श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
सर्गः ४ ] यात्राकाण्डम् १७५
सर्गः ४ ] यात्राकाण्डम् १७५
यात्रार्थे जाह्नवीतीरं गन्तुमिच्छामि भांश्वन् । अतो मुहूर्तं दातव्यं मय्यनुगृह्या विचिन्त्य च ॥४॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा गोपालः प्राह राघवम् । पञ्चाङ्गञ्च विस्तार्य तत्र दृष्ट्वा बलाबलम् ॥५॥
राम राजीवपत्राक्ष शृणुष्वाद्य वचो मम । रविवारे महाऽह्वेषुः पुष्यनक्षत्रमंडितः ॥६॥
तस्य वक्ष्ये फलं राजन् सावधानमनाः शृणु । शृण्वन्तु मुनयः सर्वं शृणोतु ते गुरुर्महान् ॥७॥
न योगयोगं न च लग्नलग्नं न तारकाचन्द्रबलं गुरोश्च ।
योगिन्य सम्मुखे तर्हि काले सर्वाणि कार्याणि करन्ति पुष्यः ॥८॥
अस्मिन्नाम सुसंस्त्रं प्रस्थानं कुरु मेधया । दत्तो मया मुहूर्तोऽय यात्रार्थे रघूनायक ॥९॥
इति तस्य वचः श्रुत्वालक्ष्मणं राघवोऽब्रवीत् । भेरीमृदङ्गपणवकाहलाऽऽनकगोमुखैः ॥१०॥
तालघण्टादृढैर्भीभिर्भेषिध नवभिर्महान् । सेनायाः सूचनाथै हि कर्त्तव्यः प्रथमो ध्वनिः ॥११॥
तथेति रामवचनाल्लक्ष्मणाज्ञापयनदा । नववाद्यध्वनिं तेऽपि चक्रुर्मङ्गलसुस्वरम् ॥१२॥
ततो रामो द्विजैर्युक्तो वासिष्ठेन पुरोधसा । घृतेन प्रभुर श्राद्ध गणेशदीन् प्रपूज्य च ॥१३॥
पचार प्रोक्तविधाना रमिष्ट प्राह वं ततः । अग्निहोत्राणि संड्वैश्व स्थापितानि तु पुष्यके ॥१४॥
नेतुमर्हसि मे मातॄर्वेशुभिः पुरवामिनः । विमान करिणंचा पुष्पामालाऽतिशोभिता ॥१५॥
मोतांगस्पर्शनां मार्गो मां स्पृशंतु गजैरथम् । ततः पप्रच्छ वैदेही केन यानेन मैथिलि ॥१६॥
गमिष्यसि वद त्वं मां तदवाज्ञापयान्यहम् । तद्रामवचनं श्रुत्वा सीता ध्यात्वा तण हृदि ॥१७॥
सा प्राह मुदिता राम करिण्या गमनं मम । रोचने यदि ते चित्ते सर्वमस्तु रघूनायक ॥१८॥
तस्या वचनं श्रुत्वा दानमाज्ञाप्य लक्ष्मणम् । सीतायै दिव्यवस्त्राणि ददौ मातॄस्तथैव च ॥१९॥
मैं आपसे एक प्रश्न पूछता हूँ ॥२।३॥ आज मैं तथा यात्रा करनेके लिए गंगाजीके तटपर जाना चाहता हूँ । अतः अब खूब विचारकर कोई अच्छा मुहूर्त बतलाइए । ४ । रामचन्द्रजीके प्रश्न सुनकर गोपाल पण्डितने पञ्चाङ्ग देख तथा ग्रहोंके बलाबलका विचार करके रामसे कहा- ५ । हे कमलदलके समान सुन्दर नयननेवाले राम ! आज प्रथम प्रहरमें पुष्यनक्षत्रमे युक्त बडा अच्छा मुहूर्त है ॥ ६ उसका फल में आपसे कहता हूँ । हे राजन् ! आप, सब मुनि लोग तथा आपके गुरु वसिष्ठजी भी उसको ध्यानसे सुनें । ७ । अच्छे योगसे युक्त न हो, फिर भी, अच्छे लग्नमें लग्न न होकर भी तारा चन्द्रमा और गुरुके बलसे शून्य होनेपर भी, शुभ योगिनीके अभावम भी तथा अनिष्टकारी राहुके संनिकट होनेपर भी केवल एक पुष्य नक्षत्रके रहनेमात्रसे ही यात्राके सब दृष्ट कार्य सिद्ध होजाते हैं । ८ । हे राम इस शुभ नक्षत्रम आप सीताके साथ प्रस्थान करें । हे रघुनायक ! यात्राके लिए मैंने यह अच्छा मुहूर्त बतलाया है । ९ । उनका यह वचन सुनकर रामजीने लक्ष्मणसे कहा- हे लक्ष्मण ! समस्त सेनाको सूचना देनेके लिए भेरी, मृदंग, पणव नगाडे ढोल सुदृही, घण्टा तथा दुन्दुभी ये नौ प्रकारके बाजे जोरसे बजाये जायें ॥ १०। ११ । 'बहुत अच्छा' कहकर रामकी आज्ञाके अनुसार लक्ष्मणने दुहाई बजानेवाले उनहोंने मधुर रीतिसे नवौं बाजे बजवाये ॥ १२ ॥ इसके बाद रामने ब्राह्मण तथा अपने पुरोहित वशिष्ठजीके साथ रहकर गणपतिपूजन किया और घीसे अधिवासन श्राद्ध करके वशिष्ठजीसे कहा कि मेरा वेदोक्त रीतिसे स्थापित कराई अग्नियोंको, माताओंको तथा श्रेष्ठ पुरवासियांको विमानपर चढ़ाकर आप चलें । यहन लोगोंसे अतिशय सुशोभित तथा सीताके अङ्गस्पर्शसे पवित्र होकर रथको मार्गमें मिलें । इसके उपरान्त रामने पूछा- हे मैथिलि ! तुम किस सवारीपर सवार होना पसन्द हो, उस सवारके लिए मैं आज्ञा दे दूँ । रामचन्द्रजीके इस वाक्यको सुनकर सीताजीने एक क्षण मनमें विचार किया ॥१३-१७॥ फिर प्रसन्न होकर रामसे कहा-हे रघुनायक ! यदि आप कहें तो मेरी इच्छा हथनीपर चलनेकी है। १८ । सीताके इस इच्छाको जानकर रामजीने लक्ष्मणको सीताके लिये श्रेष्ठ उपहार करवानेकी आज्ञा दी। पश्चात् रामने सीताको तथा अपनी माताओंको पहिननेके लिए
१७६ आनन्दरामायणे [ सर्गः ४
तथा दत्त्वा बंधुपत्न्यादेभ्यो योषिद्भ्यो विशेषतः । ततो दत्त्वा वसिष्ठाय विप्रेभ्यश्च ततः परम् ॥२०॥
दत्त्वा वस्त्राणि बंधुभ्यः स्वयं नूतनमाददे । वस्त्रैश्च शस्त्राण्यनेकानि स्थापयित्वा विदेहजाम् ॥२१॥
नत्वा मातॄंस्तथा च सचिवैश्च परिवेष्टितः । आरुह्य शिविकां रामः सभां प्रति समाययौ ॥२२॥
ततः सिंहामने स्थित्वा लक्ष्मणं प्राह राघवः । द्वितीयाः सूचनायै हि नववाद्यध्वनिः पुनः ॥२३॥
आज्ञाप्यतां त्वं सौमित्रे तच्छ्रुत्वा राघवौचनम् । आज्ञापयामास निन्युस्तदाऽऽज्ञामग्रतोऽग्रतः ॥२४॥
कर्तुं दूतजनैश्चापि बहुघोषं मेघोपमम् ततः । ततः प्राह रघूद्वहः पुनः सौमित्रिमागतम् ॥२५॥
सुमन्त्रः स्थाप्यतां पुर्यां रक्षणाय ममाज्ञया । गच्छत्वग्रे तु भरतः पश्चाच्छत्रुघ्न संज्ञकः ॥२६॥
तत्पृष्ठे त्वं समागच्छ ततः सीताऽनुगच्छतु । तस्याः पृष्ठे च त्वत्पत्नी सुमित्रा मात्रनुगच्छतु ॥२७॥
तत्पृष्ठे मांडवी रम्या कौसल्या भरतस्य मा । अनुगच्छतु तत्पृष्ठे श्रुतकीर्त्त्यनुगच्छतु ॥२८॥
शत्रुघ्नस्य प्रिया भार्या विमानैः पूर्वशोभितैः । मातृभिस्ताः समायांतु पश्यन्त्यः कौतुकं मुदा ॥२९॥
सीताद्याः करिणीष्वेवं स्थापयित्वा ममाज्ञया। आगच्छ त्वं मया सार्द्धं ततोऽहं गजमाश्वये ॥३०॥
तथेति रामवचनात्तथा ताः करिणीषु सः । आरोहयित्वा श्रीगमं समागच्छल्लक्ष्मणस्त्वितः ॥३१॥
समागते लक्ष्मणे तु दृष्ट्वा रामो महामनाः । सुमन्त्राय ददौ वस्त्रं तद्रक्षार्थं पुरीं व्यधात् ॥३२॥
ततो मुहूर्तसमये धृत्वा लक्ष्मणमत्करम् । महामनामभूत्तीयं महानागान्तिकं ययौ ॥३३॥
गजं प्रदक्षिणं कृत्वा सोपानैन स राघवः । गजदन्ताङ्कवेनाऽऽरोह नागं शुभे शनैः ॥३४॥
तदा दुन्दुभिनिर्घोषम् नववाद्यस्यानु चगान् । वादद्यामासुरुद्वेगात् राजदूताः सहस्रशः ॥३५॥
बभूवुर्यन्त्रशब्दाश्च ननृतुर्वारयोषितः । वादयन्ति स्म वाद्यानि गजवाजिस्थायिनः ॥३६॥
जयशब्दान् वेदघोषान् द्विजाश्चक्रुर्महास्वनेः । केऽपि पिच्छोद्धृतं चित्रं रत्नदण्डविराजितम् ॥३७॥
दिव्य वस्त्र दिये ।२०। अपने भाइयोंका, उनका स्त्रियोंको और गृहदासीयोंको सुन्दर वस्त्र दिये, उनके बाद गुरु-वसिष्ठजीको और ब्राह्मणोंको तथा अपने बन्धुओंको नये कपडे देकर स्वयं रामने भी नूतन वस्त्र पहना, अनेक प्रकारके शस्त्र भी बाँध लिये और सीताको शृंगार करनेके लिए कहा ॥ २० ॥ २१ ॥ तदनन्तर रामजी गुरु तथा माताओंको नमस्कार कर तथा मन्त्रिगणोंके साथ २ पालकीपर सवार होकर सभाभवन (कचहरी) गये ॥ २२ ॥ वहाँ सिंहासनपर आरूढ होकर रामने लक्ष्मणसे कहा कि दूसरी सूचना देनेके लिए पुनः नौ प्रकारके बाजे बजानेकी आज्ञा दे दो । लक्ष्मणने 'जो आज्ञा' कहकर दूतोंको उत्तम रीतिसे बाजे बजवानेकी आज्ञा दी । आदेश पाते ही उन दूतोंने मेघघटाके समान बाजाका निनाद किया । इसके उपरान्त रामने पुनः लक्ष्मणसे कहा—॥२३-२५॥ हे भाई ! मेरी आज्ञाके अनुसार तुम यहीं नगरकी रक्षा करनेके लिए सुमन्त्रको छोड़ दो । आगे भरत और उनके पीछे शत्रुघ्न चलें तथा मेरे पीछे तुम चलो । तुम्हारे पीछे सीता और सीताके पीछे तुम्हारी स्त्री उर्मिला चले ॥ २६ । २७ ॥ उनके पीछे भरतकी प्राणप्रिया सुन्दरी मांडवी और माण्डवीके पीछे शत्रुघ्नके प्रिया भार्या श्रुतकीर्ति चले ॥ २८ । नगरकी स्त्रियोंके साथ माताएँ विमान-पर सवार होकर आनन्दसे सभागोष्ठ देखती हुई आवें ॥ २९ । तुम जाकर सीता आदि सब स्त्रियोंको हथिनियोंपर चढ़ा आओ। उसके बाद मैं गजपर सवार होऊँगा ॥३०॥ सो सुनकर लक्ष्मण तुरन्त चल दिये और उन सबकी हथिनियोंपर सवार कराकर शीघ्र ही रामके पास लौट आये ॥ ३१ ॥ लक्ष्मणके आ जानेपर मतिमान् रामने मन्त्री सुमन्त्रको पारितोषकरूप वस्त्र दिये तथा रक्षाके लिये नगर सौंप दिया ॥ ३२ । उसके बाद शुभ मुहूर्तमें लक्ष्मणके सुन्दर हाथोंको पकड़कर राम सिंहासनसे उठ और उत्तम हाथीके पास गये ॥ ३३ ॥ हाथीकी प्रदक्षिणा करके राम मयूरपङ्खकी बनी हुई सीढ़ीपर पांव रखकर सुखपूर्वक धारसे उसपर सवार हो गये ॥३४॥ उस समय हजारों राजसेवक सुन्दर एवं गम्भीर शब्द करनेवाले दुन्दुभि आदि नवविध वाद्योंको बजाने लगे ॥ ३५ । वहाँपर अनेक प्रकारके शब्द होने लगे, वेश्याएं नाचने लगीं और हाथी तथा घोड़ोंपर नाना प्रकारके बाजे बजाये जाने लगे । ३६ ॥ विप्रलोग उच्च स्वरसे जयजयकार और वेदध्वनि करने लगे। एक