सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः ६ ] यागकाण्डम् २२९

सर्गः ६ ] यागकाण्डम् २२९

ईजुस्ते यज्ञविधिना हविर्होत्रादिलालपैः । शङ्खतूर्यस्वनैर्नादैर्ब्रह्मघोषैर्महेश्वरम् ॥ ८ ॥
प्रत्यहं प्रातरुत्थाय रामचन्द्रः सर्मयया । नत्वा शम्भुं च देवेशानमुनींश्चापि पृथक्पृथक् ॥ ९ ॥
कौसल्याद्याश्च मातॄश्च कामधेनुं हृदि स्थितम् । चिन्तामणिं कोशाध्यक्षं कल्पवृक्षं द्विजोत्तमम् ॥ १० ॥
पृष्ठतः यज्ञवाटस्य देवतां यज्ञपूरुषम् । ततो गङ्गागमनार्थे समाज्ञाप्य यथाविधि ॥ ११ ॥
कृत्वा नित्यविधिं सर्वं पूजयामास शङ्करम् । उपहारान् समर्प्याथ कामधेनुसमुद्गतान् ॥ १२ ॥
समानितान् रत्नपात्रैः सीताया शृण्वदन्तः । ततः संप्रूजयामास धेनुं विधिपूर्वकं स विस्तरम् ॥ १३ ॥
ऋत्विजश्च तु मण्डपस्थांश्चैव सुहृद्विदां । प्रदाने ऋत्विजः सर्व यदाज्ञा मुमुचून् ॥ १४ ॥
स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा सम्पूज्यस्य महेश्वरैः । गमाज्ञयाऽथ सौमित्रिनृपादीनां प्रपूजनम् ॥ १५ ॥
दिव्यैर्नानोपहारार्थैः कामधेनुसमुद्भवैः । ततश्चकार सौमित्रिनृपादीनां प्रपूजनम् ॥ १६ ॥
तथा सीताऽथ साऽप्याज्ञाप्योर्मिला लक्ष्मणप्रिया ॥ १७ ॥
मांडवी श्रुतकीर्तिश्च सर्वस्त्रीकः प्रपूजयत् । अथ ते ऋत्विजश्वक्रुः स्वाहाकारैर्यथाविधि ॥ १८ ॥
होमं नानाविधैर्द्रव्यैः सुगन्धैर्यज्ञमण्डपे । पुरोडाशान् वरान् दिव्यान्भक्षयन्तोऽप्यमानवाः ॥ १९ ॥
वाजिमेधे राघवस्य साक्षाद्देवाः स्वयं मुदा । हवींषि भक्षयामासुःप्रत्यक्षाणि पावके ॥ २० ॥
अस्तु वौषडिति प्रोचुराद्ययातः स मेघवत् । श्रूयते यज्ञशालासु मन्त्रान्वितवशाननः ॥ २१ ॥
मध्ये कुण्डं महारम्यं व्याप्तमृत्विजनैः शुभम् । ततो मुनीश्वराः सर्वे ततो देवाः समन्ततः ॥ २२ ॥
ततः सर्वाः स्त्रियः श्रेष्ठास्ततो विद्याधराः स्थिताः । ततो यक्षाश्च गन्धर्वाः किन्नराः प्लवगास्तथाः ॥ २३ ॥
ततस्ते क्षत्रियाः सर्वे तत्तत्तेषां तु सेवकाः । ततः स्थिता वश्याश्चैवान्येनो माघवशंवदाः ॥ २४ ॥
ददृशुः संस्थिता यज्ञमण्डपे यज्ञकौतुकम् । मध्याह्नावधि हुत्वा ते ऋत्विजश्च प्रतिष्ठरन् ॥ २५ ॥

इत्याख्यान एवं क्रियाश्राव नियम वैदिक अग्निहोत्र दीक्षा प्राकृत एवं वैदिक विधियोंसे संपादन कर रहे थे ॥ ८ ॥ रामचन्द्रजी नित्य प्रातःकाल उठ तथा शौचादि क्रियाओंसे निवृत्त होकर शंभु, ब्रह्मा एवं अन्य देवताओंका, मुनियोंका, कामधेनुका, हृदयस्थ चिन्तामणिका, कल्पवृक्षके समान कान्तान् को, सुवर्ण का, पृष्ठपर विराजमान, यक्षक देवता तथा यज्ञ भगवान्‌को प्रणाम करते थे ॥ ९ ॥ १० ॥ इसके बाद यथाविधि गंगातटपर जाकर स्नान करते थे ॥ ११ ॥ इसके अनन्तर सम्पूर्ण दैनिक कृत्य करते और कामधेनुसे प्राप्त उपहारोंकी भेंट देते थे ॥ १२ ॥ सीताके द्वारा रत्नपात्रमें लाये गये सब रसोंसे कामधेनुकी पूजा करके बाद विस्तारपूर्वक ब्रह्माकी पूजा करते थे ॥ १३ ॥ तदनन्तर ऋत्विजोंकी पूजा करके याज्ञिकोंके पास बैठ जाते थे। ऋत्विक्, होता एवं सब मुनीश्वर भी नित्यकर्मोंको समाप्त करक यज्ञमण्डपमें बैठ जाते थे। रामकी आज्ञासे लक्ष्मणजी उनकी पूजा करते थे ॥ १४ ॥ १५ ॥ बादमें कामधेनुसे उत्पन्न नाना प्रकारके स्वर्गीय उपहारोंसे राजाओंकी पूजा करते थे ॥ १६ ॥ दिव्य वस्त्राभरणों तथा विविध पक्वान्नोंसे लक्ष्मणप्रिया उर्मिला एवं माण्डवी-श्रुतकीर्ति प्रभृति स्त्रियां भी सीताके आज्ञानुसार सब स्त्रियोंका पूजन करती थीं ॥ १७ ॥ इस तरह प्रत्येक मनुष्योंकी यथायोग्य पूजा हो चुकनेके बाद ऋत्विक् लोग स्वाहाकारो द्वारा विविध सुगन्धित द्रव्योंसे यज्ञमण्डपमें हवन करते थे ॥ १८ ॥ सीता और राम दृष्टियोंकी तृप्तिपर भेंट एवं दिव्य पुरोडाशों को खाती थे ॥ १९ ॥ रामचन्द्रजीके अश्वमेध यज्ञमें देवता प्रत्यक्ष प्रकट होकर बड़े आनन्दसे अग्निमें प्राक्षित हवियोंको खाते थे ॥ २० ॥ ऋत्विक् लोग 'अस्तु वौषट्' इस प्रकार बोलते थे और बाजे बजाते थे। जिनका मेघध्वनिके सदृश गम्भीर बांथ समस्त यज्ञशालामें सुनायी पड़ता था ॥ २१ ॥ मध्यमें रमणीय एवं ऋत्विकजनोंसे व्याप्त हवनकुण्ड था। उनके पास मुनीश्वर बैठे थे। चारों तरफ देवता बैठे थे ॥ २२ ॥ इसके बाद सम्पूर्ण स्त्रियाँ थीं। उनके बाद विद्याधर बैठे थे। उनके बाद यक्ष, यक्षोंके बाद गन्धर्व, गन्धर्वोंके बाद किन्नर, किन्नरोंके बाद बन्दर, उनके बाद क्षत्रिय, क्षत्रियोंके बाद सेवकवर्ग, उनके बाद वैश्यादि, उनके बाद मगध और बंदीजन बैठे थे ॥ २३ ॥ २४ ॥ इस तरह अपने-अपने स्थानपर बैठे हुए सब लोग यज्ञका कौतुक देख रहे थे ॥ २५ ॥

२३० आनन्दरामायणे [ सर्गः ६

ततो माध्याह्निकं कर्तुं ययूस्तेऽ वग्यु नदीषु, कृत्वा माध्याह्निकं कर्म गत्वा तु यज्ञमण्डपे । २६॥
द्रव्यासनं तु सम्प्रेष्य नामरेखपदं स्थितः । दद्याद्याश्चाग्रगश्चाञ्च तन्मूर्द्धन्यासनोपरि । २७॥
लक्ष्मणस्वान् प्रपूज्याथ भरतेन स शत्रुहा । मध्येऽप्य हेमपात्राणि मर्यषां गुरुवस्तदा ॥२८॥
जानकीं त्वत्वरामास परिवेषणकर्मण । अथ सांतानिना रम्या नया सा मांडवी शुभा । २९॥
श्रुवकीर्तिमिशिवन्यः सुहत्पत्न्यः सहस्रशः । परिवेषणकर्माण चक्रुस्ता यज्ञमण्डपं ॥३०॥
नानाविघरसवंश्च कामधेनुःसुसुर्ब्वे । मुनायणादकाः सर्वे तोषमापुस्तदाऽध्वरं ॥३१॥
मीनादीनां ह न रीगां तदा यज्ञस्य मंडपे । नूपुरणा किंकिणीनां शुश्रूवे मवतो ध्वनिः ॥३२॥
यथेच्छ भुजतां सर्वं याच्यता यद्धृदि स्थितम् । मा शङ्का भोजने कार्या त्यक्तव्यं यन्न रोचते ॥३३॥
अयाचितानि देयानि पक्वान्नानि यथारुचि । अखण्डिताज्यधाराञ्च कार्या राघवशासनात् ॥३४॥
गृह्णीतां किञ्चिदुत्सृज्ये नेति नेति द्विजाः पुनः । इति भोजनकाले वै शुश्रुवे सर्वतो ध्वनिः ॥३५॥
किंचिदपेक्षित स्वामिनिति रामेण प्रार्थिताः । चक्रुस्ते भोजनं सर्वे दीजता व्यञ्जनादिभिः ॥३६॥
उर्लेकणोदकैरूच्छ्वैः रूङ्गशुद्धिं मुनीश्वरी । ततो गृहीत्वाऽत्यूत्वा मुनयस्ते तु निर्जराः ॥३७॥
गृहीत्वा दमुद्रां हि राघवेण पृथक् पृथक् । समर्पितां दक्षिणार्थं जग्मुर्वामस्थलानि हि ॥३८॥
ततः पूर्वोपचारार्थैः कथितैरथ पार्थिवाः । चक्रुस्ते भोजनं सर्वं चकुरेषामस्ततः परम् ॥३९॥
स्त्रीणां भोजनशालासु पूर्व भुक्त्वाऽवरस्त्रियः । सहिता मुनिपत्नीभिस्ततस्ताः क्षत्रियस्त्रियः ॥४०॥
चक्रुर् भोजनं सर्वाः सीतया प्रार्थिता मुहुः । ततो वैश्यास्तथच्छ्रूः पौग्न र्यस्ततः परम् ॥४१॥
तत शूद्रास्त्वथार्येषु मुदा चक्रुश्च भोजनम् । शालासु पुरनार्या च ततो वानरराक्षसाः ॥४२॥
ऋक्षाः पौरा जानपदायर्जुर्माजनमुत्तमम् । ततः शूद्रादयः सर्व ततः पार्थिवसत्रकाः ॥४३।


ऋत्विक् लोग मध्याह्नस्त स्नानाद्यवश्यक हवन कृत्य माध्याह्निक कृत्य करनेके लिए सरयूपर जात भये ॥ २६ ॥ माध्याह्निक कृत्य करके वे यज्ञमण्डपमें जिसका स्थान पूर्वनिर्मित आसान पर बैठ जन थे उसी तरह अपना अपना कृत्य समाप्त करके देवता भी दिव्य आसनपर विराज गये ॥ २७ ॥ तदनन्तर भरत, लक्ष्मण एवं शत्रुघ्न उनकी पूजा करके सुवर्णके भोजनपात्र उनके सामने रख दिये ॥ २८ ॥ तब भगवान् रामचन्द्र ने अन्न परोसनेके लिए सीताको आज्ञा दई थी । तब सीता, ऊर्मिला, मण्डवी, श्रुतकीर्ति एव हजारस मित्रपत्नियां परोसती थीं । २९ ॥ ३० ॥ नाना प्रकारका उन उत्कृष्ट भोजनसामग्रियोंसे व मुनश्वरादिक अत्यंत प्रसन्न होते थे । ३१ ॥ जिस समय सीता प्रभृति स्त्रियां यज्ञमण्डपमें भोजन परोसती थीं, उस समय नूपुरों एवं किकिणियोंका मधुर ध्वान सबन सुनाई पड़ता था ॥३२॥ सब लोग यथेष्ट भोजन करें, जो पसंद हो सो मांगें, भोजनके विषयमें कोई किसी तरहकी शंका न करे और जिसका जो पदार्थ न रुचे, उस छोड़ दें । बिना मांग ही यथेष्ट पक्वान्न दो और उनका आज्योद्य अखण्ड घृतधारा डालो । इस प्रकार रामचन्द्र परोसनेवालाको आज्ञा देते थे ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ परोसनेवाले कहते थे और लीजिये, ब्राह्मण कहते थे 'नही'। इस प्रकार भोजनकालम सर्वत्र यही ध्वनि सुनाई पड़ती थी । ३५॥ भगवान् रामचन्द्रजी कहते थे-भगवन् ! क्या चाहिये ? इसके उत्तरमें ब्राह्मण सब पागूर्ण हैं ऐसा कहते थे। इस प्रकार आनन्दके साथ पक्वान्नां द्वारा स्रात हुए विप्रगण भोजन करते थे ॥ ३६ ॥ भोजनान्तर ठण्डे एवं उष्णोदकसे हस्त-दन्त शुद्धि करके व ताम्बूल खाते थे ॥ ३७ ॥ इसके बाद राम द्वारा दक्षिणार्थ समर्पित स्वर्णमुद्राको लेकर वे मुन वर एवं देवता डरपर चले जाते थे ॥ ३८ ॥ इसके बाद पूर्वोक्त उपचारास राजालाग भोजन करते थे । तदुपरा्न्त वैश्यप भोजन करतेथ ॥ ३६ ॥ स्त्रियाक भाजनाशालान पहल दवाङ्गनार्थे, फिर मुनिपलियां और उनके बाद क्षत्रियपत्नियां भाजन करती थी । तदनन्तर सभा न्वियों सीताकी प्रार्थना-पर भोजन करतो थी । इसके बाद वणिक् स्त्रियां तदुपरात्न पुरनारियां एव शूहवणिप भाजन करते थे । पुरवासी भोजनालयम बानर, राक्षस, ऋक्ष, पुरवासा, शूद्रा द एवं राजनयक पे सब क्रमशः भोजन करते थे

सर्गः ६ ] यागकाण्डम् २३१


न कश्चित् क्षुधितस्तत्र नासीत्कस्य निषेधनम् । ततो रामः सुहन्मित्रैर्बंधुभिः सचिवादिभिः । ४४।
चकार भोजनं स्वस्थः सीतया प्रार्थितो मुहुः । यावन्तो भूमिकणिका यावन्तस्तोयबिन्दवः ॥४५॥
यावत्युडूनि गगने तावन्तो राघवध्वरे । प्रत्यहं भोजनं चक्रुर्विप्राद्यास्तत्स्त्रियोऽपि च ॥४६
शुभ्रिर्मंत्रिपत्नीभिस्तथा देवपत्नीभिः । चकार भोजनं सीता दिव्यान्र्नैः स्वस्थ्यमानसा । ४७
ततश्चतुर्थप्रहरे मणीं कृत्वा तु मंडपे । कथाभिः कीर्त्तनाद्यैर्निः शास्त्रवादैः सुपूण्यदैः ॥४८।
वारस्त्रीणां नृत्त्यगीतैर्निन्चे रामो दिनक्षयम् । सन्ध्यादिकं कृत । पुनहूत्वा यथाविधि । ४९।
पूर्वोक्तैस्तु कथाद्यैश्च निशायाः प्रहरद्वयम् । मणीं क्रम्य निद्रार्थं मवानीतान्पृथग्दा । ५० ।
गत्वा स्वस्वस्थलं सर्वे निद्रां चक्रुर्यथामुखम् । पट्टकूलासने भूमौ सीतया स जितेंद्रियः । ५१ ।
चकार निद्रां श्रीरामो हृदि चिन्तयेष्टदेवताः । आज्ञाभंगो नरेन्द्राणां विप्राणां मानखंडनम् ॥ ५२ ।
पृथक् शय्या च नारीणामशस्त्रवध उच्यते । यतः स सीतया युक्तश्चकार शरणं प्रभुः । ५३ ।
एवमासीत्प्रत्यहं वै दिनचर्याऽध्वरे प्रभोः ॥ ५४ ।
इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये यागकाण्डे
यज्ञ रं भे रामदिनचर्यावर्णनं नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ।


सप्तमः सर्गः

( ध्वजारोपणव्रतकी महिमा )
श्रीरामदास उवाच
सौत्येऽहन्यवनीपालो याजकान्ससदस्पतीन् । अपूजयन्महाभागान् यथावत्सुसमाहितः ॥ १ ।
अथ चैत्रे सिते पक्षे राजानः प्रतिपत्तिथौ । ध्वजानारोपयामासुर्विधिनाऽध्वरमण्डपे ॥ २ ॥
श्रीविष्णुदास उवाच
आरोपिता ध्वजाः प्रोक्ताः पार्थिवैर्यज्ञमण्डपे । गुरो तेषां विधानं मां सम्यग्वक्तुं त्वमर्हसि । ३ ।


॥ ४०-४३ ॥ किसीके लिए भोजनका निषेध नहीं था। अर्थात् कोई भूखा नहीं रहता था। सबके भोजन कर लेनेके बाद रामचन्द्रजी स्वयं सीताके बारम्बार प्रार्थना करनेपर अपने पुत्र, मित्र, बन्धु एवं सचिवोंके साथ भोजन करते थे ॥ ४४। पृथ्वीमें जितनी रेणुकण हैं जितने जलविन्दु हैं तथा आकाशम जितने नक्षत्र हैं उतनी संख्यामें ब्राह्मण प्रभृति पुरुष एवं स्त्रीवृन्द रामचन्द्रके यज्ञमें प्रतिदिन भोजन करत थे ॥ ४५ । ४६ । रामचन्द्रके भोजनोपरान्त श्रीसीताजी भी सास, मन्त्रिपत्नी तथा देवपत्नियोंके साथ दिव्य अन्न खाती थीं । ४७॥ पुनः चौथे पहर यज्ञमण्डपमें सभा करके कथा, हरिकीर्तन, पुण्यप्रद शास्त्रचर्चा तथा वेश्याओंके नृत्यगान द्वारा राम अवशिष्ट समय बिताते थे । ४८ । पुनः सायंकाल सन्ध्या एवं हवनकृत्य पूर्ण करके कथादिके द्वारा रात्रिके दो प्रहर बिताकर सब लोगोंको शयन करनका आज्ञा देत थे ॥ ४९ । ५० ॥ तब सब लोग अपने अपने स्थानों- पर सानन्द शयन करते थे। राम भी अपने इष्टदेवताका हृदयमें स्मरण करके भूमिपर पट्टदुकूलासन बिछा तथा जितन्द्रिय होकर सीताके साथ सोते थे ॥ ५१ ॥ राजाओंकी आज्ञा तोडना, ब्राह्मणोंका मानमर्दन एवं स्त्रियोंकी पृथक् शय्या करना अशस्त्रवध कहलाता है। अतः भगवान् रामचन्द्र सीताके साथ ही सोते थे ॥ ५२ ॥ ५३ ॥ इस प्रकार यज्ञमें भगवान्‌का वह प्रतिदिनका काम था ॥ ५४ ॥ इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये यागकाण्ड यज्ञारम्भे रामचर्यावर्णनं नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥

श्रीरामदास कहने लगे— सौत्यपर्वके दिन राजा रामचन्द्रने सावधान होकर याजकों एवं सदस्योंकी यथावत् पूजा की ॥ १ ॥ चैत्र शुक्लपक्ष प्रतिपदाके दिन राजालोग विधिपूर्वक यज्ञमण्डपके ऊपर ध्वजाओंको फहराने लगे । २॥ विष्णुदासने कहा— हे गुरो ! आपने कहा कि राजा लोग यज्ञमण्डपके ऊपर ध्वजा

२३२आनन्दरामायणे[ सर्गः ७

श्रीरामदास उवाच

सम्यक्प्रश्नः कृतः शिष्य त्वया लोकोपकारकः । सावधानमना भूत्वा शृणुष्व त्वं मयोच्यते ॥ ४ ॥
नारम्भ्यां व्रतं चैवं पूर्वदृष्ट्या सभागमम् आरोपितो ध्वजाः सर्वेर्यज्ञवाटे तदा मुदा ॥ ५ ॥
ते चेद्विष्णुगृहेन्वागेष्वारोपणीया ध्वजा नृभिः । मधुशुक्लदशम्यां वा पुण्यायां प्रतिपत्तिथौ ॥ ६ ॥
अथवा रोपणं कार्यं श्रीरामनवमीदिने । मधुशुक्लदशम्यां वा दशम्यामश्विने सिते ॥ ७ ॥
अथवोजेऽथ नभसि शुक्लप्रतिपदोऽपि भो द्विज । एते कल्पा मया प्रोक्ता व्रतस्यास्य नरोत्तमः ॥ ८ ॥
अधुना संप्रवक्ष्यामि ध्वजारोपणमुत्तमम् । व्रतं पापहरं पुण्यं रामसंतोषकारकम् ॥ ९ ॥
यः कुर्याद्विष्णुभवने ध्वजारोपणसंज्ञकम् । महत्पुण्यं विचित्सार्थैः किमन्त्यैर्बहुभाषितैः ॥ १० ॥
हेमभारसहस्रं तु यो दद्याच्च कुटुम्बिने । तत्फलं समवाप्नोति ध्वजारोपणकर्मणः ॥ ११ ॥
ध्वजारोपणतुल्यं स्थान्न गंगास्नानमुत्तमम् । न वरा तुलसीसेवा शिवलिंगप्रपूजनम् ॥ १२ ॥
अहोऽश्वमेधोऽश्वमेधोऽयं महत्कर्म सर्वपापहरं कर्म ध्वजारोपणसंज्ञितम् ॥ १३ ॥
तानि सर्वाणि वक्ष्यामि शृणु त्वं गदतो मम ॥ १४ ॥
अथ चैत्रे सिते पक्षे व्रतं हि प्रतिपत्तिथौ । मधुशुक्लदशम्यां वा नवम्यां राघवस्य वा ॥ १५ ॥
कार्यं वाऽऽश्विनमासस्य दशम्यां शुक्लपक्षके । ऊर्जशुक्लप्रतिपदि दशम्यां वा विधीयताम् ॥ १६ ॥
अवश्यं चैत्रमासे हि कार्यं चैतद्व्रतोत्तमम् । अतिक्रान्ते चैत्रमासे कार्यं चैतरवर्षेषु ॥ १७ ॥
चैत्रशुक्लप्रतिपदि प्रभाते प्रयतो नरः । स्नानं कुर्यात्प्रयत्नेन दन्तधावनपूर्वकम् ॥ १८ ॥
ततः कृत्वा नित्यकर्म पश्चाद्विष्णुं समर्चयेत् । चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्द्धं कृत्वा च स्वस्तिवाचनम् ॥ १९ ॥
नान्दीश्राद्धं प्रकुर्वीत ध्वजारोपणकर्मणि । ध्वजस्तम्भौ च गायत्र्या प्रोक्षयेद्वस्त्रसंयुतौ ॥ २० ॥
पताकयोर्लेखनीयौ वैनतेयाञ्जनासुतौ । सूर्यं चन्द्रं मारुतिं च वैनतेयं प्रपूजयेत् ॥ २१ ॥
धातारं च विधातारं पूजयेत्कुम्भकद्वये । हरिद्राऽक्षतदूर्वाद्यैः शुक्लपुष्पैर्विशेषतः ॥ २२ ॥


...। जो उस ध्वजारोपणका क्या विधान है यह कृपा करके मुझे बताइए ॥ ३ । श्रीरामदासजीने कहा कि-हे शिष्य ! तुमने अच्छा प्रश्न किया है। यह प्रश्न लोकोपकारक है। तुम सावधान होकर सुनो। मैं कहता हूँ ॥ ४ ॥ ध्वजारोपणका कार्य समयको प्राप्त जानकर राजाओंने यज्ञमण्डपमें ध्वजाओंको आरोपित करना आरम्भ कर दिया ॥ ५ ॥ यज्ञका समय न हो तो चैत्र शुक्लपक्षकी प्रतिपदा विष्णुमन्दिरके ऊपर ध्वजा आरोपित करे ॥ ६ ॥ अथवा रामनवमी दशमी तथा विजयादशमीको ध्वजारोपण करे । ७॥ अथवा कार्तिकशुक्ल प्रतिपदाको ध्वजारोपण करे । ये ही विधियाँ ध्वजारोपणके लिए उत्तम होती हैं जो मैंने तुम्हें बतलायी है ॥ ८ ॥ अब मैं ध्वजारोहण व्रतका विधान बतलाता हूँ यह व्रत रामको अत्यन्त प्रिय और अमोघ पुण्यात्पादक है ॥ ९ ॥ इस विषयमें अधिक बहुतों की आवश्यकता नहीं है। जो प्राणी विष्णुमन्दिरके ऊपर ध्वजारोपण करता है, उसकी ब्रह्मादिक पदमा भी पूजा करना * ॥ १० ॥ कुटुम्बी विप्रको हजार तोला सुवर्ण दानम जो फल प्राप्त होता है, वही फल ध्वजारोपणका भी है ॥ ११ ॥ ध्वजारोपण कर्मके समान न गङ्गास्नान है न तुलसीसेवा और न शिवपूजा ही है । १२ ॥ यह कार्य इतना उत्तम है कि इसको करनेसे सब पाप नष्ट हो जाते हैं । १३ ॥ इसका सब विधान मैं तुम्हें बतलाता हूँ- सुनो ॥ १४ । इसको करनेका चैत्रादि मास उपयुक्त समय है । यदि इनमेंसे पहला समय न मिले तो इतर वर्षमें ही ध्वजारोपण करे ॥ १५-१७ ॥ चैत्र शुक्ल प्रतिपदाको प्रातःकाल दन्तधावनपूर्वक स्नान करे । १८ । फिर नित्यकर्मसे निवृत्त होकर विष्णुभगवान्- की पूजा करे । तदनन्तर चार ब्राह्मणोंसे स्वस्तिवाचन कराके नान्दीश्राद्ध करे और वस्त्रामृत ध्वजाओंको गायत्रीमन्त्रसे प्रोक्षित करे ॥१९॥ उन ध्वजाओंमें गरुड़ और हनुमान्जीका चित्र बना रहे । फिर उसपर सूर्य चन्द्र- गरुड़ एंव हनुमानजीकी पूजा करे । तदनन्तर दो घरोंपर हरिद्रा, अक्षत, दूर्वा एवं विशेष करके श्वेत पुष्प-