सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः १ ] मनोहरकाण्डम् ७५९

सर्गः १ ] मनोहरकाण्डम् ७५९

अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात् । मर्षयन्ग्राक्षसान्वीरो मन्त्रिणांस्तानपीडयत् ॥ ७६॥
ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्कां ऋते सीतां च मैथिलीम् । रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपिः ॥ ७७॥
सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् । न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः ॥ ७८॥
ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः । समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभैः ॥ ७९॥
दर्शयामास चात्मानं समुद्रः सरितां पतिः । समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत् ॥ ८०॥
तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे । रामः सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत् ॥ ८१॥
तामुवाच ततो रामः परुषं जनसंसदि । अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं प्रति ॥ ८२॥
ततोऽग्निवचनात्सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम् । कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ८३॥
सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः । बभौ रामः सुसंतुष्टः पूजितः सर्वदैवतैः ॥ ८४॥
अभिषिच्य तु लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह ॥ ८५॥
देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् । अयोध्यां प्रस्थितो रामः पुष्पकेण सुहृद्वृतः ॥ ८६॥
भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामः सत्यपराक्रमः । भरतस्यान्तिके रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत् ॥ ८७॥
पुनराख्यायिकां जल्पन्सुग्रीवसहितस्तदा । पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा ॥ ८८॥
नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः । रामः सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान् ॥ ८९॥
न पुत्रमरणं केचिद्द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित् । नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः ॥ ९०॥
प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः । निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः ॥ ९१॥
नाग्निरजं भयं किञ्चिन्नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः । न वातरजं भयं किञ्चिन्नापि ज्वरकृतं तथा ॥ ९२॥
न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा । नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च ॥ ९३


॥ ७४ ॥ ७५ ॥ इसके बाद ब्रह्माके वरदानसे निजबन्धनसे अपनेको मुक्त जानकर हनुमान्ने रावणके मन्त्रियों तथा बड़े बड़े राक्षसोंको मारा। तदनन्तर सीताके निवासस्थानको छोड़ सारी लङ्का जलाकर रामको सीताका वृत्तान्त सुनानेके लिये लौट आये ॥ ७६ ॥ ७७ ॥ वही हनुमान्ने महात्मा राघव दूतोंके पास जाकर उनकी प्रदक्षिणा की और लङ्काका सारा वृत्तान्त सुना दिया ॥ ७८ ॥ तदनन्तर राम सुग्रीवके साथ समुद्रतटपर गये और सूर्यके समान अपने तेजस्वी बाणोंसे समुद्रको क्षुब्ध किया ॥ ७९ ॥ तब नदियोंका पति समुद्र हाथ जोड़कर रामके समक्ष आया और उसकी सलाहसे रामने नल द्वारा सेतु तैयार करवाया ॥ ८० ॥ उस सेतुसे लङ्कामें पहुँचकर रामने रावणको मारा फिर सीताको पाकर वे कुछ लज्जित हुए ॥ ८१ ॥ उस समय रामने भरी सभामें सीताको कुछ कटु वचन कहे जिसको सीता सहन न कर सकीं और आगमें प्रविष्ट हो गयीं ॥ ८२ ॥ तदनन्तर अग्निके वचन सुनकर रामने सीताको निष्पाप समझा। रामके इस कर्मसे सचराचर त्रिलोकी देवता तथा ऋषि सब लोग प्रसन्न हुए। प्रसन्न हृदय राम देवताओंसे पूजित होकर बहुत शोभित हुए ॥ ८३ ॥ ८४ ॥ तदनन्तर लङ्काके सिंहासनपर विभीषणका राजतिलक देकर राम सन्ताप-से मुक्त, कृतकृत्य एवं आनन्दित हुए ॥ ८५ ॥ वहाँ देवताओंसे वर पाकर वानरों तथा प्रियजनोंके साथ पुष्पक विमानसे अयोध्याको लौट पड़े ॥ ८६ ॥ भरद्वाजके आश्रम प्रणाम पहुँचकर सत्यपराक्रम रामने हनुमान्‌को भरतके पास भेजा ॥ ८७ ॥ फिर परस्पर वार्तालाप करते हुए सुग्रीवके साथ पुष्पकविमानपर बैठे राम नन्दिग्रामको चले ॥ ८८ ॥ वहाँ पहुँच कर भाइयोंके साथ जटा त्यागकर निष्पाप रामने सीताको पाकर पुनः राज्य प्राप्त किया ॥ ८९ ॥ रामके राज्यमें लोग हृष्ट, पुष्ट, सन्तुष्ट, सुखी, धार्मिक, नीरोग तथा दुर्भि-क्षादिके भयसे रहित रहते थे। उस समय पिताके सामने किसीके पुत्रकी मृत्यु नहीं होती थी। उस राज्यकी स्त्रियाँ सौभाग्यवती एवं पतिव्रता होती थीं ॥ ९० । ९१ ॥ उस समय अग्निका भय, जलमें डूबनेका भय, वायुसंबंधी भय, ज्वरादिका भय, पेटकी चिन्ता तथा चोर आदिका भय नहीं रहता था। सारे नगर और सारे राष्ट्र धन-धान्यपूर्ण थे ॥ ९२ । ९३ ॥ इस राज्यमें सत्ययुगकी भाँति सब लोग सदैव सुखी रहते थे। सो

५६०आनन्दरामायणे[सर्गः २

नित्यप्रमुदिताः सर्वे यथा कृतयुगे तथा । अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः ॥९४॥
गवां कोट्ययुतं दत्त्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति । अमर्त्येयं धनं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः ॥९५॥
राजवंश्यान् शतगुणान्संस्थापयिष्यति राघवः । चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन्स्वे स्वे लोके नियोक्ष्यति ९६
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति । ९७।
इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च संमितम् यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥९८॥
एतदायुष्यमारोग्यं पठन् रामायणं नरः सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥९९॥
पठन् द्विजो वागृषभत्वमीयात्स्यात्क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् ।
वणिक्जनः पण्यपतित्वमीयाज्जनेषु शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात् १००॥
एवं शिष्य नारदेन मुनिना यच्च धीमता । वाल्मीकये वेदवाक्यार्थतन्मात्रं निवेदितम् ॥१०१।
तावदेवार्थमादाय श्लोकबद्धं मनोरमम् । वाल्मीकिना कृतं पूर्वं लघुरामायणाभिधम् ॥१०२।
शतश्लोकभितं स्वीयकवितायां च नम्रया । तवाग्रे कथितं सर्वं श्रवणात्पुण्यवर्धनम् ॥१०३।
ब्रह्मदत्तवरेणैव सर्वं ज्ञात्वा स्वयं मुनिः । शतकोटिमितं रामकाण्डं श्लोकैर्वबन्ध ह १०४।
इति श्रीमदानन्दरामायणे मनोहरकाण्डे लघुरामायणं नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ ।


द्वितीयः सर्गः

( कौसल्यादि माताओंका बैकुण्ठवास )

श्रीनारद उवाच
अथैकदा समागम्ये पौरा जानपदादयः । ज्ञात्वा रामं परमात्मानं पप्रच्छुर्विनयान्विताः ॥ १ ॥
राम राम महाराज किंचिदुपदिशस्व नः । विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं येन भविष्यति ॥ २ ।
इति तेषां वचः श्रुत्वा राघवः सस्मितोऽब्रवीत् निरन्तरं ह्युपदेशो युष्माभिः श्रूयते न किम् । ३ ॥
प्रहरे प्रहरे रात्री मद्दर्शनं क्रियते सदा । अभ्यु तद्यच गतं पूर्वोक्तैदानीं सकलैर्जनैः ॥ ४ ॥


अश्वमेध यज्ञ करके सुवर्णयुत अनेक कोटि गौवें विधिपूर्वक विद्वान् ब्राह्मणोंको देकर राम हज़ारों राजाओंके वंशकी स्थापना करके चारों वर्णोंको अपने अपने कर्मपर नियुक्त करेंगे । ९४-९६ ॥ ग्यारह हज़ार वर्ष तक राज्य करके राम अपने ब्रह्मलोकको चले जायँगे ॥ ९७ ॥ पवित्र पापनाशक पुण्यकारी तथा वेदसंमित इस रामचरितका जो पाठ करेगा वह सब पापोंसे मुक्त हो जायगा ॥ ९८ ॥ यह रामायणकी कथा आयु-वर्द्धिनी है, इसको पढनेसे मनुष्य धन पोत्रोंस शानिन होकर मरनेके बाद स्वर्गलोकमें पूजित होता है ॥९९॥ इस लघु रामायणको पढनेसे ब्राह्मण विद्वान् होता है, क्षत्रिय भूमिको स्वामी होता है, वैश्य व्यापारमें सफल होता है और शूद्र महत्त्व पाता है ।१००। इस प्रकार हे शिष्य ! बुद्धिमान् नारदने वेदवाक्योंके आधारपर वाल्मीकि जीसे जितना रामचरित कहा था ॥ १०१ , उतना ही अर्थ लेकर वाल्मीकिने पहले १०० श्लोकोंसे श्लोकबद्ध करके अपनी कवितामें इस लघुरामायणकी रचना की। सो मैंने तुम्हारे आगे कहा। इसे सुननेसे पुण्यकी वृद्धि होती है ॥ १०२ ॥ १०३ मुनिराज वाल्मीकिने ब्रह्माजीके दिये हुए वरदानके प्रभावसे सब कुछ जानकर नौ करोड़ श्लोकोंमें रामचरितका वर्णन किया ॥१०४। इति श्रीमत्कोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे पं० रमणप्रसादकृत ज्योत्स्ना भाषाटीकासहिते मनोहरकाण्डे प्रथमः सर्गः १ ।

श्रीरामदासजीने कहा-एक दिन स्थान पुरवासियों तथा जनपदवासियोंने रामको परमात्मा समझकर विनयपूर्वक कहा १.१ ॥ हे राम ! हे महाराज ! हम लोगोंको कुछ उपदेश दीजिए। जिससे हम विषयासक्त मनवालोंको भी ज्ञान प्राप्त हो जाय ॥ २॥ उनकी बातें सुनकर मुसकाते हुए रामने कहा-क्या नित्य आप लोग हमारे उपदेशोंको नहीं सुनते ? ३ । रात्रिके समय पहर-पहरपर हम दूत उपदेश देते