सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः ३] पूर्वकाण्डम् ७२९

पृष्ठ 786 स्कैन

सर्गः ३] पूर्वकाण्डम् ७२९

नलं ययौ कुशः शीघ्रं नमुचं स ययौ लवः। जाम्बीरमङ्गदश्च तथा च वसुदं नृपम् ॥४१॥
चित्रकेतुर्ययौ शीघ्रं तथा लघुभूतं नृपम्। ययौ स पुष्करः शीघ्रं तक्षकः सुरथं ययौ ॥४२॥
अजमीढं सुबाहुश्च नृपकेतुर्ययौ बलम्। नृपकेतुर्हि तत्सैन्यं चकारामोधरं सुरैः ॥४३॥
वायव्यास्त्रेण चिक्षेप तद्वलं लवणाम्भसि। तदा ते सप्त वीराश्च नलप्रमुखाः पर्वता इव ॥४४॥
युयुधुः रघुपोत्तस्य बालकैः सह संगरे। न विरेजुर्बलैर्हीनाः स्कन्धहीननगोपमाः ॥४५॥
कुशो विव्याध बाणैस्तं नलं संग्राममूर्धनि। तदा नलः प्रमिक्ष्वाणो स्वबाणैस्तं व्यतर्जयत् ॥४६॥
ततः कुशः स्वबाणौघैर्नलमस्याश्वान्ध्वजं धनुः। छत्रं सारथिनं छित्वा तन्वं बाणैस्ताडयत् ॥४७॥
नमुचं चापि विव्याध स्वबाणौघैर्लवस्ततः। नमुचश्च

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 787 स्कैन
७७०आनन्दरामायणे[ सर्गः ४

मुमोच पन्नगास्त्रस्य निवृत्त्यर्थं ततोऽब्रवीत्। तदा कुशः प्रमुमोच राक्षसास्त्रं भयावहम् ॥५९॥
नद्युक्तश्च तदा वेगाद्बहुशस्त्रं तं व्यसर्जयत्। तदा कोषाल्लवश्चापि मेघास्त्रं तं व्यसर्जयत् ॥६०॥
तदा लघुभृतथापि पवनास्त्रं मुमोष सः। तदा स हनुमान् शीघ्रं व्यादाय विकटाननम् ॥६१॥
अपिबन्मरुतं वेगान्ननाद जलदस्वनः। एवं तच्च महायुद्धं पुष्पकारामसंस्थितौ ॥६२।
सीतारामौ मुदा युक्तौ लक्ष्मणामैर्ददर्शतुः। एवं युद्धं पञ्चमासानेक'दश दिनान्यभूत् ॥६३।
एकादशे दिने मार्गे गतास्तेऽस्मिन्समीरिताः। एवमेकादशैर्मास्रैकादशदिनैरपि ॥६४॥
त्रेतायुगमयैर्दिन्यैः समाप्तिं संगरस्य

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

सर्गः १ ] | पूर्णकाण्डम् | ७७१

पृष्ठ 788 स्कैन
सर्गः १ ]पूर्णकाण्डम्७७१

यदा त्वया वरो दत्तस्तदा किं विदितं नव । नासीच्छ्रीरामसामर्थ्यं अधुना शाठ्यंस सुवा ॥७॥
त्वयि चेद्वर्तते किंचित्सारं धर्तुं रणं मया । तर्हि कुरुष्व साहाय्यं नलादीनां सुरैर्युतः ॥८॥
पश्या रणे ममाग्नेय्यं बलं पश्यतु राघवः । सीताऽपि पुष्पकासीना जालैरन्ध्रैश्च पश्यतु ॥९॥
एवं कुशस्य वचनं श्रुत्वा लज्जापूतो विधिः । सोमेनाथ बुधेनापि नलाद्यान्निन्द वेगतः ॥१०॥
रे रे मूढाः शृणुध्वं मे वचनं हि गतायुषः । साक्षान्नारायणं रामं यूयं योद्धुं समुद्यताः ॥११॥
केनेयं शिक्षिता बुद्धिः सर्वेषां घानकारिणी । गच्छध्वं शरणं राम नोचेद् मरिष्यथ ॥१२॥
ममायं जनकः साक्षाद्रावो विष्णुनं संशयः । इति धिक्कृत्य तान्वेधाः कुशं वचनमब्रवीत् ॥१३॥
यावद्यास्याम्यहं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 789 स्कैन
७७२आनन्दरामायणे[ सर्गः ४

ब्रह्मास्यवचनं श्रुत्वा रामं प्राह विधिः कुतः। सर्वैर्वा पुरतो मेऽस्ति बलं न तु तवाग्रतः ॥२५॥
त्वं तु मे जनकः साक्षादतस्त्वां प्रार्थयाम्यहम्। ततो रामः पुनः प्राह विहस्य चतुराननम् ॥२६॥
न श्रोष्यति वचो मेऽद्य कुशोऽयं यौवनस्थितः। प्रायः कुमरा वृद्धानं वाक्यमग्रे मजन्ति न ॥२७॥
अन्यच्चापि शृणुष्व त्वं यच्छास्त्रेऽप्युच्यते वचः लालयेत्पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् ॥२८॥
प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रं मित्रवदाचरेत् । अतन्मे बालकाः सर्वे कुशाद्याः स्वार्थतत्पराः ॥२९॥
न श्रोष्यन्ति वचो मेऽद्य तान्गत्वा प्रार्थयस्व हि। ततः प्राह पुनर्ब्रह्मा रणक्रोधाम्बुधौ मया ॥३०॥
वाक्यं रम्यं मंजुलं च नैवाद्य वदति प्रभो। ततः प्राह विधिं रामः पुनर्वाक्य विनोदयन् ॥३१॥
विधे त्वं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 790 स्कैन

सर्गः ५१] पूर्णकाण्डम् ७७३


किमर्थमागता यूयं मा भैष्टवमितः परम्। कथयध्वं यथावन्मेऽभीष्टोऽद्य क्रोष्यहम् ॥४३॥
तदा ताः कथयामासुः सर्वं वृत्तं परस्तरम्। देहि करुणदानानि कुशं युद्धान्निवारय ॥४४॥
तथेति जानकी चोक्त्वा ज्ञात्वा राममनोगतम्। नार्हस्तान्मोचनीयार्थने निर्जग्मुर्भवति ॥४५॥
आश्वास्य स्त्रिकयास्तास्ताभिर्युक्ता कुशं ययौ। तदा तं मानयद्रामान्म क्रोधं त्यज कुशाधुना ॥४६॥
निवर्त्तस्व रणादद्य शृणु मे वचनं शिशो। तथेति जानकीवाक्याद्विहस्याथ कुशस्तदा ॥४७॥
भ्रात्रा सधैर्यसंयुक्तः सेनया संन्यवर्नत। पुष्पकं प्रययौ सीता नृपस्त्रीपरिवेष्टिता ॥४८॥
कुशाद्यास्ते कुमाराश्च सभायां राघवं ययुः। ततो वाल्मीकिना ब्रह्मा नलाद्यैः सहितस्तदा ॥४९॥
सनिर्जरैः सभां गत्वा सर्वां

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 791 स्कैन

७७४ | आनन्दरामायण | [ सर्गः ५


द्वादश्यां घटिकायां सोऽहं वैकुण्ठमाश्रये। ततो विधिं कुशः प्राह नलाद्या यदि मां द्विजे ॥६०॥
दास्यंति करभारं मे तर्हि तिष्ठतु छत्र ते। मदाज्ञां पालयंत्वेते तव नास्पात्सुरक्षिताः ॥६१॥
छत्रहीनाः सुखं त्वद्य वसन्तु हस्तिनापुरे। तद्वाक्यं स विधिः श्रुत्वा पुन प्राह कुशं प्रति ॥६२॥
छत्रमाज्ञापयस्यैतांस्तवज्ञावशवर्तिनः। दास्यंति करभारं त्वां मम वाक्यं हि पालय ॥६३॥
तथेति स कुशः प्राह विधिं किंचिस्मिताननः। अथ ते सोमवंशस्था नृपाः सर्वे विधिं तदा ॥६४॥
प्रोचुर्वयं त्वया स्त्रीभिर्यास्यामो दिवमद्य वै। अजमीढोऽद्य नृपनिर्भवत्वत्र गजाव्हये ॥६५॥
तथेति तान्

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

सर्ग ५ ] पूर्वकाण्डम् ७७५

पृष्ठ 792 स्कैन

सर्ग ५ ] पूर्वकाण्डम् ७७५


अचरिष्यति तावत्त्वं द्वापरान्ते पुनर्मम । भविष्यति दर्शनं ते गच्छाद्यैव सुखं वस ॥ ६ ।
त्वया कृतं यत्साहाय्यं लङ्कायां मे वनेऽपि च । यत्तत्त्वं धनुगे भुक्त्वा द्वापरे ख्यातिमेष्यसि ॥ ७ ।
तथेति रामवचनाद्रामं सीतां प्रणम्य यः । जगामाश्रित्यैवं शीघ्रं राघवेणातिपूजितः ॥ ८ ।
रामः प्राह हनूमन्तं शृणु तिष्ठ यथासुखम् । यदा सेतौ पणस्वे हि द्वापरान्तेऽर्जुनेन वै ॥ ९ ॥
भविष्यति शरैः सेतुं कर्तुं मे दर्शनं तदा । त्वं लब्धिष्यसि गच्छाद्य सुखं वस मज्जपन् सदा ॥ १० ।
तद्रामवचनं श्रुत्वा नत्वा रामं च लक्ष्मणम् । सीतां प्रणम्य हनुमान गमनायोपचक्रमे ॥ ११ ॥
ततो रामो निजात्कण्ठान्नवरत्नविभूषितम् । हारं ददौ तथा सीता तं ददौ बाहुभूषणे ॥ १२॥
ततो नत्वा रामचन्द्रं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 793 स्कैन

७७६ आनन्दरामायणे [सर्गः ५

रत्नशाणानि पात्राणि क्रीडनञ्च द्विजन्मसु । नानाविधानि वस्त्राणि रामश्चिन्तामणिं ददौ ॥२४॥
मर्त्यपुत्रं कुशं तोष्य राघवो वाक्यमब्रवीत् । वत्स गच्छ मुवं विप्र भूमिं धर्मेण पालय ॥२५॥
तवदानेनृपास्सर्वेस्थास्यन्तीह वशास्तव । भवन्त्वनादराल्पस्य युवत्वञ्चशवालक ॥२६॥
इत्युक्त्वा तन्नृपानाह युष्माभिः कस्य बालकः । मवाने माननीयोऽयं रक्षणीयश्चसर्वशाम् ॥२७॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा नृपास्तं प्रत्यूचुस्ततः । अस्मासु तिष्ठत्स्वल्पोऽस्माकं शताधिकः ॥२८॥
अन्येष्वेव नात्र संशयः मन्य... रक्ष्या वयं त्वया पूर्वं रामोऽयं तद्वद्रक्षकोऽप्ययम् ॥२९॥
रक्षिष्यति मदाऽस्माकं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 794 स्कैन

सर्गः ५ ] पूर्णकाण्डम् ७७७


तेऽपि नत्वा कुशं स्वं स्वं स्थलं जग्मुर्नृपोत्तमाः । करभारं ददुस्तस्मै तदाज्ञावशवर्तिनः ॥३९॥
मन्थराप्रभृतौ द्वौ तौ दैवान्पुर्या बहिर्गतौ प्रापुर्जन्यं साकेते नृणां न पुनर्भवाः ॥ ४०॥
अथ रामोऽब्रवीत्सर्वान्वार्नरान् जाह्नवीतटे । मदर्थे श्रमिनः सर्वे यूयं वानरसत्तमाः ॥४१॥
द्वापराग्रे पुनः सर्वे ब्रजे गोपा भविष्यथ ।
युष्माभिः सहिताः प्रीत्या करिष्याम्यशनादिकम् ॥ ४२ ॥
तदाऽब्रवीच्च सौमित्रिं रामः प्रीत्या पुरःस्थितम् महान् श्रमः कृतः पूर्वं सेवायां मम दण्डके ॥४३ ।
भव त्वं द्वापरे ज्येष्ठः शुश्रूषां ते करोम्यहम् । ततस्तानाह राघवः प्राह स्वान्पौराञ्छकपौनपि । ४४॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 795 स्कैन

७७८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ६

षष्ठः सर्गः

( रामका वैकुण्ठारोहण )
श्रीरामदास उवाच

अथ रामः समुत्थाय प्रभाते सीतया सह । अजमीढं समाहूय मंजुलं वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥
अद्याहं सीतया स्वीयं पदं गच्छामि बन्धुभिः । वानरैः सकलैः पौरैस्त्वया ज्ञेयं तु यज्जलम् ॥ २ ॥
यद्गृहादिकं सर्वं प्रेषणीयं कुशं प्रति । यन्मत्र कीटक्रांतं तन्मया यास्यति वै दिवम् ॥ ३ ॥
अनन्तरं त्वं कुशं गत्वा सर्वं वृत्तं निवेदय । करोत्वौर्ध्वकार्याणि कुशोऽस्माकं सविस्तरम् ॥ ४ ॥
मा करोतु कुशोऽस्माकं खेदं तं त्वं निवारय । इति रामवचः श्रुत्वा साश्रुनेत्रस्तथेति सः ॥ ५ ॥
अजमीढस्तदा प्राह ननाम रघुनायकम् । अथ रामः मुने, पौरैः स्नात्वा भागीरथीजले ॥ ६ ॥
कृत्वा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

सर्गः ९ ] पूर्णकाण्डम् ७७९

पृष्ठ 796 स्कैन

सर्गः ९ ] पूर्णकाण्डम् ७७९

शङ्खो बभूव भरतः शार्ङ्गपा० मध्यवन्तरं ।
रामे करे बभूवाथ शत्रुघ्नश्च सुदर्शनम् ॥१६॥
दैवेषु विविशुः सर्वे ये चाग्रे ह्यवागताः ।
चांडालकृमिकीटांस्ता अयोध्यापुरवासिनः ॥१७॥
प्रापुस्ते दिव्यदेहानि विमाने संस्थिता बहुः ।
तदा निनदुर्वादित्राणि देवानां गगनांगणे ॥१८॥
स्वर्पुर्दैवपत्यश्च पुष्पवृष्टिमिदंगताः ।
ननृतुश्चाप्सरो नगुर्गन्धर्वकिंनराः ॥१९॥
प्रणनाम तदा तार्क्ष्यः श्रीविष्णुं रश्मिसुप्रभम् ।
देहानि मुमुचुः सर्वे श्रोभिः सोमादिकाश्च ते ॥२०॥
पतिदेहानि चालिंग्य तदा ता ऊर्मिलादिकाः ।
इदामन्यौ जहुः सर्वा रम्ये भागीरथीजले ॥२१॥
अथ ता देवकन्याश्च रत्नदीपैः सहस्रशः ।
विष्णुं नीरजवासाद्यमलक्ष्मीयुक्तं महाभुजम् ॥२२॥
विष्णुनन्तोऽब्रवीद्वाक्यं पद्मजं मधुरं शनैः ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 797 स्कैन

७८० आनंदरामायणे [ सर्गः ६

शंभुरुवाच

१२३ करुणाकरं भयनाशनं दुरितापहं माधव मखसंस्थितं नलसंस्थितं परमेश्वरम् ।
पालकं जगतामकं भवतारकं रिपुमारकं त्वां भजे जगदीश्वरं नररूपिणं रघुनन्दनम् ॥३२॥

ध्रुवंच वनमालिनं मनरूपिणं धरणीधरं श्रीहरिं त्रिगुणात्मकं तुलसीधरं वपुस्स्वम् ।
अर्ककं शरणप्रदं मधुमारकं बहुपालकं त्वां भजे जगदीश्वरं नररूपिणं रघुनन्दनम् ॥३३॥

गोकुलं मथुरःस्थितं रजकांतकं गजमारकं मन्सुतं बकमारकं वृकवानरं तुंगाह्वयम् ।
नन्दजं वसुदेवजं बलिपोषणं सुरपालकं त्वां भजे जगदीश्वर नररूपिणं रघुनन्दनम् ॥३४॥

केशवं काकघातिनं कपिमार्क मृगमर्दनं सुंदर द्विजपालकं दिनिजार्द्दनं दनुजार्द्दनम् ।
श्रावकं खरमर्द्दनं ऋषिपूजितं मुनिचिंतितं त्वां भजे जगदीश्वर नररूपिणं रघुनन्दनम् ॥३५॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 798 स्कैन

[सर्गः ६] पूर्णकाण्डम् ७८१

सत्पतिं नृपवालकं नृपवन्दितं नृपतिप्रियं त्वां भजे जगदीश्वरं नररूपिणं रघुनन्दनम् ॥ ३९॥
निर्गुणं सगुणात्मकं नृपमण्डनं यतिवन्द्यवन्द्यपदं पुरातनमं परमेष्ठिनं स्मितभाषिणम् ।
ईश्वरं हनुमन्नुतं कमलाधिपं जगदार्त्तिहन्तृ भजे जगदीश्वरं नररूपिणं रघुनन्दनम् ॥ ४०॥
ईश्वरोक्तमेतद्गुणाष्टादशच्छन्दनामकं यः पठेद्भुवि मानवस्त्वद्भक्तिमांस्त्वन्नोदये ।
स्वत्पदं निजबन्धुदारसुतंयुतश्चिरमेत्य नो मोदन्तु ते पदसेवने बहुवत्सरी मम वाक्शतः ॥ ४१॥
इति स्तुत्वा महाविष्णुं प्रोवाच गिरिजापतिः । आरुहस्व गरुडेश गरुडोपरि वेगतः ॥ ४२॥
वैकुण्ठारोहणस्यायं कालो वाल्मीकिना कृतः एकादश सहस्राश्च वत्सरान्वेकादशैश्च च ॥ ४३॥
तथैकादश मासाश्च दिनान्येकादशैव च । तथैकादश नाडीश्च पलान्येकादशैव च

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 799 स्कैन

७८२ आनन्दरामायणे [ सर्गः ६

कुशेन मानितः सोऽपि ययौ स्वांय रजाव्हयम् । लब्ध्वा कुमुद्वतीं तस्यां कुशः पुत्रान्न निर्ममे ॥५३॥
एवं श्रीरघुनाथस्य स्वर्गारोहणकौतुकम् । ये शृण्वन्ति नरा भक्त्या तेऽपि स्वर्गं प्रयान्ति हि ॥५४॥
वैकुण्ठारोहणाख्यायमिमं नित्यं पठेत्तु यः । सोऽन्ते गच्छति वैकुण्ठं रामचन्द्रप्रसादतः ॥५५॥
इति श्रीमन्महोदिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीय पूर्णकाण्डे वैकुण्ठारोहणं नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥


सप्तमः सर्गः

( सूर्यवंशवर्णन )

श्रीरामदास उवाच
एवं त्वया यथा पृष्टं स्वर्गारोहणप्रद्वयम् । श्रीरामस्य मया चैतत्तथाऽऽशु निवेदितम् ॥ १ ॥
किमन्यच्छ्रोतुमिच्छाऽस्ति तान्वं वद वदाम्यहम् । एव

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 800
स्थायी लिंक
पृष्ठ 800 स्कैन

सर्गः ७ ] पूर्णकाण्डम् ७८३


तस्मात्प्रसेनजित्प्रोक्तस्तस्माज्जातस्तु तक्षकः । बृहद्रणस्तक्षकस्य तस्माज्जातो बृहद्रणः ॥ १२॥
तस्मादुरुक्रीयः प्रोक्तो वत्सबृहत्तु तत्सुतः । वत्सबृहदस्य व्योमस्तु व्योमाद्भानुः प्रकीर्त्यते ॥ १३॥
भानोः पुत्रो दिवाकस्तु सहदेवश्च तत्सुतः । सहदेवात्तथा वीरो वीरस्य तनयः शुभः ॥ १४॥
बृहदश्व इति ख्यातस्तस्य पुत्रस्तु भानुमान् । भानुमतः प्रतीकाशः सुप्रतीकश्च तत्सुतः ॥ १५॥
सुप्रतीकस्य पुत्रोऽभून्मरुदेव इति स्मृतः । मरुदेवात्सुनक्षत्रः सुनक्षत्राच्च पुष्करः ॥ १६॥
पुष्करस्यांतरिक्षश्च सुतपा अंतरिक्षजः । सुतपास्तनयो मित्रो मित्रजित्सुतः शुभः ॥ १७॥
बृहद्राज इति ख्यातस्तस्य बर्हिः सुतो बुधैः । ख्यातो कृतंजयः पत्रस्तस्य पुत्रो रणंजयः ॥ १८॥
रणंजयस्य तु संजयः संजयाच्छाक्य उच्यते । शाक्यपुत्रस्तु शुद्धोदः शुद्धोदाल्लांगलः स्मृतः ॥ १९॥
प्रसेनजित्लांगलस्य तत्पुत्रः क्षुद्रकः स्मृतः । क्षुद्रकाद्रणकः प्रोक्तो रणकात्सुमुखः स्मृतः ॥ २०॥
सुमुखात्तनयो जातस्तनयस्य सुतो महत् । नाम्ना सूर्यस्य धामः पूर्णो वंशस्ततः परम् ॥ २१॥
पूर्वमुक्तो मरुदिति नाम्ना यो नृपनिमिया । कलापग्राममाश्रित्य हिमाद्रौ बद्रिकाश्रमे ॥ २२॥
स तपश्चिरकालं हि करोत्यत्र समाधिमान् । कृते युगे पुनः प्रेत्ये सूर्यवंशं करिष्यति ॥ २३॥
एवं मया समाख्यातः सूर्यवंशो मनोहरः । विष्णोरारभ्य कथित एकाषष्टितमो मया ॥ २४॥
एकषष्टिनृपाणाञ्च मध्ये रामो विराजते । त्रयोविंशोत्सप्तशतं विष्णोर्मयोदिताः ॥ २५॥
एवं यथा त्वया पृष्ट शिष्य वंशानुकीर्तनम् । तन्मया कथितं सर्वं श्रवणात्पुण्यवर्धनम् ॥ २६॥

विष्णुदास उवाच
गुरो मया श्रुतं कस्यचिन्मुनेर्मुखतः पुरा । रामायणं सविस्तारं तच्चेदं नैव भासते ॥ २७॥
तस्मादत्रांतरं प्रोक्तं त्वया सर्वत्र मां गुरो । संदेहोऽनेन मे जातःतं त्वं छेत्तुमर्हासि ॥ २८॥

श्रीरामदास उवाच
पुनः पुनः कल्पभेदाज्जाताः श्रीराघवस्य च । अवताराः कोटिशोऽत्र तेषु भेदः क्वचित्क्वचित् ॥ २९॥


॥ १० ॥ प्रद्युम्नके संर्षि, संर्षिके पुत्र मर्षेण, मर्षेणके महत्वाना, महत्वानाके विश्ववाह ॥ ११ । विश्ववाहके प्रसेनजित्, प्रसेनजित् के तक्षक तक्षकके बृहद्रण बृहद्रणके उरुक्रीय उरुक्रीयके वत्सवृद्ध, वत्सवृद्धके व्योम, व्योमके भानु ॥ १२ ॥ १३ । भानुके पुत्र दिवाक, दिवाकके सहदेव, सहदेवके वीर, वीरके पुत्र बृहदश्व, बृहदश्वके भानुमान्, भानुमान्के प्रतीकाश, प्रतीकाशके पुत्र सुप्रतीक १४ ॥ १५ । सुप्रतीकके मरुदेव, मरुदेवके सुनक्षत्र, सुनक्षत्रके पुष्कर, ॥ १६ पुष्करके अन्तरिक्ष, अन्तरिक्षके सुतपा, सुतपाके पुत्र मित्र, मित्रके मित्रजित् ॥ १७ मित्रजित्के बृहद्राज, बृहद्राजके बर्हि, बर्हिके कृतंजय कृतंजयके पुत्र रणंजय ॥ १८ । रणंजयके संजय, संजयके शाक्य शाक्यके शुद्धोद शुद्धोदके लाङ्गूल ॥ १९ । लांगलके पुत्र प्रसेनजित् प्रसेनजित्के क्षुद्रक क्षुद्रकके रणक, रणकके सुमुख ॥ २०. सुमुखके तनय और तनयके पुत्र सुमित्र हुए। बस, यहां ही तक चलकर सूर्यवंश पूर्ण हो जाता है। २१ । पूर्वमें हम मरु नामक राजाका नाम गिना आये हैं। वे हिमा- लयपर बद्रिकाआश्रममें तप कर रहे हैं। सत्ययुग आनेपर वे फिर सूर्यवंशका विस्तार करेंगे ॥ २२ । २३ ॥ इस तरह मैंने विष्णुभगवान्से लेकर एकसठ राजाओं तक सूर्यवंशका वर्णन किया ॥ २४ । एकसठ राजाओंके मध्यमें भगवान् रामचन्द्रजी विराजमान हैं और उनके आगेवाले एकसठको लेकर कुल एक सौ तेईस राजे हुए ॥ २५ ॥ इस तरह हे शिष्य ! मैंने तुझे सूर्यवंशका विवरण कह सुनाया। इसके सुननेसे पुण्यकी वृद्धि होती है ॥ २६ ॥ विष्णुदासने कहा-हे गुरो ! मैंने किसी मुनिसे सुना था कि रामायण इससे भी विस्तृत है, किन्तु पूरी रामायण इस संभागमें विद्यमान नहीं है। फिर आपने जो रामायण सुनायी है, वह तो सब रामायणोंसे भिन्न है, यह एक प्रकारका सन्देह मेरे हृदयमें उत्पन्न होता है। कृपा करके आप इसका निवारण करिए ॥ २७ । २८ । श्रीरामदासने कहा कि कल्पभेदसे रामके कितने ही अवतार हुए हैं और

पृष्ठ 801
स्थायी लिंक
पृष्ठ 801 स्कैन

७८४ आनन्दरामायणे [ सर्गः ८

कृतोऽस्ति राघवेशेन न सर्वे सदृशाः कृताः । रामायणान्यपि तथा पुरा वाल्मीकिनैव हि ॥ ३० ॥
अनेकान्यत्तरेणैव कीर्तितानि सविस्तरात् । शतकोटिमता तेषां सर्वेषां गणना कृता ॥ ३१ ॥
तस्मात्त्वया न संदेहः कार्यः शिष्य़ात्र बुद्धिमान् । यन्मया कथितं ते हि तत्सत्यं विद्धि नान्यथा ॥ ३२ ॥
यात्रोत्तरखंडांतर्गतरामायणात्पुरा । नारदादिपुराणानि व्यासेनात्र कृतानि हि ॥ ३३ ॥
हेतु भत्कथितं चेदं सम्यग्विस्मारितं द्विज । तव जातो यथा शिष्य संदेहोऽत्र कथांतगत् ॥ ३४ ॥
भविष्यति तथाऽन्येषामग्रे यदि कदा क्वचित् । नारदादिपुराणेषु दर्शनीयं हि दुर्जनैः ॥ ३५ ॥
दृष्ट्वा मदुक्तं सर्वेषु पुराणेषु पंडितैः । त्यक्तव्याः संशयम्देहाः सत्यं ज्ञेयं मयेरितम् ॥ ३६ ॥

इति शतकोटिरामचरितांतर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये पूर्णकाण्डे
सूर्यवंशवर्णनं नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥


अष्टमः सर्गः

( आनन्दरामायणकी सर्गानुक्रमणिका )

श्रीविष्णुदास उवाच

गुरोऽधुना वदस्व त्वं यन्मया पृच्छ्यते तव । अनुक्रमणिकासर्गं तथा पाठादिभिः फलम् ॥ १ ॥
कांडसंख्यां सर्गसंख्यां श्लोकसंख्यां सविस्तराम् । उद्यापनं ग्रन्थदानफलं वै शकुनेक्षणम् ॥ २ ॥
अनुष्ठानविधानं च श्रोतुं कालविनिर्णयम् । कांडानां च पृथक् संख्यां सर्वं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

श्रीमद्दास उवाच

अनुक्रमणिकासर्गः प्रोच्यतेऽयं मयाऽधुना । यस्याः संश्रवणात्प्रोक्तं सर्वग्रंथफलं शुभम् ॥ ४ ॥
सर्गेऽत्र प्रथमे प्रोक्तं कौसल्यायाः स्वयंवरम् । रामादीनां सुजन्मानि द्वितीये कीर्तितानि हि ॥ ५ ॥
सीतास्वयंवरं प्रोक्तं तृतीये मिथिलापुरि । शृगालादिकथनं चतुर्थे मुद्रलेन हि ॥ ६ ॥


उन अवतारोंमें कुछ न कुछ भेद पड़ ही गया है। यद्यपि सबकी लीलाएं प्रत्येक रामायणमें वर्णित हैं, किन्तु उन सबमें कुछ न कुछ भेद है। स्वयं वाल्मीकिजीने जो शतकोटि श्लोकात्मक रामायण बनायी है, उसमें भी भेद विद्यमान हैं। इस कारण हे शिष्य ! तुम किसी प्रकारका सन्देह न करके मैंने जो कुछ कहा है, उसे सच मानो ॥ २६-३२ ॥ भरतखण्डके अन्तर्गत विद्यमान रामायणके भागके ही आधारपर व्यासजीने नारदादि विविध पुराणोंका रचना की है। उसी खण्डके सहारे मैंने भी इस सविस्तर आनन्द-रामायणका वर्णन किया है। जिस तरह आज तुमने मेरा यह कथा सुनकर सन्देह उत्पन्न हुआ है, उसी तरह यदि आगे चलकर और किसी श्रोता-वक्ताको सन्देह हो तो उसे चाहिए कि उन नारद आदि पुराणोंको देखकर सन्देह निवृत्त कर लें ॥ ३३-३५ ॥ पण्डितोंको भी उचित है कि सब पुराणोंको देख और उनमें मेरी कही बातें देखकर अपना सन्देह मिटा लें और समझ लें कि मैं जो कुछ कहता हूँ, वे बातें सच हैं या नहीं ॥ ३६ ॥

इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये पं० रामतेजपाण्डेयकृत ज्योतिष्मतीभाषा-टीकासहिते पूर्णकाण्डे सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥

विष्णुदासने कहा-हे गुरु ! अब आप हमें इस रामायणकी सर्गानुक्रमणिका तथा इसके पठनका फल बताइए ॥ १, साथ ही इसकी काण्डसंख्या, सर्गसंख्या और श्लोकसंख्या आदि भी विस्तारपूर्वक कहिए। इसका उद्यापन, ग्रन्थके दानका फल, शकुनदर्शनविधान, अनुष्ठानविधि, इसके श्रवणका समय और काण्डोंकी संख्या आदि भी कहिए ॥ २, ३ ॥ श्रीरामदासने कहा-अब मैं तुम्हें इस रामायणकी सर्गानुक्रमणिका बताता हूँ। जिसके श्रवणमात्रसे समस्त रामायणके श्रवणका फल मिल जाता है ॥ ४ ॥ सारकाण्डके पहले सर्गमें कौसल्याका स्वयंवर, दूसरेमें राम आदिका जन्म, तीसरे सर्गमें जनकपुरमें सीताका स्वयंवर, चौथे

नवमे जानकीशुद्धिर्लंका दग्धाऽथ० । दशमे सेतुमाहात्म्यं राज्ञां श्रेयागमः ॥ ९ ॥

पृष्ठ 802
स्थायी लिंक
पृष्ठ 802 स्कैन

सर्गः ८ ] पूर्णकाण्डम् ७८७


दशरथपूर्वजन्म कैकेय्याश्चापि ० मे । वनप्रयाणं रामस्य प्रोक्तं पूणे मतिं त्वम् ॥ ७ ।
विराधावगमारीचवधादियमवेक्ष्यि । किष्किन्धां वालिवधो ज्ञानोद्योतं कृतं ८ ।
नवमे जानकीशुद्धिर्लंका दग्धाऽथ० । दशमे सेतुमाहात्म्यं राज्ञां श्रेयागमः ॥ ९ ॥
एकादशे रावणवधाः प्रोक्ताश्च रावणम् । सीतया सार्द्धं रामस्याऽयोध्याप्रवेशतः ॥ १० ।
त्रयोदशे राघवस्य विक्रमश्च हनूमतः समाप्तं मारकाण्डं हि यात्रामण्डमुदीर्यते ॥ ११ ।
यात्रायाके प्रथमे सर्गे क्षेत्रोत्पत्तिः प्रकीर्तिता साम्राज्यस्य विभागोऽत्र सविस्तर मुदाहृतः ॥ १२॥
तृतीये सीतया रामो यात्रार्थं प्रार्थितो मुदा । चतुर्थे रामचन्द्रस्य प्रस्थानं च कुशो प्रवि ॥ १३॥
पंचमे मुनिवाक्येन यात्रां गंतुं विनिर्णयः । षष्ठे प्रोक्ता पूर्वदेशतीर्थयात्रा सविस्तरा ॥१४॥
प्रोक्ता दक्षिणतीर्थानां यात्रा रामस्य सप्तमे । तीर्थाटनं पश्चिमाशागतम् अस्त्यन्य च ॥ १५॥
यात्रोत्तरप्रदेशस्य स्वरूपे नवमेऽहथि । यात्राकाण्डसमाप्तं तु यागकाण्डमुदीर्यते । १६ ॥
सगोऽत्र प्रथमे यज्ञ संभारकरणं गुरुः । द्वितीये रामचन्द्रस्य यज्ञागारप्रवेश वर्णितः ॥ १७॥
पृथ्वीप्रदक्षिण प्रोक्ता तृतीयेऽश्वप्रवर्तितः । कुम्भोद्भवस्य रामस्य संवादाऽत्र चतुर्थके । १८।
पञ्चमे रामनाम्नो वै ह्यष्टोत्तरशतं शुभम् । षष्ठेऽह्नि वै मणियां वाजिमेधे प्रकीर्तितम् । १९॥
ध्वजारोपरिधानं च सप्तमे समुदाहृतम् । अवभृथप्लवस्नाने राघवस्यात्र वर्णितम् ॥ २०॥
नवमे वाजिमेधस्य समाप्तिः कीर्तिताऽत्र मा । यागकाण्डं समाप्तं हि विलासकाण्डमुदीर्यते ॥ २१॥
प्रथमे रघुवीरस्य स्ववराजोऽत्र कीर्तितः । द्वितीयो गतिशालिन्या जानक्याश्चापि वर्णनम् ॥ २२॥
तृतीये राघवेणोक्तं देहरामायणं प्रिये । दिनचर्याभूषानि जानक्याश्च चतुर्थके ॥ २३॥
नलपत्रगता क्रीडा पञ्चमे क्षेमणादिकम् । विजयं पञ्चमे प्रसादे षष्ठेऽलङ्कारमण्डनम् ॥ २४॥

सप्तम मूदत्त कविका मिलना तथा वृत्तान्त आदि वर्णित है ॥ ७ ॥ पाँचवें सर्गमे दशरथ और कैकेयीके पूर्वजन्मका वृत्तान्त है । छठे सर्गमें रामका वनगमन और मातंग- विराध-जटायु-मारीच आदिका वध तथा आठवें सर्गमें किष्किन्धा पर्वतपर बालिवध दर्शित है ॥ ९ ॥ ८ ॥ नवें सर्गमें सीताकी खोज और लङ्कादहन, दसवें सर्गमें सेतुमाहात्म्य तथा काशी-विश्वनाथके आगमनका वर्णन है ॥ ६ ॥ एकादश सर्गमें रामके द्वारा रावण आदिका वध तथा बारहवें सर्गमें सीताके साथ रामका अयोध्या में लौटना और राज्य भिषेकका वर्णन है ॥ १० ॥ तेरहवें सर्गमें राम और हनुमान्जीके पराक्रमका वर्णन है। इस प्रकार मारकाण्ड समाप्त हो जाता है ॥ ११ ॥ अब यात्राकाण्ड कहते हैं। इसके पहिले सर्गमें राज्य क दू० इलाकाका विभाग दूसरे प्रथम साम्राज्यका विभाजन वर्णित है ॥ १२ ॥ तीसरे सर्गमें सीता द्वारा यात्राका प्रार्थना और शशुपन्नप ज हूं की ओर रामकी यात्राका वर्णन है ॥ १३ ॥ पाँचवें सर्गमें कुम्भादर मुनिका सन्नाहम कथा का सविस्तर वर्णन है ॥ १४ ॥ छठेमें पूर्व देशके यात्राका वर्णन है । १४ ॥ सातव साम दक्षिण भारतके तीर्थोका वर्णन आठवें सर्गमें पश्चिम प्रदेशके सब तीर्थोंकी यात्राका वर्णन है ॥ १५ ॥ नव सर्गमें उत्तर प्रदेशके तीर्थोंकी यात्राका वर्णन है। बस, यात्राकण्ड यहीं समाप्त हो जाता है। अब यागकण्डका विषय कहते है ॥ १६ ॥ इसके प्रथम सर्गमें यज्ञका सामग्रियोंका सविस्तर वर्णन है । दूसरे सर्गमें रामचन्द्रजीका याग में प्रस्थानका, तीसरे सर्गमें यज्ञीय अश्वकी पृथ्वी प्रदक्षिणा, चौथे सर्गमें राम और कुम्भादर मुनिका संवाद है ॥ १७ ॥ १८ ॥ पाँचवें सर्गमें रामका अष्टात्तरशतनाम स्तोत्र है। छठ सर्गमें अश्वमेध यज्ञमें जानवाली रामकी दिनचर्याका वर्णन है ॥ १९ ॥ सातवें सर्गमें ध्वजारोपणविधान माहात्म्य अवभृथस्नान और नव सर्गमें अश्वमेध यज्ञकी समाप्ति वर्णित है ॥ २० ॥ बस, यहाँ यागकाण्ड समाप्त हो जाता है । अब विलासकाण्ड प्रारम्भ होता है ॥ २१ । इसके प्रथम सर्गमें रामस्ववराज और दूसरे सर्गमें जानकजीकी रतिशालाका वर्णन है ॥ २२ । तीसरे सर्गमें सीताजीको रामने देहरामायण सुनायी है । चौथे सर्गमें सीताका दिनचर्याका वर्णन है ॥ २३, पाँचवें सर्गमें जलपत्रकी क्री ड़ाये और आलिङ्ग हरूपका विवेचन है । छठें सर्गमें ब्राह्मणपरण के लिए सीता द्वारा अलङ्कार-दानका वर्णन है।

पृष्ठ 803
स्थायी लिंक
पृष्ठ 803 स्कैन
७८६आनन्दरामायणे[ सर्ग ८

मूर्तीनां सप्तमे दानं देवर्षीणां वरान्वथा । गुणवन्त्याः पिंगलाया वरदानमथाष्टमे ॥२५॥
कुरुक्षेत्रस्य यात्रायां नवमे जानकीजयः । विलासकाव्यं समाप्तं हि जन्मकाण्डमुदीर्यते ॥२६॥
आरामे दोहदक्रीडा सीतायाः प्रथमेऽऋषि । द्वितीये विविधाः क्रीडाः संमतेनोपनयोन्मदः । २७॥
रजकस्योदितं श्रुत्वा सीतात्यागस्तृतीयेके । जन्मकर्म चतुर्थेऽथ कुशस्याथ लवस्य च ॥२८।
सर्गेऽत्र पञ्चमे प्रोक्ता रामरक्षा सुखावहा । षष्ठे लवस्य कमलहरणे जय ईरितः ॥२९।
मुद्रादिकौतुकं प्रोक्तं पुत्रयोः सप्तमे विभोः । सीतादित्यं च तद्वाम्योऽष्टमे प्रोक्तोऽत्र मंडपे ।.३०।
जन्मोपनयनादीनि बालानां नवमेऽऋषि । जन्मकाण्डं समाप्तं हि विवाहकाण्डमुदीर्यते ॥३१॥
स्वयंवरार्थं गमनं रामस्य प्रथमेऽऋषि । स्वयंवरं चांपकाया द्वितीये ममुदाहृतम् ॥३२॥
स्वयंवरं सुमत्यश्च तृतीये परिकीर्तितम् । कुमुद्वत्यास्तदन्यादि विवाहौ द्वौ चतुर्थके ॥३३।
गन्धर्वनागकन्यानां मोचनं पञ्चमेऽऋषि । षष्ठे तासां विवाहानां निश्चयः समुदाहृतः ।.३४॥
विवाहा द्वादशे प्रोक्ताः सर्वासां सप्तमेऽथ हि । अष्टमे यूपकेतोश्च वाजिनोऽथ पराक्रमः ॥३५।
प्रोक्तो मदनसुन्दर्या विवाहो नवमे महान् । पूर्णं विवाहकाण्डं च राज्यकाण्डमुदीर्यते ॥३६॥
रामनाममहत्त्वं च मार्गे प्राथमिकेऽऋषि । द्वितीयेऽत्र ममर्त्तानो रामेण गुरुपादपौ । ३७॥
रामकृष्णोपासकयो संवादश्च तृतीयेके । शनैश्चर्या व निद्रायां वरदानं तथा पुनः ॥३८॥
रामविश्लेषविरहः सीतायाः पञ्चमेऽऋषि । मूकासुरवधः षष्ठे राज्यानि चै पृथक् ॥३९॥
जयो मत्तन्मंड़स्य रामेण सप्तमे कृतः । जम्बुद्वीपजयः प्रोक्तोऽष्टमे रामस्य विस्तरात् ।४०॥
षड्दीपानां जयः प्रोक्तो नवमे राघवस्य च । यतिशूद्रगृह्यशिक्षा रामेण दशमे कृता ।४१॥
चतुःस्त्रीणां वरदानं रामेणैकादशे कृतम् । खंगोऽश्वग्रहयागी द्वादशेऽथ प्रकीर्तितम् । ४२।
अश्वत्थहसितं दारुमुखकेतज्ञा त्रयोदशे । चतुर्थे वाल्मीकिना मन्त्रमन्त्रार्थमीरितम् ॥४३॥

॥ २४ । सप्तम सर्गमें मूर्तियोंका दान और देवर्षियोंके वरदानका विधान है। अष्टम सर्गमें गुणवन्ता और पिंगलाके वरदानका वर्णन है ॥ २५ । नवम सर्गमें कुरुक्षेत्रकी यात्रामें जानकीविजयका वर्णन है । बस, यहां ही विलासकांड समाप्त हो जाता है ॥ २६ ॥ अब यहाँसे जन्मकाण्डका वर्णन करते हैं—पहिले सर्गमें दोहदक्रीड़ा तथा दूसरे सर्गमें विविध प्रकारका क्रीड ओ और नामकरण संस्कारका विधान है ॥ २७ ॥ तृतीय सर्गमें सीतात्याग तथा चौथे सर्गमें कुश-लवका जन्म-कर्म वर्णित है । पाँचवे सर्गमें रामरक्षस्तोत्रका विधान है छठे सर्गमें लवका कमलहरण और उनकी विजय वर्णित है। २८ ॥ २९ ॥ सप्तम सर्गमें मुद्रादिक कौतुकका विधान है ओर अष्टम सर्गमें सीताकी जयथका वर्णन है ॥ ३० ॥ नवम सर्गमें बालकोंके जन्म और उपनयनका विधान है । बस, जन्मकाण्ड यहीं ही समाप्त हो जाता है। अब यहांसे विवाहकाण्डप्रारब्ध होता है ॥ ३१ ॥ इसके प्रथम सर्गमें रामके गमनकी वार्ता है । दूसरे सर्गमें चम्पिकाके विवाहका वृत्तान्त है । तीसरे सर्गमें सुमतिके विवाहका वर्णन है चौथे सर्गमें कुमुद और लवके विवाहकी बातें हैं ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ पञ्चम सर्गमें गन्धर्वों तथा नागोंकी कन्याओंके छुड़ानेका हाल है । षष्ठ सर्गमें इन लागोंके विवाहकी बात पक्की हो जाती है ॥ ३४ ॥ सप्तम सर्गमें सबरू विवाहाका वर्णन तथा अष्टम सर्गमें यूपकेतुके पराक्रमका वर्णन है ॥ ३५ ॥ नवम सर्गमें मदनसुन्दरीके विवाहका वृत्तान्त है। बस विवाहकाण्ड यहाँ ही समाप्त हो जाता है। अब राज्यकांड चलता है ॥ ३६॥ राज्यकाण्डके प्रथमसर्गमें रामनाममाहात्म्य तथा दूसरे सर्गमें रामके द्वारा स्वार्तके कल्पवृक्ष और गरुिजात नामक वृक्षोंके लगानेकी बातें हैं ॥ ३७॥ तीसरे सर्गमें रामकृष्णके उपासकोंका सम्वाद, चौथे सर्गमें निद्राके लिए वरदान, पाँचवें सर्गमें सीतारामका वियोग और मूकासुरका वध, छठें सर्गमें गज्यकार्योंका वर्णन है ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ सातवें सर्गमें रामके द्वारा मत्तमुण्डकी विजय आठवें सर्गमें जम्बूद्वीपविजय, नवें सर्गमें रामके अन्य छः द्वीपोंको जीतनेका वृत्तान्त है । दसवें सर्गमें सन्यासी, शूद्र तथा गृह्यकी शिक्षाका वर्णन है ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ग्यारहवें सर्गमें रामके

पृष्ठ 804
स्थायी लिंक
पृष्ठ 804 स्कैन

सर्गः ९ ] पूर्णकाण्डम् ७८७

पञ्चदशे रामराज्यवर्णनं विस्तरात्कृतम् । वर्णिता राजनीतिः शास्त्रोक्तेनात्र षोडशे ॥४४॥
सप्तदशेऽत्र कथितं कुशकन्यास्वयंवरम् । अष्टादशे गवां प्रचुरं दानं द्विजन्मनाम् ॥४५॥
एकोनविंशे रामस्य दिनचर्येरिता शुभा । गवां विमोक्षणार्थं पुत्रैस्तु घोरसङ्ग्राम महान् ॥४६॥
एकविंशे राघवेण हास्ये दत्तो वरो मुदा । नानया तुलर्पापात्रं द्वाभ्यां संचितं शुभम् ॥४७॥
त्रयोविंशे स्मृताऽऽनन्दरामायणफलश्रुतिः । यथाशिक्षा वधूनां च धर्मशिक्षा च भूतले ॥४८॥
राज्यकाण्डं समाप्तं हि मनोहरमुदीर्यते । सर्गेऽत्र प्रथमे प्रोक्तं लघूपाख्यानं शुभम् ॥४९॥
नगराणां च मात्राणामुपदेशं द्वितीयेऽर्के । रामपूजोपशमनादि विप्रार्थं तृतीयेऽर्के ॥५०॥
रामनोभद्रविस्तारश्चतुर्थे समुदाहृतः । रामलिंगतोभद्राणां भद्राः प्रोक्ताश्च पञ्चमे ॥५१॥
नवमीव्रतविस्तारः षष्ठे प्रोक्तं च मन्त्रशं । श्रीरामनामां लघूव्याख्यानादि नि सप्तमे ॥५२॥
वेदादीनां हि सर्वेषामध्यनं फलमीरितम् । सार्द्धमासद्वयी पूजा कथिता नवमे विभोः ॥५३॥
दशमे चैत्रमासस्य महिमा समुदाहृतः । एकादशे मञ्जननामश्रवां गतिरीरिता ॥५४॥
अद्वैतं दर्शितं शक्ता ह्यग्रे चार्कद्वयस्यतु । बाहुप्रदस्य रामस्य कवचं च त्रयोदशे ॥५५॥
सीतायाः कनकदानं प्रोक्तमत्र चतुर्दशे । पञ्चदशे कवचानां सङ्ख्याता स्मृतानि हि ॥५६॥
व्रतं हनुमतः प्रोक्तं पताकारोप्य हि षोडशे । प्रोक्तं सप्तदशे माहात्म्यंयत्त्वनुत्तमम् ॥५७॥
अष्टादशे शरभंगो मण्डनं च हनूमता । अत्र मनोहरं काण्डं पूर्णकाण्डमथोच्यते ॥५८॥
वाल्मीकिना मोक्षवंशाविस्तारः प्रथमेऽकथि । रामचन्द्रस्य प्रयाणं द्वितीये हस्तिनापुरम् ॥५९॥
सूर्यसोमवंशजयोर्युद्धं प्रोक्तं तृतीयेऽर्के । सोमवंशराजनामकित्तिकीं च चतुर्थके ॥६०॥
कुशादीनां गद्यपद्यं पञ्चमेऽत्र विसर्जनेषु । वैकुण्ठारोहणं षष्ठे गङ्गायां शय्यरूपं च ॥६१॥
सप्तमे सर्वग्रंथायनुज्ञाणां वर्णनं कृतम् । अनुक्रमणिकानाम्रं प्रोक्तं पञ्चमष्टमो महान् ॥६२॥

द्वारा चार स्त्रियोंकी व्याख्याशन्ति, बारहवें सर्गमें सोलह श्लोककी बदरंग नामका वृत्तान्त, तेरहवें सर्गमें दोपलके वृक्षकी हँसी, चौदहवन कार्तवीर्यके साथ जनमका वृत्तान्त है ॥ ४०-४३ ॥ पन्द्रहवें सर्गमें रामके राज्यका सविस्तार वर्णन और सोलहव सर्गमें गगकी कही राजनीति का चर्चा है ॥ ४४ ॥ सत्रहवें सर्गमें कुशकी कन्याका स्वयम्वर, अठारहव सर्गमें ब्राह्मणोंके लिए रामकाप्रचुरके गव्यका दान ॥ ४५ ॥ उन्नीसवें सर्गमें रामकी दिनचर्या और बीसवें सर्गमें एवं अश्वत्थागोथ राजाकतरकी चेष्टा कही गयी है ॥ ४६ ॥ इक्कीसवें सर्गमें दासीके लिये रामका वरदान, बाईसवें सर्गमें सीता द्वारा दूट तुल्ययोपात्रीं युन जोड़नेकी कथा है। तेईसवें सर्गमें आनन्दरामायणका श्रवणफल, चौबीसवें सर्गमें यमका शिक्षा एवं धर्मशिक्षाका वर्णन है ॥ ४७ ॥ ४८ ॥ बस, राज्यकाण्ड यही ही समाप्त हो जाता है। अब मनोहरकाण्ड प्रारम्भ होता है। इसके पहिल सर्गमें लघूपाख्यान, दूसरे सर्गमें नगरवासियों तथा माताओंके लिए उपदेशदान, तीसरे सर्गमें रामपूजा और उपासनका सविस्तार वर्णन है ॥ ४९ ॥ ॥ ५० ॥ चौथे सर्गमें रामतोभद्रका विस्तार, पांचवें सर्गमें रामलिंगतोभद्रका विस्तार, छठे सर्गमें नवमीव्रतका विस्तार, सातवें सर्गमें लक्ष रामनामजपका उद्यापन है। ५१ ॥ ५२ । आठवें सर्गमें वेदिक सुननेका फल और नवमसर्गमें ढाई महीने तक रामके पूजनका विधान है ॥ ५३ ॥ दसवें सर्गमें चैत्रमासम पूजन करनेकी महिमा, ग्यारहवें सर्गमें चैत्रस्नानसे सबको सद्गति पानेका उपाय और बारहवें सर्गमें रामन भद्ररूप स्थिरताको अद्वैत पदकी रूप समझायी है। तेरहवें सर्गमें गग द्वारा हनुमानजीका कवच और चौदहवं सर्गमें सीता के कनक मन्दिरका वर्णन है। पन्द्रहवें सर्गमें रामके अनेक प्रकारके कवच आदिका वर्णन है ॥ ५४-५६ ॥ सोलहव सर्गमें हनुमानजीका पताकारोपणव्रत है। सत्रहव सर्गमें सप्तररामायण कहा गया है। अठारहव सर्गमें हनुमानजीके द्वारा अर्जुनके बनाये शरसेतुका खंडन वर्णित है। बस, मनोहरकाण्ड यहाँ ही समाप्त हो जाता है। अब पूणकाण्डके विषय गिनाते हैं ॥ ५७॥ ५८ ॥ पूर्णकाण्डके प्रथम सर्गमें मोक्षवंशी राजाओंकी वंशावलो, दूसरे सर्गमें रामचन्द्रजीकी हस्तिनापुरके लिए यात्रा ॥ ५९ ॥ तीसरे सर्गमें सूर्य और सोमवंशी राजाओंका युद्ध और चौथ हमान साम-

पृष्ठ 805
स्थायी लिंक
पृष्ठ 805 स्कैन

७८८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ९

ग्रंथश्रुतिफलादीनि नवमे कीर्तितानि हि । नवमं पूर्णकाण्डं सम्पूर्णं नवमं त्विदम् ॥६३॥
अनुक्रमणिका चेयं मया शिष्य प्रवर्णिता । अस्याः श्रवणमात्रेण रामायणश्रुतेः फलम् ॥६४॥
रामायणपुस्तकस्य नित्यं कार्यं प्रपूजनम् । विशेषं पूजनस्यापि शृणु शिष्य वदामि ते ॥६५॥
सारकांडे विभोः स्थाने लक्ष्मणार्ये द्वितीयकम् । नवायतनगेह्यर्थं शेषाणि स्थापयेत् क्रमात् ॥६६॥
सप्त कांडानि विधिवत्तेषां पूजनमाचरेत् । अथवा राज्यकांडस्य पूर्वार्धं रामहस्त्यले ॥६७॥
राज्यकांडस्योत्तरार्धं सीतास्थाने निवेशयेत् । लक्ष्मणार्ये सारकांडं शेषाण्यग्रे क्रमण तु ॥६८॥
एवं संस्थाप्य कांडानि तेषां पूजनमाचरेत् । नवायतनपूजायाः फलमेतेन कीर्तितम् ॥६९॥
इति श्रीमत्कोटिरामचरितांतर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये पूर्णकाण्डे
अनुक्रमणिकावर्णनं नाम अष्टमः सर्गः ॥८॥


नवमः सर्गः

( ग्रन्थकी फलश्रुति )
श्रीरामचन्द्र उवाच

सारं यात्रा च यागाख्यं विलासाख्यं तु जन्मकम् । विवाहाख्यं हि राज्याख्यं श्रीमनोहरपूर्णके ।१।
कांडान्यनुक्रमेणैवानन्दरामायणे नव । त्रयोदश सारकांडे सर्गा वाल्मीकिनेरिताः ।२।
यात्राकांडे नव ज्ञेया यागकांडेऽपि वै नव । नव ज्ञेया विलासाख्ये जन्मकांडेऽपि वै नव ॥३॥
नव ज्ञेया विवाहाख्ये चतुर्विंशाश्च राज्यके । मनोहराख्ये ज्ञातव्या सर्गा अष्टादशात्र वै ॥४॥
पूर्णकांडे नव ज्ञेयाः सर्गाः पापहरा नृणाम् । एवं नवोत्तरशतं १०९ सर्गा ज्ञेयाः शुभावहा ॥५॥


वंशो और सूर्यवंशी राजाओंकी मित्रताका वर्णन है । ६० । पाँचवें सर्गमें रामचन्द्रजीके द्वारा कुश आदिके विसर्जनकी कथा है । छठें सर्गमें गङ्गाके तटपर रामकी परमधामयात्राका वर्णन है ॥ ६१ ॥ सातवें सर्गमें सूर्यवंशी राजाओंका वर्णन है और आठवें सर्गमें आनन्दरामायणकी अनुक्रमणिका बतलायी गयी है ॥ ६२ ॥ नवें सर्गमें आनन्दरामायणके श्रवणका फल आदि वर्णित है। बस, पूर्णकांड यहीं समाप्त हो जाता है। हे शिष्य, इस प्रकार मैंने तुमको समस्त आनन्दरामायणकी अनुक्रमणिका बता दी। इस अनुक्रमणिकामात्रके सुननेसे समस्त रामायण सुननेका फल प्राप्त हो जाता है ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ भक्तोको चाहिए कि नित्य इस रामायणका पूजन करें। अब इसके पूजन जो विशेषताएँ हैं उन्हें बतलाता हूँ, सुनो ॥ ६५ ॥ सारकांडको भगवान् रामचन्द्रजी, दूसरे कांडको लक्ष्मण तथा तीसरे कांडको सीता समझकर स्थापित करे। इस तरह सात कांडोंमें क्रमशः नवायतनकी स्थापना करके पूजन करें अथवा राज्यकांडके पूर्वार्धभागको रामके स्थानमें तथा उत्तरार्धको सीताके स्थानमें स्थापित करके पूजन करना चाहिए और सारकांडको लक्ष्मणकी जगहपर स्थापित करके पूजन करें। इसी तरह शेष कांडोंको क्रमशः भरत आदिके स्थानमे स्थापित करके पूजन करना चाहिए । इस तरह इस रामायणकी पूजा करनेसे रामनवायतन-पूजनका फल प्राप्त होता है ॥ ६६-६९ ॥ इति श्रीमत्कोटिरामचरितान्तर्गत श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये पं० रामतेजपाण्डेयकृत-'ज्योत्स्ना'भाषाटीकासहिते पूर्णकाण्डोऽष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥

श्रीरामदासने कहा-हे शिष्य ! सार, यात्रा, याग, विलास, जन्म, विवाह, राज्य, मनोहर तथा पूर्णकाण्ड ये ही इस रामायणके नौ काण्ड हैं। सारकाण्डमें वाल्मीकिजीने तेरह सर्ग, यात्राकांडमें नौ सर्ग, जन्मकांडमें नौ सर्ग, विवाहकांडमें नौ सर्ग, राज्यकांडमें चौबीस सर्ग, मनोहरकांडमें अठारह सर्ग और पूर्णकांडमें पापोंको हरण करनेवाले कुल नौ सर्ग हैं। इस तरह इस आनन्दरामायणमें कुल मिलाकर एक सौ नौ ( १०९ ) सर्ग हैं ॥ १-५ ॥