ्जनयने मम प्राणसमाश्रये ॥२१॥
शीघ्रं वदस्व यत्तेऽस्ति चित्ते तत्कारयाम्यहम् । इति राघवसम्मानवचनैर्जनकात्मजा ॥२२॥
नितरां तोषभूयैषा पाणिभ्यांऽऽश्लिषत्पतिम् ।

श्रीसीतोवाच

यदा त्वं राघवश्रेष्ठ दण्डकं वचनात्पितुः ॥२३॥
मया सौमित्रिणा साकं त्वं व्यगमस्तदाऽन्तः । शृङ्गवेरपुरं गत्वा जाह्नव्यास्तरणे यदा ॥२४॥
नौकायां स्थितमस्माभिर्भागीरथ्यां तदा पुरा । सङ्कल्पितं मया किञ्चित्तत्त्वां वक्ष्याम्यहं प्रभो ॥२५॥
देवि गङ्गे नमस्तेऽस्तु निवृत्ता वनवासतः । रामेण सहिताऽहं त्वां लक्ष्मणेन च पूजये ॥२६॥
सुरामांसोपहारैश्च नानाबलिभिरावृता । इत्युक्तं वचनं पूर्वं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 188 स्कैन
१७२आनन्दरामायणे[ सर्गः ३

तत्र गङ्गांसरे देशे गन्तुमिच्छति मे मनः इति सीतात्रचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा नृपूद्वहः ॥ ३६ ॥
द्वाःस्थं समाहूय बहिर्गच्छाथ जानकीम्, अज्ञापयच्च तं रामः शीघ्रं गच्छ ममाज्ञया ॥ ३७ ॥
लक्ष्मणं वचनं मे त्वं कथयस्व सविस्तरम् । ज्ञापय्यः श्वोममोद्योगः सीतायाश्चैव कौतुकात् ॥ ३८ ॥
सरयूसङ्गमं गङ्गापूजनार्थे त्वया सह । मातृभिर्मन्त्रिभिः सैन्यैः सुहृद्भिर्भरतेन च ॥ ३९ ॥
शत्रुघ्नेन सुरिश्चैव जनैर्विप्रैर्यथासुखम् । सेरानिवेशस्थानानि योजनाद्वान्तराणि च ॥ ४० ॥
पूरितान्यन्नतोयाद्यैः कल्पनीयानि च पृथक् । इति रामवचः श्रुत्वा स भवत्विति त्वरान्वितः ॥ ४१ ॥
आज्ञाप्रमाणमित्युक्त्वा नत्वा रामं पुनः पुनः । कथयामास सौमित्रि रामवाक्यं सविस्तरम् ॥ ४२ ॥
तद्रामवचनं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 189 स्कैन

सर्गः ३ ] यात्राकाण्डम् [ १७३

एतानाज्ञापयामास तोषयित्वा धनादिभिः । समानिनान्य तीर्थेभ्यित्र कल्पयामास सादरम् ॥५४॥
समुद्योगो राघवस्य सीतायाः श्वो बलैः सह । ऋजुमार्गा विधातव्याः समाः कर्तुमयत्नितः ॥५५॥
निम्ना भूमिः समा कार्या उच्चा भूमिः समत्विच । छिद्यन्तां पावना वृक्षा मार्गस्था दुःखदायकाः ॥५६॥
वाप्यः कूपास्तडागाश्च शोधनायाः सहस्रशः । नवीनाश्चापि कर्तव्याः सतोया निर्जने वने ॥५७॥
सेनानिवेशस्थानानि योजनाद्वै सविस्तरे । कल्प्यं पानि सुगन्धिः पूरितान्यम्वारिभिः ॥५८॥
सुन्दर्यो रम्या विधातव्याः पाकशालाः सुभाजयः । वर्ष्मगवेहाणि कार्याणि तूर्णञ्चापि सहस्रशः ॥५९॥
आरक्तमुपरं गच्छद्वित्तानि चित्रितारिन हि । नानागृहाणि कार्याणि पूरितान्यम्ववारिभिः ॥६०॥
पुष्पाणां

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 190 स्कैन
१७४आनन्दरामायणं[ सर्गः ४

रुक्ममाणिक्यरचितं सितच्छत्रोपशोभितम् । स्थापनीयं महादिव्यं मुक्ताहारविराजितम् ॥७१॥
सीतार्थं करिणीपृष्ठे नीलवर्णं महासनम् । रुक्मविद्रुमरत्नौघैरत्नमुक्ताविराजितम् ॥७२॥
मुक्ताफलहेमतन्तुगणैराच्छादितं वरम् । सिद्धं कार्यं महादिव्यं स्वर्णकुंभविराजितम् ॥७३॥
पुष्पमालास्तोरणानि बध्नीयानि वै पथि । नृत्यंतु वारवेश्याश्च स्तुतिं कुर्वन्तु वन्दिनः ॥७४॥
द्रव्यैर्वस्त्रैराभरणैः पूजाद्रव्यैश्च गोरसैः । पात्रैर्नानाविधैर्दिव्यैः पूर्णार्थ्याश्चोत्तमाः ॥७५॥
अन्यच्चापि मया नोक्तं यद्यद्योग्यं हि तत्पथि । सिद्धं कार्यं हि योगेन येन तुष्यति राघवः ॥७६॥
इति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

सर्गः ४ ] यात्राकाण्डम् १७५

पृष्ठ 191 स्कैन

सर्गः ४ ] यात्राकाण्डम् १७५

यात्रार्थे जाह्नवीतीरं गन्तुमिच्छामि भांश्वन् । अतो मुहूर्तं दातव्यं मय्यनुगृह्या विचिन्त्य च ॥४॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा गोपालः प्राह राघवम् । पञ्चाङ्गञ्च विस्तार्य तत्र दृष्ट्वा बलाबलम् ॥५॥
राम राजीवपत्राक्ष शृणुष्वाद्य वचो मम । रविवारे महाऽह्वेषुः पुष्यनक्षत्रमंडितः ॥६॥
तस्य वक्ष्ये फलं राजन् सावधानमनाः शृणु । शृण्वन्तु मुनयः सर्वं शृणोतु ते गुरुर्महान् ॥७॥
न योगयोगं न च लग्नलग्नं न तारकाचन्द्रबलं गुरोश्च ।
योगिन्य सम्मुखे तर्हि काले सर्वाणि कार्याणि करन्ति पुष्यः ॥८॥
अस्मिन्नाम सुसंस्त्रं प्रस्थानं कुरु मेधया । दत्तो मया मुहूर्तोऽय यात्रार्थे रघूनायक ॥९॥
इति तस्य वचः श्रुत्वालक्ष्मणं राघवोऽब्रवीत् ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 192 स्कैन

१७६ आनन्दरामायणे [ सर्गः ४

तथा दत्त्वा बंधुपत्न्यादेभ्यो योषिद्भ्यो विशेषतः । ततो दत्त्वा वसिष्ठाय विप्रेभ्यश्च ततः परम् ॥२०॥
दत्त्वा वस्त्राणि बंधुभ्यः स्वयं नूतनमाददे । वस्त्रैश्च शस्त्राण्यनेकानि स्थापयित्वा विदेहजाम् ॥२१॥
नत्वा मातॄंस्तथा च सचिवैश्च परिवेष्टितः । आरुह्य शिविकां रामः सभां प्रति समाययौ ॥२२॥
ततः सिंहामने स्थित्वा लक्ष्मणं प्राह राघवः । द्वितीयाः सूचनायै हि नववाद्यध्वनिः पुनः ॥२३॥
आज्ञाप्यतां त्वं सौमित्रे तच्छ्रुत्वा राघवौचनम् । आज्ञापयामास निन्युस्तदाऽऽज्ञामग्रतोऽग्रतः ॥२४॥
कर्तुं दूतजनैश्चापि बहुघोषं मेघोपमम् ततः । ततः प्राह रघूद्वहः पुनः सौमित्रिमागतम् ॥२५॥
सुमन्त्रः स्थाप्यतां पुर्यां रक्षणाय ममाज्ञया । गच्छत्वग्रे तु भरतः पश्चाच्छत्रुघ्न संज्ञकः ॥२६॥
तत्पृष्ठे त्वं समागच्छ

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

सर्गः ४ ] यात्राकाण्डम् १७७

पृष्ठ 193 स्कैन

सर्गः ४ ] यात्राकाण्डम् १७७

चामरं वीजयामास विजयः पार्श्वमस्थितः । अन्यस्तु बालव्यजनं वीजयामास पृष्ठतः ॥३८॥
कस्तूरैः क्षतसारैश्चैर्मुक्ताहारैस्तु शोभितम् । रत्नदण्डं सुविस्तीर्णं छत्रमन्यो दधार तम् ॥३९॥
हस्त्युद्वहं गजमारुह्य लक्ष्मणः शीघ्रमाययौ । सीताद्यास्ताः समाजग्मुः सौमित्रिगजपृष्ठतः ॥४०॥
पश्यन्त्यः कौतुकान्येव जलन्ध्रैः समंततः । पुष्पकं चापि गगनमार्गेणैव शनैः शनैः ॥४१॥
अमात्य संस्थितास्तत्र पुरनार्यो रघूत्तमम् । पश्यन्त्योऽथ कौतुकानि दवदुः पुष्पवृष्टिभिः ॥४२॥
ततस्ते तुरगारूढा गजारूढा रथे स्थिताः । नेमिरेस्योपमाः सर्वे स्थितान्ते रामपार्श्वयोः ॥४३॥
बाहुः प्रणामान् श्रीरामं संस्थिता हारवत्तवत् । रामोऽपि कंडहस्ताभ्यां प्रणामानन्ववन्दयत् ॥४४॥
एवं गच्छति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 194 स्कैन

१७८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ४

ताम्बूलं दक्षिणां दत्त्वा नानाविधंन्नृप आदरात् । मुखशुद्धिं स्वयं कृत्वा तस्थौ सिंहासने पुनः ॥५४॥
श्रुत्वा शास्त्रपुराणानि वेदान्तांश्चापि सादरम् । सायंसन्ध्यादिकं कृत्वा कृत्वा होमं यथाविधि ॥५५॥
सिंहासने समासीनो वेश्यानां नृत्यमुत्तमम् । पश्यन् शृण्वन् गायनं च नीत्वा यामद्वयं निशाम् ५७
ततः सुष्वाप पर्यङ्के सीतया सह राघवः । द्वितीय दिवसे तत्र स्थित्वा रमान्नु कौतुकैः ॥५८॥
नीत्वा समग्रं सुदिनं तृतीये दिवसे पुनः । पूर्ववद्ब्राह्मणोयाद्यैः शनैः स्थानान्तरं ययौ । ५९॥
क्वचिद्दिनमतिक्रम्य क्वचिद्द्वे त्रीणि राघवः । स्थित्वा पश्यन्कौतुकानि प्रीणन् जनकात्मजाम्६०॥
शनैः शनैर्ययौ मार्गं मासेनैकेन राघवः । प्राप जीर्णं मुद्रलेन त्यक्तमाश्रममुत्तमम् । ६१।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 195 स्कैन

सर्गः ४ ] यात्राकाण्डम् १०९


तन्मुनेर्वचनं श्रुत्वा पुनस्तं प्राह राघवः । किं कृत्वा मेऽत्र वसतिर्भविष्यति मुने वद ॥७१॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा राघवं प्राह मुद्गलः यद्यत्र सरयूगङ्गाः संगमो हि भविष्यति ॥७२॥
जाह्नव्या सदृशं चात्रं वन्द्ये राम यथार्जुनम् तत्तस्य वचनं श्रुत्वा राघवः प्राह तं पुनः ॥७३॥
किमर्थं सरयूः श्रेष्ठा कुतः प्राप्ता धरातलम् तन्मे वद महाभाग सविस्तारं मयाग्रतः ॥७४॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा मुद्गलो वाक्यमब्रवीत् । तवैव चरितं राम सन्मुखाच्छ्रोतुमिच्छसि ॥७५॥
तर्हि ते संप्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व रघूत्तम । शङ्खासुरो महादैत्यो वेदान् पूर्वं जहार हि ॥७६॥
क्षिप्त्वा तांश्च समुद्रे हि स्वयमासीन्महोदधौ । तदर्थं च त्वया मात्स्यं वपुर्धृत्वा महत्प्रभु ॥७७॥
हतः

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 196 स्कैन
१८०आनन्दरामायणे[ सर्गः ४

आनीता सा शरैरेव सरयूरिति कथ्यते । सरोवरात्समुद्भूता सरयूरिति केचन ॥८८॥
ततो भगीरथेनेयं कपिलक्रोधवह्निना । विनिर्दग्धान् पूर्वजान् वै सागरात् प्रेषितुं दिवम् ॥८९॥
भागीरथी समानीता त्वत्पादाब्जसमुद्भवा । तपसा शङ्करं तोष्य सरय्वा मिलिताऽथ सा ॥९०॥
वरदानाच्छंभोर्गङ्गा ख्यातिं गमिष्यति । अग्रे सागरपर्यन्तमेनां गङ्गां वदन्ति हि ॥९१॥
तव पादसमुद्भूता या विश्वं पाति जाह्नवी । इयं तु नेत्रसंभूता किमत्राग्रे वदाम्यहम् ॥९२॥
कोटिवर्षसहस्रैश्च कोटिवर्षशतैरपि । महिमा सरयूनद्याः कोऽपि वक्तुं न वै क्षमः ॥९३॥
इति राम समाख्यातं यथा पृष्टं त्वया मम । मुनेस्तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणं प्राह राघवः ॥९४॥
सरयूमानयस्वात्र शरं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 197 स्कैन

सर्गः ५] यात्राकाण्डम् १८१


तथेति रामवचनमङ्गीकृत्य विदेहजा । पूजासंभारमादाय विवेश स्वान्तर्गृहम् ॥ १०६ ॥
इति श्रीमदानन्दरामायणे यात्राकाण्डे सरयूशुद्धिकरणं नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥


पञ्चमः सर्गः

(कुम्भोदरोपाख्यान)

श्रीरामदास उवाच

ततो गृहीत्वा सम्भारान् पूजार्थं जानकी जवात् । कौसल्यादिश्च श्वश्रूभिस्तु पुष्पकं चारुरोह सा ॥ १ ॥
क्षणेन शुद्धा सरयूर्यत्र सा गङ्गया शुभा । सङ्गताऽस्ति महाश्रेष्ठा तत्र प्राप विदेहजा ॥ २ ॥
पतिं विनाऽन्विन्ना नारी सीमामुल्लङ्घ्य न व्रजेत् । स दोषोऽत्र न विज्ञेयः सीतायाश्च विहायसा ॥ ३ ॥
उत्तीर्य सा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 198 स्कैन

१८२ आनन्दरामायणे [ सर्गः ५

आनन्द्यो मम रामोऽत्र शर्वाणीव पृथूनथ । सीमाचारान् कुरुष्व त्वं शासनं यन्मयोच्यते ॥ १४॥
ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थाश्रमी यतिः । यः कश्चिद्वा समायाति पथिकः स ममाज्ञया ॥१५॥
मया संपूजितो नैव गन्तु देयः समन्ततः । मयाऽदृष्टो गतः कश्चिन्दण्ड्यो वः शासनं मम ॥१६॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स लक्ष्मणः । च्यवनो मुनिवर्यस्तु ज्ञात्वा रामं समागतम् ॥१७॥
दर्शनार्थं ययौ शीघ्रं रामेणापि प्रपूजितः । स्थिरमासन वश्येहे राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥१८॥
राम गर्जावपत्राक्ष गङ्गाया दक्षिणे तटे । आश्रम कीकटे देशे ममास्ति परमः शुभः ॥१९॥
कंदमूलफलार्थे हि विघ्नं कुर्वन्ति मागधाः । ममाश्रमे गजांस्तेभ्यो रक्षां विधीयताम् ॥२०॥
च्यवनस्य वचः श्रुत्वा टणत्कृत्य महद्धनुः । बाणं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

सर्गः ५ ] यात्राकाण्डम् १८४

पृष्ठ 199 स्कैन

सर्गः ५ ] यात्राकाण्डम् १८४

आकाशशुम्बिनाश्चित्रा इमेऽग्रे कस्य वै ध्वजाः । हनुमत्कोविदारोग्रजेयवाणांकिताः शुभाः ॥ ३१॥
श्वेतनीलहरित्पीतवर्णाः परमशोभनाः । दृश्यन्तेऽग्रे पताकाश्च श्रूयते जयनिःस्वनः ॥३२॥
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा दूताः प्रोचुःप्रहर्षिताः । रामो राजीवपत्राक्षोऽयोध्यायाः पालकः प्रभुः ॥३३॥
सोऽयं यात्रार्थमायातो वयं तस्याज्ञया स्थिताः । मयमद्यैव रामेण निर्मितं चात्र वर्तते ॥३४॥
क्षुपार्तस्त्वं सुखं गच्छ भुक्त्वा पीत्वा सुखं व्रज । ततेषां वचनं श्रुत्वा परिनृत्य मुनिः पुनः ३५॥
आगतो येन मार्गेण तेन मार्गेण मययौ । गच्छन्तं न मुनिं दृष्ट्वा रामदूताम्प्रहर्षिताः ॥३६॥
रुद्ध्वा मार्गे मुनेस्तस्य वचनं प्रोचुरादरात् किमर्थं त्वं परावृत्य मुने गच्छसि वै पुनः ॥३७॥
आगतोऽसि पथा येन तेनैव

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 200
स्थायी लिंक
पृष्ठ 200 स्कैन
१८४आनन्दरामायणे[ सर्गः ५

मंत्रिमित्रैर्बन्धुभिश्च वसिष्ठेन पुरोधसा । मन्त्रयित्वा मुनेर्वाक्यं सत्यं मेने रमापतिः ॥४९॥
ततो निश्चितवान् रामः सभासंस्थे पुरोधसा । आदौ कार्या तीर्थयात्रा यज्ञः कार्यास्ततः परम् ॥५०॥
ततो रामाज्ञया दूता गत्वाऽयोध्यां पुरीं प्रति । तद्वृत्तं च सविस्तारं सुमन्त्राय न्यवेदयन् ॥५१॥
सुमन्त्रोऽपि च तद्वृत्तं श्रुत्वा वस्त्रधनानि च । उष्ट्राश्वस्यनागाद्यैः प्रेषयामास सादरम् ॥५२॥
पुष्पकं च तदा प्राह रामः शक्तिस्तवास्ति हि । यद्यप्यद्य गिरा मे त्वं शीघ्रमेव यथाबलम् ॥५३॥
उष्ट्राश्वानायतीर्नीत्वा च तथोदरे । करिष्यसि सविस्तारं तथा विस्तीर्णतां व्रज ॥५४॥
सर्वथा मत्प्रसादार्थं शक्तिस्तु यथामुखम् । कस्मिन्काले सूक्ष्मरूपं महद्रूपं कदापि च । ५५॥
यथाकामा मया शक्तिस्तव दत्ता न संशयः । तच्छ्रुत्वा रामवचनं पुष्पकं शतयोजनम् ॥५६॥
समन्तस्तथोच्चं हि बभूवाथ द्वियोजनम् । शताट्टालैश्च सोपानैर्हेमरत्नोद्भवैःश्रितम् ॥५७॥
कोटिसूर्यप्रतीकाशं नानाधातुविचित्रितम् । कलशैः शतसाहस्रैर्हेमरत्नविभूषितैः ॥५८॥
जालरन्ध्रगवाक्षैश्च मुक्ताहारैर्विभूषितम् । कपाटैर्दर्पणैःश्चैतैर्जलयंत्रसुवेष्टितम् ॥५९॥
पुष्पाणां वाटिकाभिश्च नानापक्षिनिनादितम् । अर्धमस्तकतश्च यत्र शतशोऽथ सहस्रशः ॥६०॥
त्रिच्छायां मणवर्णश्च प्रभा विस्मार्यति हि । गोपुराणि च भासन्ते शतशोऽथ सहस्रशः ॥६१॥
तत्र प्राथमिकार्या तु पंक्तौ श्रीराघवज्ञया । उष्ट्राश्वरथनागादीन् दूताश्चारोहयंस्तदा ॥६२॥
द्वितीयायां काष्ठचयान् तृणोलूखलमुसकान् । तृतीयायां धान्वराशीन् पात्राण्यन्नानि वै ततः । ६३॥
पञ्चम्यां तु शतघ्नीश्च ततः सुशस्त्रमनेकशः । तत्र ऊर्ध्वं राजवाहानथश्रेष्ठवरवणान् ॥६४॥
अष्टमायां राजकोशान् वस्त्रधान्यादिनिर्मितान् । हट्टशालास्ततः श्रेष्ठा दासीदासांस्ततः परम् ॥६५॥
भटादीनां ततः शाल्य वाग्मीणां ततः परम् । ततो वीरानधिपांश्च तेभ्यः श्रेष्ठांस्ततः परम् ॥६६॥
गच्छति दुर्गार्यै तान् पञ्चदशार्यपना ततः । रथयोग्यांश्चनोऽत्युच्चैर् गजांश्चैव ततः परम् ॥६७॥


सभामें मुसकाते हुए कहो ॥ ४८ ॥ मंत्रियो, बन्धुओ तथा पुरोहित वसिष्ठजीके साथ परामर्श करके रमापति रामचन्द्रजीने मुनिके वाक्यको सत्यसम्मत माना ॥ ४९ ॥ इसके बाद सभामें पुरोहितके साथ परामर्श करके रामचन्द्रजीने निश्चय किया कि पहले तीर्थयात्रा और उसके बाद यज्ञ करना चाहिए ॥ ५० ॥ ऐसा निर्णय हो जानेके बाद रामचन्द्रजीकी आज्ञामें दूतने अयोध्या जाकर मन्त्री सुमन्त्रसे सब हाल विस्तारपूर्वक कहा । सुमन्त्रने भी उस समाचारको सुनकर सादर वस्त्र-धन आदि ऊंट, घोड़ा, रथ और हाथी आदिपर लदवा-कर रामजीके पास भेजा ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ तब रामने पुष्पकविमानसे कहा—तुम्हारेमें अपार शक्ति है । अतएव तुम अपने बलके अनुसार विस्तृत बनो । यद्यपि तीर्थयात्राके समय ऊंट, घोड़ा, रथ और हाथी आदि की तुम्हारे अन्दर ही निवास करेंगे ॥ ५३ ॥ ५४ ॥ कामके अनुरूप अर्थात् जैसा कार्य हो, वैसा तुम्हारा रूप भी हो जाय । ऐसी शक्ति तुम्हें मैने दी है । इसमे संशय नहीं है । रामजीके इस वचनको सुनकर सो अट्टालिकाओं और सोने तथा रत्न आदिकी सीढ़ियोंवाला, करोड़ों सूर्योंकी कान्तिवाला, अनेक प्रकारकी धातुओंसे चित्रित, सुवर्ण तथा रत्नजटित सहस्रशः कलशसे युक्त, मोतियोंके द्वारा विभूषित, खिड़कियों तथा चिकोंसे युक्त, काचके फाटकों तथा सैकड़ों फव्वारोंसे शोभित भिन्न-भिन्न प्रकारके पक्षियों द्वारा कलरवित, पुष्पवाटिकाओंसे मण्डित, जिनमें सैकड़ों-हजारोंकी संख्यामें प्रधान द्वार भासित हो रहे थे, इस प्रकार वह पुष्पकविमान सर्वविध साधनोंसे सम्पन्न, शत योजन लम्बा तथा दो योजन ऊंचा हो गया ॥ ५५-६१ ॥ ऐसा हो जानेपर भगवान् रामचन्द्रकी आज्ञासे दूतोंने पहली पंक्ति की अट्टालिकामें ऊंट, घोड़, रथ तथा हाथी आदिको चढ़ा दिया । दूसरी पंक्तिकी अट्टालिकामें काष्ठका ढेर तथा घास, ओखली-मूसल आदि तीसरी अट्टालिकामें अन्नसमूह, चौथेमें भोजनालयके पात्र, पाँचवींमें तोप आदि, छठीमें अन्य विविध प्रकारके शस्त्र, सातवीं अट्टालिकामें राज-घरानेके वाहन, आठवींमें राजकोष, नवों अट्टालिकामें वस्त्र-धन आदिसे युक्त श्रेष्ठ बाजार, दहवों अट्टालिकामें