श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
सर्गः ५ ] यात्राकाण्डम् १८४
सर्गः ५ ] यात्राकाण्डम् १८४
आकाशशुम्बिनाश्चित्रा इमेऽग्रे कस्य वै ध्वजाः । हनुमत्कोविदारोग्रजेयवाणांकिताः शुभाः ॥ ३१॥
श्वेतनीलहरित्पीतवर्णाः परमशोभनाः । दृश्यन्तेऽग्रे पताकाश्च श्रूयते जयनिःस्वनः ॥३२॥
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा दूताः प्रोचुःप्रहर्षिताः । रामो राजीवपत्राक्षोऽयोध्यायाः पालकः प्रभुः ॥३३॥
सोऽयं यात्रार्थमायातो वयं तस्याज्ञया स्थिताः । मयमद्यैव रामेण निर्मितं चात्र वर्तते ॥३४॥
क्षुपार्तस्त्वं सुखं गच्छ भुक्त्वा पीत्वा सुखं व्रज । ततेषां वचनं श्रुत्वा परिनृत्य मुनिः पुनः ३५॥
आगतो येन मार्गेण तेन मार्गेण मययौ । गच्छन्तं न मुनिं दृष्ट्वा रामदूताम्प्रहर्षिताः ॥३६॥
रुद्ध्वा मार्गे मुनेस्तस्य वचनं प्रोचुरादरात् किमर्थं त्वं परावृत्य मुने गच्छसि वै पुनः ॥३७॥
आगतोऽसि पथा येन तेनैव त्वं वदस्व नः । इति तेषां वचः श्रुत्वा निवन्धान्मुनिसत्तमौ ॥३८॥
तूष्णीं स्थित्वा क्षणन्ध्यात्वा निश्वयं कृतवान् हृदि। इदानीं राघवोऽयोध्यां यात्रां कृत्वा गमिष्यति ३९।
नानादेशेषु सर्वत्र नृणां तद्दर्शनं कथम् । भविष्यति तथाऽन्यत्र रामतीर्थानि भूतले ॥४०॥
भविष्यन्ति कथं नृणां महापापहराणि च । कथं रामेश्वरं भूम्यां भविष्यन्ति गतिप्रदाः ॥४१॥
अतः किञ्चित्करिष्येऽद्य येन रामस्तु भूतले । यात्रोद्देशेन सर्वत्र सीतया सह यास्यति ॥४२॥
अनेन लोकशिक्षाऽपि भविष्यति न संशयः । इति निश्चित्य स मुनिः प्राह दूतान्मन्दस्मितः ॥४३॥
दूताः शृणुत मे वाक्यं हतो येन दशाननः । मद्यपुत्रो बन्धुपुत्रैर्न कृतं तीर्थसेवनम् ॥४४॥
तथा यज्ञः कृतो नैव तस्यान्नं नाहमत्तियाम् । दीयतां मम मार्गो हि सर्वमुक्त्वैतन् मम ॥४५॥
कथनीयं राघवाय यात्रायत्नान् करिष्यति । इति तस्य वचः श्रुत्वा विमस्याविशपानमाः ॥४६॥
दत्त्वा मार्गं शापभीत्या दूता रामांतिक ययुः । रामं नत्वा मुनेस्तस्य कर्णे सर्वं न्यवेदयन् ॥४७॥
राघवोऽपि मुनेस्तस्य ज्ञात्वाऽभिप्रायमुत्तमम् । भद्रं वृत्तं सभामध्ये सहासः प्रतिष्टतः स्फुटम् ॥४८॥
इस लए किसकी आश्रम यहां ठहरे हा ? ये सामने गगनस्पर्शी तथा चित्र विचित्र हनुमान्, कोविदार, गरुड और बाणमं चिह्नित श्वेत, नील, हरित एवं पीत रंगका परम सुन्दर पताकाएं किसका फहरा रही हैं ? वह जयकार किसका सुनाई दे रहा है ? ॥ ३१-३२ ॥ मुनिके बचन सुनकर दूत बोले -कमलनयन और अयोध्याके पालक प्रभु रामचन्द्रजी यात्राके लिए यहां आए हुए हैं, उनकी आज्ञासे ही हम लोग यहां उपस्थित हैं। उन्हीं रामजीके द्वारा स्थापित अन्नक्षेत्र यहां है। यदि आप भूखे हों तो सुखस वहाँ चलिए और भोजनादि करके जाइये। उनके वचन सुनकर मुनि लौट पड़े और जिस मागसे आये थे, उसी मार्गसे फिर आने लगे। जाते हुए मुनिको देख शीघ्र दूत लोग उनके। राह रोककर आदर बोले- हे मुने ! आप जिस मार्गसे आये थे, उसी मार्गसे फिर लौट क्यों जा रहे हैं ? आप जिस कार्यसे आये हो, उस हम लोगोंको बताइए। दूतोंके इस आग्रह भरे वचनको सुना तो चुपचाप खड़े होकर थोड़ी देर हृदयम सोच करके मुनिने विचार किया कि यदि इस समय रामचन्द्रजी यात्रा करके अयोध्या चले जायेंगे ॥ ३३-३९ ॥ तब अन्यान्य देशोक मनुष्योंको उनका दर्शन कैसे मिलेगा और दूसरे स्थानोंपर मनुष्योंके बच्चे बड़े पापोंको नष्ट करनेवाला रामतीर्थ कैसे बनेगा ? अनेक मोक्ष-दायक रामेश्वर कैसे स्थापित होंगे ? इस लिए आज मैं कोई ऐसा उपाय करता हूँ कि जिससे रामचन्द्रजी संसारमें सब स्थानोंपर यात्राके उद्देश्यसे सीताजीके साथ जायँ ॥ ४०-४२ ॥ इस यात्रासे लोगोंको शिक्षा भी मिलेगी। इसमें संदेह नहीं है। ऐसा विचार करके कुछ हँसत हुए मुनिने दूतोंसे कहा - ॥ ४३ ॥ हे दूतो ! मेरे बचन सुनो। जिसने बाह्यणपुत्र दशानन रावणको मारा और भाई एवं पुत्रोंके सहित न तीर्थसेवन किया और न यज्ञ ही किया, उस रामके अन्नको मैं नहीं खाऊंगा। आप लोग मुझे जाने दें। मेरी बात रामसे कहियेगा। इसे सुनकर वे अवश्य तीर्थयात्रा तथा यज्ञ करेंगे। मुनिके इस बचनको सुनकर वे घबड़ाये हुए दूत शापके डरसे मुनिको मार्ग देकर रामचन्द्रजीके पास गये। वहाँ पहुँचकर रामजीको प्रणाम करके उनके कानमे उस मुनिकी सबक धीरेसे निवेदन कर दिया ॥ ४४-४७ ॥ श्रीरामने भी मुनिके उस उत्तम अभिप्रायको जानकर सर्व बात
| १८४ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ५ |
|---|
मंत्रिमित्रैर्बन्धुभिश्च वसिष्ठेन पुरोधसा । मन्त्रयित्वा मुनेर्वाक्यं सत्यं मेने रमापतिः ॥४९॥
ततो निश्चितवान् रामः सभासंस्थे पुरोधसा । आदौ कार्या तीर्थयात्रा यज्ञः कार्यास्ततः परम् ॥५०॥
ततो रामाज्ञया दूता गत्वाऽयोध्यां पुरीं प्रति । तद्वृत्तं च सविस्तारं सुमन्त्राय न्यवेदयन् ॥५१॥
सुमन्त्रोऽपि च तद्वृत्तं श्रुत्वा वस्त्रधनानि च । उष्ट्राश्वस्यनागाद्यैः प्रेषयामास सादरम् ॥५२॥
पुष्पकं च तदा प्राह रामः शक्तिस्तवास्ति हि । यद्यप्यद्य गिरा मे त्वं शीघ्रमेव यथाबलम् ॥५३॥
उष्ट्राश्वानायतीर्नीत्वा च तथोदरे । करिष्यसि सविस्तारं तथा विस्तीर्णतां व्रज ॥५४॥
सर्वथा मत्प्रसादार्थं शक्तिस्तु यथामुखम् । कस्मिन्काले सूक्ष्मरूपं महद्रूपं कदापि च । ५५॥
यथाकामा मया शक्तिस्तव दत्ता न संशयः । तच्छ्रुत्वा रामवचनं पुष्पकं शतयोजनम् ॥५६॥
समन्तस्तथोच्चं हि बभूवाथ द्वियोजनम् । शताट्टालैश्च सोपानैर्हेमरत्नोद्भवैःश्रितम् ॥५७॥
कोटिसूर्यप्रतीकाशं नानाधातुविचित्रितम् । कलशैः शतसाहस्रैर्हेमरत्नविभूषितैः ॥५८॥
जालरन्ध्रगवाक्षैश्च मुक्ताहारैर्विभूषितम् । कपाटैर्दर्पणैःश्चैतैर्जलयंत्रसुवेष्टितम् ॥५९॥
पुष्पाणां वाटिकाभिश्च नानापक्षिनिनादितम् । अर्धमस्तकतश्च यत्र शतशोऽथ सहस्रशः ॥६०॥
त्रिच्छायां मणवर्णश्च प्रभा विस्मार्यति हि । गोपुराणि च भासन्ते शतशोऽथ सहस्रशः ॥६१॥
तत्र प्राथमिकार्या तु पंक्तौ श्रीराघवज्ञया । उष्ट्राश्वरथनागादीन् दूताश्चारोहयंस्तदा ॥६२॥
द्वितीयायां काष्ठचयान् तृणोलूखलमुसकान् । तृतीयायां धान्वराशीन् पात्राण्यन्नानि वै ततः । ६३॥
पञ्चम्यां तु शतघ्नीश्च ततः सुशस्त्रमनेकशः । तत्र ऊर्ध्वं राजवाहानथश्रेष्ठवरवणान् ॥६४॥
अष्टमायां राजकोशान् वस्त्रधान्यादिनिर्मितान् । हट्टशालास्ततः श्रेष्ठा दासीदासांस्ततः परम् ॥६५॥
भटादीनां ततः शाल्य वाग्मीणां ततः परम् । ततो वीरानधिपांश्च तेभ्यः श्रेष्ठांस्ततः परम् ॥६६॥
गच्छति दुर्गार्यै तान् पञ्चदशार्यपना ततः । रथयोग्यांश्चनोऽत्युच्चैर् गजांश्चैव ततः परम् ॥६७॥
सभामें मुसकाते हुए कहो ॥ ४८ ॥ मंत्रियो, बन्धुओ तथा पुरोहित वसिष्ठजीके साथ परामर्श करके रमापति रामचन्द्रजीने मुनिके वाक्यको सत्यसम्मत माना ॥ ४९ ॥ इसके बाद सभामें पुरोहितके साथ परामर्श करके रामचन्द्रजीने निश्चय किया कि पहले तीर्थयात्रा और उसके बाद यज्ञ करना चाहिए ॥ ५० ॥ ऐसा निर्णय हो जानेके बाद रामचन्द्रजीकी आज्ञामें दूतने अयोध्या जाकर मन्त्री सुमन्त्रसे सब हाल विस्तारपूर्वक कहा । सुमन्त्रने भी उस समाचारको सुनकर सादर वस्त्र-धन आदि ऊंट, घोड़ा, रथ और हाथी आदिपर लदवा-कर रामजीके पास भेजा ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ तब रामने पुष्पकविमानसे कहा—तुम्हारेमें अपार शक्ति है । अतएव तुम अपने बलके अनुसार विस्तृत बनो । यद्यपि तीर्थयात्राके समय ऊंट, घोड़ा, रथ और हाथी आदि की तुम्हारे अन्दर ही निवास करेंगे ॥ ५३ ॥ ५४ ॥ कामके अनुरूप अर्थात् जैसा कार्य हो, वैसा तुम्हारा रूप भी हो जाय । ऐसी शक्ति तुम्हें मैने दी है । इसमे संशय नहीं है । रामजीके इस वचनको सुनकर सो अट्टालिकाओं और सोने तथा रत्न आदिकी सीढ़ियोंवाला, करोड़ों सूर्योंकी कान्तिवाला, अनेक प्रकारकी धातुओंसे चित्रित, सुवर्ण तथा रत्नजटित सहस्रशः कलशसे युक्त, मोतियोंके द्वारा विभूषित, खिड़कियों तथा चिकोंसे युक्त, काचके फाटकों तथा सैकड़ों फव्वारोंसे शोभित भिन्न-भिन्न प्रकारके पक्षियों द्वारा कलरवित, पुष्पवाटिकाओंसे मण्डित, जिनमें सैकड़ों-हजारोंकी संख्यामें प्रधान द्वार भासित हो रहे थे, इस प्रकार वह पुष्पकविमान सर्वविध साधनोंसे सम्पन्न, शत योजन लम्बा तथा दो योजन ऊंचा हो गया ॥ ५५-६१ ॥ ऐसा हो जानेपर भगवान् रामचन्द्रकी आज्ञासे दूतोंने पहली पंक्ति की अट्टालिकामें ऊंट, घोड़, रथ तथा हाथी आदिको चढ़ा दिया । दूसरी पंक्तिकी अट्टालिकामें काष्ठका ढेर तथा घास, ओखली-मूसल आदि तीसरी अट्टालिकामें अन्नसमूह, चौथेमें भोजनालयके पात्र, पाँचवींमें तोप आदि, छठीमें अन्य विविध प्रकारके शस्त्र, सातवीं अट्टालिकामें राज-घरानेके वाहन, आठवींमें राजकोष, नवों अट्टालिकामें वस्त्र-धन आदिसे युक्त श्रेष्ठ बाजार, दहवों अट्टालिकामें
सर्गः ५ ] यात्राकाण्डम् १८५
आरोहयंस्ततो दूतान्राज्ययोग्याधिकारिणः । स्युःपुत्रजननीभिन्नप्रम्भादालिङ्गतः ।६८।
ततोऽप्यूर्ध्वं राघवस्य सुहृदश्च पुरौकसः । ततो भोजनशालाश्च विंशच्चैव मनोरमाः ।६९।
पाकशालास्ततः पंच स्त्रीणां भोक्तुं ततो दश । तत ऊर्ध्वं हि बन्धूनां मातृणां च गृहाणि च ॥७०॥
तत ऊर्ध्वं राघवस्य सभा सिंहासनन्विता । ततोऽप्यूर्ध्वं च सीताया गेहं नानासखावृतम् ॥७१॥
ततोऽप्यूर्ध्वं राघवस्य क्रीडास्थानं तु सीतया । ततोऽप्यूर्ध्वं पतिव्रतानां राज्ञां सुहृदां स्त्रियः । ७२ ॥
ततः स्त्रीणां सभाथं हि सप्त शालाः शुभावहाः । चित्रशाला द्वादशाथ वयमां पंच वै ततः ॥७३॥
पुष्पारामदिकानां हि पञ्च शालास्ततः शुभाः । ततोऽप्यूर्ध्वं तु शालायां घटीयन्त्रादिकौतुकम् ॥७४॥
व्याघ्रादीनां ततः शाला त्वेका रम्याऽतिविस्तृता ततोऽप्यूर्ध्वमग्निहोत्रशाला श्रीराघवस्य च ॥७५॥
ततः शिवार्चनस्यैका शाला ज्ञेया शुभावहा विप्राणां च ततः शालाः शाला विद्यार्थिनां ततः ॥७६॥
यतीनां च ततः शाला पाठशाला ततः परम् । जलशाला ततः श्रेष्ठा जलयन्त्रान्विता ततः ॥७७॥
ततोऽप्यूर्ध्वमार्द्रवस्त्रशोषणार्थमनुत्तमाः । शतशालास्त्रिभ्यः पूर्णाश्चकृस्ते रामसेवकाः । ७८ ॥
रामोऽपि दृष्ट्वा ताः सर्वा आरुरोह स्वयं तदा । ततो नदत्सु वाद्येषु स्तुवत्सु मागधादिषु । ७९ ।
नर्तन्त्सु वारनारीषु पताकासु चलन्त्सु च । प्रकाशयन् दश दिशो विमानं राघवस्य तत् । ८० ॥
अगमत्पूर्वदिग्भागात् प्रतीचीं तपनोपमम् । विहायसा वायुवेगं किंकिणीजालमण्डितम् ।८१॥
ययौ प्रयाणाभिमुखं श्रीरामध्वजचिह्नितम् ।
विष्णुदास उवाच
कथं रामस्य चन्द्यागे ध्वजाः प्रोक्ताः पुरा त्वया ॥८२।
तन्मे विस्तरेणाद्य श्रोतुमिच्छामि तन्मुखात् ।
श्रीरामदास उवाच
शैब्ये नृपगतौ स्वपितुःस्यन्दनस्थितः ।॥८३।
द्वादशवेंम वेश्याओको, तेरहवेम पहलवानोको, चौदहवेम पैदल चलनेवालोम, पंद्रहवेम श्रेष्ठ घुडसवारतने, सोलहवेम हाथियो तथा हाथीपर सवारो करनेवालोको, सत्रहवेम बन्दूक आदि छोडनेवालोकी अठारहवेम राज्यके अधिकारी दूतोको और उन्नीसवेम रामचन्द्रके मित्र राजाओने अपने पुत्रा एवं स्त्रियो आदिके साथ स्थान पाया । बीसवी कक्षाम नगरके मित्रोका स्थान मिला । इसके बाद बीस भोजनशाला बनी, भातपकानेका ऊपर पाँच शालागृहको स्थान मिला और उनके ऊपर स्त्रियोके दस आश्रमगृह बने, उनके ऊपर भाइयो तथा माताओ के गृह, बादम सिहासनसे अलंकृत राजसभा, राजसभाके ऊपर बहुत-सी सखियो युक्त सीताजीका गृह बना और सीताजीके गृहके ऊपर सीता सहित रामका क्रीडागार बनाया गया । क्रीडास्थानके ऊपर मित्रोकी स्त्रियोको स्थान मिला । इसके बाद स्त्रियोकी सभाके लिये कल्याणदायक सात अट्टालिकाए निर्मित की गयीं । स्त्रीसभास्थानके बाद बारह चित्रशालाये और पाँच पक्षिशालाय निर्मित की गयी । पक्षिशालाके बाद सुन्दर पुष्प आदिके पाँच स्थान बनाये गये । उसके ऊपर की शालामें सात घटीयन्त्र आदि रखे गये । बादमें अति विस्तृत एवं रम्य एक शाला व्याघ्रादि जन्तुओके लिए निर्माण की गयी । उसके ऊपर अग्निहोत्रगृह और अग्निहोत्रगृहके ऊपर शिवजीके पूजनका स्थान, इसके बाद ब्राह्मणोकी विश्रामशाला, विद्यार्थियोका, सन्यासिशाला, पाठशाला, जलयन्त्रादि युक्त सुन्दर जलशाला और जलशालाके बाद गीले वस्त्रोको सुखानेका उत्तम स्थान बना । इस प्रकार रामचन्द्रजीके सेवकोने इन सौ प्रभागोंसे उन अट्टालिकाओंको पूर्ण किया ॥ ६२-७८ ॥ इस प्रकार सर्वथा पूर्ण देखकर रामचन्द्रजी स्वयं विमानपर बैठे । रामचन्द्रजीके बैठनेके बाद बाजे बजने और भाटोके द्वारा स्तुति करने एवं वेश्याओके नाचनेपर दसो दिशाओको प्रकाशित करता हुआ सूर्यके समान तेजस्वी तथा पवनके समान वेगवाला रामचन्द्रजीकी ध्वजासे चिह्नित वह विमान रामके आज्ञानुसार पूर्वदिशासे पश्चिमकी ओर प्रस्थानके लिए चला
१८६ आनन्दरामायणे [सर्गः ५]
अतः सोऽप्यस्य रामस्य कोविदारध्वजः स्मृतः । बाणध्वजाङ्कितरथमारुह्य ताटिकां वने ॥८४॥
जघानेकेन बाणेन तस्माद्वाणध्वजः स्मृतः । छिन्नं वज्रध्वजं दृष्ट्वा रावणेन स राघवः ॥८५॥
ध्वजेऽकरोद्वायुपुत्रं तस्मान्प्रोक्तः कपिध्वजः । रथे विमूर्च्छितं दृष्ट्वा रामो मातलिं तदा ॥८६॥
स्थितः स्वीयरथे दिव्ये तस्माच्च गरुडध्वज शुक्लायां हि पताकायां कोविदारोऽस्ति वै शुभः ८७॥
बाणःशुभोऽस्ति नीलायां हरितायां तु मारुतिः पीतायां गरुडो ज्ञेयः श्रीरामस्यदनोपरि ॥८८॥
चतुर्षु स्यन्दनेष्वेवं चत्वारः कीर्तिता ध्वजाः । कोविदारध्वजो रामः श्रीरामो मार्गणध्वजः ॥८९॥
कपिध्वजो राघवेन्द्रो भूपेशो गरुडध्वजः । एवं नामान्यनन्तानि प्रोच्यन्ते राघवस्य हि । ९०।
तस्माद्रामध्वजाः प्रोक्ताश्चत्वारश्च मया तव । वज्रध्वजाङ्कितरथे स्थित्वा रामेण संगरः ॥९१॥
कृतस्तस्माद्राघवेन्द्रं तं वदन्त्यशनिध्वजम् । अतो रामध्वजस्यैकमेव चिह्नं न विद्यते ॥९२॥
तस्मात्क्षिप्व मया प्रोक्ताश्चत्वारो रथध्वप्रियाः । कोविदाराङ्कितरथे सुमन्त्रः सारथिः स्मृतः ।९३।
बाणध्वजाङ्कितरथे सुमित्रूथः स्मृतः । वायुपुत्राङ्कितरथे सारथिर्विजयः स्मृतः ॥९४॥
रामस्य दारुकः सूतः स्यंदने गरुडाङ्किते । एवं शिष्य त्वया पृष्ट श्रीरामध्वजकारणम् ॥९५॥
तया पूर्वं मया तच्च तवाग्रेऽद्य निवेदितम् ॥९६॥
इति श्रीमदानन्दरामायणे यात्राकाण्डे कुम्भोदरोपाख्यानं नाम पंचमः सर्गः ॥ ५ ॥
षष्ठः सर्गः
( पूर्वदेशके तीर्थोंकी यात्रा )
श्रीरामदास उवाच
ततो राघो विमानेन गत्वा किंचित् पश्चिमाम् । दिशं ययौ प्रयागं च त्रिवेणी यत्र वर्तते ॥ १ ॥
विष्णुदासने कहा कि आप ( रामदास ) ने रामकी चार ध्वजायें जो पहले कही थीं, उन्हें अब विस्तारसे कहें । श्रीरामदास बोले बाल्यकालमे रघुनाथजी अपने पिताके रथपर बैठेथे ७२-८३ । इसलिये वह रामका रथ कोविदारध्वज कहा जाता है । वाण-ध्वजासे चिह्नित रथपर बैठकर एक ही बाणसे वनमे ताड़काको मारनेके कारण वे बाणध्वज कहलाये । रावणके द्वारा वज्रध्वजा कटनेके बाद महावीर हनुमान्का ध्वजापर बैठानेसे वे कपिध्वज नामसे प्रसिद्ध हुए । रथमे मातलिको मूर्च्छित देखकर अपने रथपर गरुड़को बैठानेसे गरुड़ध्वज हुए । किस ध्वजामें किसका चिह्न है, सो बताते हैं। श्वेत पताकामें कोविदार, नील पताकामे बाण, हरितमें मारुति, पीत पताकामे गरुड़ । इस प्रकार रामजीके रथपर स्थित चिह्नोंको जानना चाहिए ॥ ८४-८८ ॥ इस तरह चारों रथोपर चार ध्वजायें मैने कहीं । कोविदार ध्वजावाले राम बाण ध्वजावाले श्रीराम ॥ ८९ ॥ कपिसे चिह्नित ध्वजावाले राघवेन्द्र और गरुड़से चिह्नित ध्वजावाले भूपेश । इस प्रकार रामचन्द्रके अनन्त नाम हैं ॥ ९० ॥ इसलिए मैने तुम ( विष्णुदास ) से रामकी चार ही ध्वजायें कहा है वज्रसे अंकित ध्वजावाले रथपर बैठकर रामचन्द्रजीने युद्ध किया था । राघवेन्द्र नामवाले रामको अशनिध्वज कहते हैं । रामचन्द्रकी ध्वजाका एक ही चिह्न नहीं है ॥ ९१ ॥ ९२ ॥ इसलिए मैने छांटकर रामकी अति प्रिय ध्वजाओको ही कहा है । कोविदार ध्वजासे चिह्नित रथपर सुमन्त्र, बाणध्वजमे चिह्नित रथपर चित्ररथ और कपिध्वजसे अंकित रथपर विजय नामके सारथी कहे गये हैं । रामके गरुड़ांकित रथपर दारुक सारथी रहता है । इस प्रकार ओ तुम (विष्णुदास) ने श्रीरामकी ध्वजाका कारण पूछा, सो मैने आज तुमसे कहा है ॥ ९३-९६ ॥ इति श्रीमदानन्दरामायणे यात्राकांडे भाषाटीकायां कुम्भोदरीपाख्यानं नाम पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥
श्रीरामदासने कहा- बादमें श्रीराम विमान द्वारा कुछ पश्चिम दिशाकी ओर जाकर प्रयाग पहुँचे ।