सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः ८ ] उत्तरकाण्डम् २१७

सर्गः ८ ] उत्तरकाण्डम् २१७

वाजिवाहे रथे वह्निं पात्राणि स्थाप्य गच्छतु । सीतां चाग्रेऽथ च गुरुश्चाग्रेऽथर्त्विजः सह ।।११।
मुनयो वेदघोषांश्च सर्वे चक्रुः समन्ततः । स यत्र द्रुपदासङ्घ मध्य रुक्ममालिनम् ॥१२।
ययौ शनैः शनैर्मार्गे मुदा वन्दिजनैः स्तुतः अग्रे गजाः पताकाभिश्चामरैश्चाथ वाजिनः ।।१३।।
स्वस्तै तूर्यघोषाणां कर्त्तारस्तत्समन्विताः । ततस्ते राजभृत्याश्च विप्रोर्वीपाः मुदण्डिनः ।।१४।।
शतो वन्दिबट्वाश्च शर्त्सङ्घा ततो गणाः । ततो देवाः सगन्धर्वास्ततो रामः स मारुतः ।।१५।।
ऋषिराजन्यैर्युक्तो वह्निमुखैः स्यन्दनस्थितः । ततो मुनीश्वराः सर्वे ऋषिपत्न्यस्ततो ययुः ।।१६।
हत क्षत्रियपल्याद्याः विप्राः सर्वाः समेयुः । ततस्ते क्षत्रियाः सर्वे नाना हयसमस्थिताः । ।१७।।
ततस्तेषां हि सैन्यानि ततोऽन्ये राजसेवकाः । शय्यागृहपतीनां च वाग्पाश्चासन पङ्क्तु ।२०।
वनश्रोष्ट्रास्तु बाणानां शकटाः शस्त्रपूरिताः । लेदकागन्धकञ्चैव चक्रकाम्पतः परम् ॥२१॥
भूमिसानप्रकर्त्तारो रज्जुहस्तैर्लहस्तकाः । ययौर्यथाक्रमं सर्वे तदा परवान्सर्वः ।।२२।।
तदा निनेदुर्वाद्वानि ननृतुश्चाप्सरोगणाः । मुनिपत्न्यस्तथाप्यन्ये चक्रुः पुष्पवृष्टिभिः ।।२३।
मार्गे वन्दिजनाद्याश्च तुष्टुवु रघुनन्दनम् । पङ्गादिस्खराना गन्धर्वाः प्रजगः पार्थिवे मुदा ।।२४।।
चकुन्ते वेदघोषांश्च मुनयः स्वरभूवैःक्रनैः । एवं गयः शनैर्मार्गे कौतुकानि समन्ततः ।।२५।।
पश्यन् जनकनन्दिन्या ययौ चामरवी जनः । तत्र रामस्य मार्ग हि सीताया मुखपङ्कजम् ।।२६।।
द्रष्टुं कोलाहलं चक्रुः भृशदाम्यकला जनाः । ततस्तान्ताडयामासुः यतयो वेत्रपाणयः ।।२७।।
विद्रुपेण तदानीन्म महान् कोलाहलो द्विज । तन्मदं रावयो दृष्ट्वा श्रुत्वा च प्राह लक्ष्मणम् ।।२८।।
एते सर्वे पुष्पकस्था जनाः सीतां च मा सुखम् । पश्यंतु कलहो माऽभूत्तथाऽन्चिति स लक्ष्मणः ।।२९।।
सर्वानारोहयामास पुष्पके तान् जनान् मुदा । ततस्ते पुष्पकारूढा जना राम मनोहरम् ।।३०।।

'अच्छा महाराज' कहकर सम्पूर्ण व्यवस्था कर दी इसके बाद ऋत्विग्गण अग्निहोत्र सामानों को एकत्र करने लगे ॥११। १२॥ घोड़े जुते रथमें अग्नि तथा पात्राको रखकर आगे गुरु वशिष्ठ और ऋत्विक् चले कराके गृह वसिष्ठ भी रथमें बैठ गये ॥ १२ जब मन्दगामी रामचन्द्र सुवर्णनिर्मित रथपर चढ़े, तब ऋत्विक लोग वेदघोष करने लगे । १४॥ बन्दीजनोंसे स्तूयमान होते हुए राम धीरे-धीरे समतीर्थको चले । आगे-आगे पताकाओंसे युक्त हाथी, उसके बाद घोड़े, इसके बाद कोडीवर चढ़े हुए दण्डनायक तथा बाजा बजानेवाले और उनके बाद सुन्दर पागड़ी पहने हुए दण्डधर ब्राह्मण चले ॥१५, १६॥ इसके बाद बन्दीजन, उसके बाद वैश्यवृन्द, उसके बाद देवता तथा गन्धर्व चले ॥ १७॥ तदनन्तर स्वसम्बन्ध तथा वह्निसंयुक्त ऋषिसमुदायके परिजनोंसहित राम और सीता चलीं । इसके बाद ऋषि और ऋषिपत्नियां चलीं ॥ १८ । उसके बाद राजपत्नी प्रभृति सम्पूर्ण स्त्रियां चलीं । इसके अनन्तर विविध वाहनपर चढ़े हुए क्षत्रिय चले ॥ १९ ॥ इसके बाद उनकी सेना तथा अन्य राजसेवक चले । इसके बाद बेत्रधारक चले ॥ २० ॥ इसके बाद बाणोंसे भरे ऊंट और शस्त्रोंसे भरे शकट चले । इसके बाद लोहक गन्धक, बारूद सब चमचे से चलाने लगे ॥ २१ ॥ इसके बाद भूमिकी नाप-जोख करनेवाले रस्सी एवं कुदाल हाथमें लिये मजदूर चलने लगे । इस तरह आनन्दमय बड़े सम्पूर्ण जनसमुदाय चलने लगा ॥ २२ । उस समय बाजे बजने लगे और अप्सराएं नाचने लगीं । मुनिपत्नियां और राजपत्नियां रामपर पुष्पवृष्टि करने लगीं । २३ । मागध बन्दीजन स्तुति करने लगे, गन्धर्व गाने लगे और मुनिलोग उच्चस्वरसे वेदघोष करने लगे ॥ २४ इस प्रकार जनकनन्दिनी सीताके साथ विविध कौतुक देखते हुए राम चले ॥ २५ ॥ उस समय राम एवं सीताके दर्शनके लिए परस्पर स्पर्धा हुई जनता में कोलाहल मच गया । उसको शान्त करनेके लिए पुलिस डंडे से जनताको ताड़ना देने लगा ॥ २६ ॥ २७ ॥ जब अधिक कोलाहल होने लगा तब रामने देखा और बुद्धिमन् बक्ता लक्ष्मणसे बोले- ॥ २८ ॥ तुम ऐसी व्यवस्था करो कि जिससे जनता हमारा दर्शन कर सके और कलह समाप्त हो जाय । इन सबको पुष्पक विमानपर चढ़ा लो । लक्ष्मणने कहा 'बहुत अच्छा' ॥ २९ ॥ इस प्रकार रामकी आज्ञासे सबको पुष्पकपर चढ़ा लिया गया । तब

२३८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ८

जानकीसहितं यान्तं ददृशुः पथि ये शनैः। केचिदूचुरथ धन्याः परिपूर्णमनोरथाः ॥३१॥
अद्य रामं ससीतं च पश्यामोऽद्य महोत्सवे । केचिदूचुश्च नो धन्यो पितरौ न सुजन्मदौ ॥३२॥
ययोः पुण्यचयेनैव नः सीतारामदर्शनम् । एवं गच्छत्सु श्राम्यन्त्यः स्त्रियः सर्वाः परस्परम् ॥३३॥
समंञ्च पुष्पकं स्थातुं प्रार्थयन्ति स्म जानकीम् । तदा सा जानकी प्राह लक्ष्मणं पुरतः स्थितम् ॥३४॥
स्त्रियः सर्वास्त्वरा शीघ्रं नागेशालासु पुष्पके। आरोह्यायामे शक्त्यैतान् प्रार्थयन्त्यत्र मां मुहुः ॥३५॥
लक्ष्मणोऽपि तथेत्युक्त्वा ताः सर्वाश्च पुष्पक्रे, स्वरूपाऽऽरोढयामास साक्षालासु यथासुखम् ॥३६॥
ततस्ताः पुष्पकं रूढान्दृष्ट्वाजानपदैस्ततः । ददृशुः सीतया रामं ववर्षुः पुष्पवृष्टिभिः ॥३७॥
मृदङ्गशङ्खपणवधुन्धुर्यामण्डगोमुखाः । वादिताणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे ॥३८॥
नर्तक्यो ननृतुहृष्टा गायका गृधशो जगुः । वीणावेणुसलोन्मादस्तेषां स दिवमस्पृशत् ॥३९॥
चित्रध्वजपताकाद्यैर्गजेन्द्रस्यन्दनैर्हयैः स्वलंकृतैर्भटैर्भूपा निर्ययु रुक्ममालिनः ॥४०॥
यदुसृञ्जयकाम्बोजकुरुकेकयकोसलाः । कम्पयन्तो भुव सैन्यैर्यजमानपुरःसराः ॥४१॥
सदस्यनिर्विजब्रह्मा ब्रह्मघोषं भूयसा। देवापिनिगणगन्धर्वास्तुष्टुवुः पुष्पवृष्टिभिः ॥४२॥
स्वलंकृता नरा नार्यो गन्धस्रग्भूषणाम्बरैः, विलिप्यन्त्योऽभिषिञ्चन्त्यो विजह्रुर्विविधै रसैः ॥४३॥
तैल गोरसगन्धोदहरिद्रामान्द्रकुंकुमैः । चुभिलिताः प्रलिम्पन्त्यो विजह्रुर्वारयोषितः ॥४४॥
एवं नानामयुत्वाहैः श्रीरामश्च समीनया। पश्यन्नानाकौतुकानि स्यन्दनेन यनेः शनैः ॥४५॥
अगमत्सरयूतीरे रामतीर्थं शुभावहम् । अवरुह्य रथाद्रामः मंजनार्थे सयूजले ॥४६॥
स चकार जलेष्टिं तैऋत्विग्भिः परिवेष्टितः । पत्नीसमावाजबभृथैरकरित्या ते समृद्धिजः ॥४७॥
सर्वे रामहृदे विप्रा यजमानपुरःरग । आचान्तं स्नापयाञ्चक्रुः सरय्यां सह सीतया ॥४८॥

पुष्पकस्थ जनता रास्तेमें जाते हुए भग रामका दर्शन करने लगी ॥ ३० ॥ वे कहने लगे-हम धन्य हैं और परिपूर्ण मनोरथ हैं, जो अपने नेत्रोंसे सीतारामका रूप देख रहे हैं। कोई बोले कि हमारे जन्मदाता माता पिता धन्य हैं। जिनके पुण्यसे हमको सीतारामके दर्शन हो रहे हैं ॥ ३१ । इस तरह कौतुक देखते हुए श्रीराम आगे जा रहे थे तब अन्यान्य स्त्रियां परस्पर विचार करके पुष्पकमें बैठनेके लिए जानकीसे प्रार्थना करने लगीं । ३२।३३ इनको प्रार्थना सुनकर सीतानें सामने खड़े लक्ष्मणसे कहा - । ३४। ये स्त्रियां बारम्बार मुझसे प्रार्थना कर रही हैं, अतः मेरी आज्ञासे इनको भी पुष्पकविमानकी स्वेटोंपर विश्राम बैठा दो ॥ ३५ ॥ लक्ष्मणजीने उत्तरमें 'बहुत अच्छा' कहकर उन स्त्रियोंको शीघ्र पुष्पककी नागेशालामें बिठा दिया ॥ ३६ ॥ उसपर आरूढ़ होकर प्रजाकेलोगोंने सीताको देखा और पुष्पोंकी वर्षा करने लगी ॥ ३७ ॥ उस अवभृथस्नानो-त्सवके उपलक्ष्यमें लोग मृदङ्ग, शंख, पणव ( ढोल ), दुन्धुर्भानक नगाड़े एवं गोमुख ( मेरी ) प्रभृति विचित्र विचित्र वाद्योंको बजाने लगे । ३८ ॥ नर्तकियां प्रसन्न होकर नाचने लगीं । गायकसमूह गान्धर्व गाने लगे और वीणावेणु प्रभृति वाद्योंका शब्द आकाशको गुञ्जित करने लगा ॥ ३९ । चित्र-विचित्र ध्वजा-पता-काओंसे सुशोभित हाथी घोडे तथा रथोंके द्वारा सजे हुए योद्धाओंके साथ सब राजे चल रहे थे । ४०॥ यदु, सृञ्जय, काम्बोज, कुरु, केकय एवं कोसलवंशी राजाओंका वृन्द श्रीरामको आगे करके पृथ्वीमण्डलको कँपाता हुआ चल रहा था ॥ ४१ ॥ सदस्य, ऋत्विक् एवं ब्राह्मणवृन्द वेदघोष करने लगा ओर देवता, ऋषि, पितर एवं गन्धर्व पुष्पवृष्टि करने लगे ॥ ४२ । गन्ध, माला, आभूषण एवं वस्त्रोंसे अलंकृत नारियां विविध रंगोंको छिड़कती हुई पुरुषोंके साथ विहार करने लगीं ॥ ४३ ॥ वेश्याएं भी तेल, गोरस, गन्धोदक हरिद्रा तथा गीला कुमकुम परस्परमें उंडेलती हुई उनके साथ खेलने लगी । ४४ ॥ इस तरह अनेक प्रकारके आनन्दमय कौतुक देखते हुए श्रीराम और सीता रथके द्वारा धीरे २ सरयूके तीरस्थ शुभावह र मतीर्थपर पहुँचे और वहां उतर पड़े ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ ऋत्विजोंसे परिवेष्टित श्रीराम सरयूके जलमें जलेष्टि करने लगे । ऋत्विक लोगोंने इनको पत्नीके साथ समाज एवं अवभृथ स्नान करवाया ॥ ४७ । ब्राह्मण लोग रामतीर्थके सरयूसलिलमें सीताके

सर्ग ८ ] बालकाण्डम् २३९


वसिष्ठेन पुरोधाभिनांनातीर्थजलैस्तदा । समाभिषेकं ते चक्रुरुद्यतं मंत्रैर्मुनीश्वराः ॥४९॥
देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः । मुमुचुः पुष्पवृष्टींश्च देवाश्चैव विमानतः ॥५०॥
संस्नुस्तत्र ततः सर्वे वर्णाश्रममुखा जनाः । मग्ना भक्तिनद्यां भक्त्वा मुक्ताः स्वपातकात् ॥५१॥
अथ रामोऽहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृतः । शुशुभे नितरां दिव्यकंकणाभ्यां सुमंडितः ॥५२॥
केयूराभ्यां कुण्डलाभ्यां मुक्ताहारैश्च चारुभिः । कटिसूत्रेणहैमेन रत्नानां नूपुरादिभिः ॥५३॥
हृदि चिन्तामणियुतः कण्ठे कौस्तुभमण्डितः । दिव्यगन्धोपलिप्ताङ्गो प्रत्यक्षा दीप्तितारका ॥५४॥
कोटिसूर्यप्रतीकाशः सितच्छत्रेण धारितेन । सर्वलक्षणसंयुक्त ऋषिभिः परिवारितः ॥५५॥
अर्थार्थिभ्योऽददात्काले यथाशास्त्रं च दक्षिणाः। स्वलङ्कृतेभ्यो वप्रुत्थ्य गोधनुर्गजवाजिनः ॥५६॥
कामधेनुमलङ्कृत्य गुरवे दातु मुद्यतः । वसिष्ठस्तु चिन्तयामास वसिष्ठाङ्गश्चयेरिति ॥५७॥
अस्ति मे नन्दिनी नाम्नी कामधेनुसुता शुभा । तस्याः प्रसोतिरेवेयं मया पूर्वं समर्पिता ॥५८॥
अस्यैवास्तु कामधेनुर्गवां योग्यो रघूत्तमः । वर्जयित्वा स्वलङ्कारान्सीतां याचेऽथ भामिनीम् ॥५९॥
याचाम्यहं शुभां सीतां सालङ्कारां सुदक्षिणाम् । यं दातुं गच्छेयाद्दर्शयिष्येऽहमहं जनान् ॥६०॥
इति निश्चित्य स गुरुमृद्रा प्राह रघूत्तमम् । संप्रति किं वृथादानेन तृप्तिर्न मे भवेत् ॥६१॥
यदि दास्यसि देया मे सासाऽलङ्कारा शुभा सीता। तन्निश्चलम्मन्ये नान्यैर्गवाशतनैरपि ॥६२॥
तन्मुनेर्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठस्य जनास्तदा । हाहाकारं महञ्चक्रुर्विषण्णा भयविह्वलाः ॥६३॥
केचिदूचुर्गमिष्ठोऽयं किं भ्रांतो जठरोऽथ किम्। केचिदूचुर्विनोदोऽयं कुतोऽस्मिन्मुनिभाषितः ॥६४॥
केचिदूचू राघवस्य धैर्यं पश्यन्त्ययं मुनिः । केचिदूचु सघोऽथ किं करिष्यति पश्यताम् ॥६५॥
एतस्मिन्नन्तरे रामः श्रुत्वा तत्त्वं गुरोर्वचः । सत्यं संजया सीतामाहूय गुरूसन्निधौ ॥६६॥


साथ श्रीरामको आचमन कराकर स्नान कराया ॥४८॥ तदनन्तर मार्गमें पहले अवधूतके लाये हुए विचित्र तीर्थोंके जलसे उन्हें स्नान कराया ॥४९॥ उस समय मधुरोक नगाड़ाहरू राग-साथ देवताओंके नगाड़े भी बजने लगे और देवता ऋषि, पितर मेघतुल्य पुष्प बरसाने लगे ॥५०॥ तथा वर्णाश्रमी लोग रामतार्थमें स्नान करने लगे। समस्त वर्णों भी वहाँ स्नान करके अपने पातकोंसे छूट गये ॥५१॥ इसके बाद राम नवीन रेशमी वस्त्र पहिन तथा हाथोंमें सुन्दर कंकण बाँधकर अत्यन्त सुशोभित होने लगे ॥५२॥ दोनों बाजुओंम केयूर, कानोंमें कुण्डल, गलेमें मुक्ताहार तथा कमरमें करधनी और पैरोंमें रत्नजड़ित नूपुरोंको पहनते हुए सीताजी भी अत्यन्त सुशोभित हो रही थीं ॥५३॥ भगवान् राम हृदयपर चिन्तामणि और कण्ठमें कौस्तुभ मणि दक्षिण हुए थे । इस विलासपूर्ण सौंदर्यकी कान्ति चमत्कृत हुए कोटि सूर्योंकी कान्तिके समान तेजस्वी श्रीरामचन्द्र ऋषियोंगणोंसे परिवेष्टित होकर श्वेतच्छत्र लगाये हुए श्रेष्ठ आसनपर सीताके साथ बैठ गये ॥५४॥ ५५॥ तदनन्तर अर्थियोंकी याचनाके अनुसार और ब्राह्मणोंको अलंकृत करके व शास्त्रानुसार गो, भूमि, घोड़े एवं हाथी दान देने लगे ॥५६॥ जब वे कामधेनुको भी अलंकृत करके गुरु वसिष्ठको देनेके लिए उद्यत हुए, तब वसिष्ठ विचार करने लगे- ॥५७॥ मेरे पास इनकी कन्या नन्दिनी है ही, तब इससे मेरा क्या अर्थ सिद्ध होगा। मुझे इसका कोई प्रयोजन नहीं है। यह कामधेनु राम ही के पास रहे तो अच्छा हो। क्योंकि इसके योग्य राम ही हैं। इसको छोड़कर मैं सुवर्ण आदि अलङ्कारोंसहित सालंकृता एवं सुरूपा सीताको मांगता हूँ। ऐसा करके मैं आज रघुकुलमें अपनी शक्ति को प्रदर्शित करूँगा ॥५८-६०॥ ऐसा निश्चय करके वसिष्ठजी बोले -क्या आप कामधेनु दान करेंगे? इससे मेरी तृप्ति नहीं होगी ॥६१॥ यदि देना ही हो तो अलङ्कारोंसे सुशोभित सीताको दीजिये, उसके देनेसे मुझे तृप्ति होगी। अन्य सैकड़ों स्त्रियोंसे भी मेरी तृप्ति न होगी ॥६२॥ इस प्रकार ऋषि वसिष्ठके वचन सुनकर विषण्ण एवं भयविह्वल जनता महान् हाहाकार करने लगी ॥६३॥ जनता कहने लगी-"मालूम पड़ता है कि बूढ़ा बोमट पागल हो गया है" "नहीं भाई' किसीने कहा "ऋषिने रामसे मजाक किया है" ॥६४॥ कोई कहने लगा-'ऋषि रामजीके धैर्यको आजमा रहे हैं"। कोई कहन

१४० आनन्दरामायणे [ सर्गः ८

सीतायाः स्वकरेणैव धृत्वा वामकरं मुदा । सभार्यो राघवः प्राह वसिष्ठं तोषयन्मुदा ॥६७॥
सीतादानमन्त्रो वक्तव्यः सीतादानं करोमि ते । तथेति प्रतिगृह्णेऽस्तु वसिष्ठश्च यथाविधि ॥६८॥
अङ्गीकृत्य सीतादानं राघवेण समर्पितम् । चकितं च तदाऽभूदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ॥६९॥
दत्तमार्गे न कस्यासीत्तदानींनिश्चितिश्चन । तदा सीतां मुनिः प्राह मत्सन्निधौ तिष्ठ बालिके ॥७०॥
मम दत्ताऽसि रामेण त्वां मन्येऽहं सुतोपमाम् । तन्मुनेर्वचनं श्रुत्वा सीता सा खिन्नमानसा ॥७१॥
शङ्क्यन्त्यनेकशः साध्वी मुनेः पृष्ठे ह्यपाविशत् । बाष्पाश्रुपूर्णनेत्रा सा रोमाञ्चितविग्रहा ॥७२॥
ततो रामः पुनः प्राह वसिष्ठं विनयान्वितः । रुद्राणीं सुरभिं चापि सीतायै हर्षितः पुरा ॥७३॥
मया तोषेण कैलासे मन्मथेशोपयाचिनी । मयाऽपि दातुमानीता तच्छ्रुत्वा गुरुह्यब्रवीत् ॥७४॥
राम राम महाबाहो त्वयि दाढर्यं च दर्शितम् । याचिता तव पत्नीयं मया तेऽस्तु पुनः शुभा ॥७५॥
अस्याः कुरु तुलामद्य सुवर्णेन रघूत्तम । अष्टाङ्गं प्रतुलितं सीतया रुद्रप्रमुत्तमम् ॥७६॥
मां दत्त्वैव त्वया ग्राह्या पुनः सद्यदि मद्विरा । अन्यत्किञ्चिच्छृणुष्व त्वं वचनं यन्मयोच्यते ॥७७॥
धेनुं चिन्तामणिं सीतां कौस्तुभं पुष्पकं पुरीम् । स्वयं राज्य मयोध्यां त्वं येन कस्य प्रदास्यसि ॥७८॥
अग्रे कदा तदाऽऽज्ञा मे त्वया लुप्ता भविष्यति । ममलाभहृदोषेण बहुक्लेशा भविष्यसि ॥७९॥
मदुक्तैः समधी राजन् विना यत्कर्त्तुमर्हसि । तत्तद्दत्त्वा विप्रेभ्यो त्वं सुखं प्रविचारतः ॥८०॥
तद्गुरोर्वचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा रघूत्तमः । सीतां तुलायामारोप्य सुवर्णेनाप्यतोलयत् ॥८१॥
तुलितां प्रतिजग्राह गुरोः साध्वी स्मिताननाम् । दिव्यालंकारहीनां तां कंचुकीवस्त्रसंवृताम् ॥८२॥
तदा निनेदुर्वादित्राणि ववर्षुः पुष्पवृष्टिभिः । सुरस्त्रियो विमानस्थाः सीतारामौ मुदान्विता ॥८३॥

लगा—"देख, अब रामजी क्या करते हैं" ॥६५॥ इस तरह गुरुका वचन सुना तो रामजीने हंसकर संकेतसे सब राजा और गुरु वसिष्ठको बुला लिया ॥६६॥ इसके अनन्तर सभार्य्य हो आनन्दपूर्वक अपने हाथसे सीताका हाथ पकड़कर गुरुजीका प्रसन्न करते हुए बोले ॥६७॥ 'गुरुदेव ! आप सीतादानका मन्त्र बोलिये, मैं सुन कर दान करता हूँ' वसिष्ठजीने 'तथाऽस्तु' कहकर रामके द्वारा दिये हुए सीतादानको यथाविधि स्वीकार कर लिया । उस समय सम्पूर्ण स्थावर-जङ्गम जगत् आश्चर्य्य चकित रह गया ॥६८॥६९॥ उस समय सारा संसार चित्रलिखित सा हो गया, किसी को अपनी देहकी भी सुधि नहीं रही। तब मुनि वसिष्ठ सीतासे बोले—बेटी ! मेरे पीछे आकर बैठो ॥७०॥ रामजीने दानमें मुझे दान किया है। मैं तुमको पुत्री की तरह मानता हूँ । इस तरह मुनिका वचन सुनकर दुःखिता साध्वी सीता मुनिके पीछे जाकर बैठ गयीं। उस समय उनके रोंगटे खड़े हो गये और वे फूट-फूटकर रोने लगीं ॥७१॥७२॥ तदनन्तर चित्तमें रामजी सोचने लगे कि मैंने प्रसन्न होकर कैलास पर्वतपर रुद्राणीकी सम्मति पा दी थी। अतः इस मनस्तापदायिनी रुद्राणीको भी लेलेंगे, क्योंकि आपको देनेके लिए ही मैंने इसको मंगाया था। यह सुनकर गुरु वसिष्ठ बोले— ॥७३॥७४॥ हे राम ! हे महाबाहो ! मैंने आपकी जानबूझके लिए ही सीताको मांगा था। अतएव अब मेरे द्वारा दी हुई यह आपकी भार्या हो जाय ॥७५॥ हे रघूत्तम ! सुवर्णके बराबर इसको तौलिये, आठ बार तोलनेपर जितना सुवर्ण हो, उस सब टक्कर मेरे प्रणामसे आप पुनः सीताको ले लें। और भी जो मैं कहता हूँ सुनिये ॥७६॥७७॥ धेनु, कामधेनु, चिन्तामणि, सीता, कौस्तुभ रत्न, पुष्पक विमान, अयोध्यापुरी और अपना राज्य यदि आप किसी को दोगे तो आगे अतीवगोत्रय-दोषसे अत्यन्त दुखी होवेंगे । क्योंकि आगेरुक आपके कथा में न जाने क्या बात कही है ॥७८॥७९॥ अतः हे राजन ! मुनिदिष्ट वस्तुको छोड़कर जो इच्छा हो, बिना विचार ब्राह्मणों को देकर आप सुखी हो ॥८०॥ इस तरह गुरुके वचन सुनकर रघूत्तम रामने कहा—'बहुत अच्छा गुरुदेव' और सीता का आठ बार सुवर्ण से तौलकर उनसे वापस ले लिया, तथा सब केवल कंचुकी वस्त्र पहने तथा दिव्यालंकारों से रहित भी सीता प्रसन्न हो गयीं। इसके अनन्तर बाजे बजने लगे और विमानपर बैठी हुई देवांगनाए प्रसन्न होकर सीतारामके ऊपर पुष्पवृष्टि करने