सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १३ ॥

५३९ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १३
[ मक्ति ] ( चकॄ'धि ) तू करता रहे, ( सर्वः ) प्रत्येक ( अरिः ) बैरी ( इत् ) भी ( ते )
तेरी ( पृणात् ) तृप्ति करे ॥
८—दिशां कॢप्ति ऋचायें—यः सभेयो विदथ्यः सुत्वा यज्वाथ पूरुषः ।
सूर्यं चामू रिशादसस्तद् देवाः प्रागकल्पयन् ॥ अ० २० । १२८ । १—१६ ॥
( यः ) जो ( सभेयः ) सभ्य [ सभाओं में चतुर ], ( विदथ्यः ) विद्वानों में
प्रशंसनीय, ( सुत्वा ) तत्त्व रस निकालने वाला ( अथ ) और ( यज्वा ) मिलन-
सार ( पूरुषः ) पुरुष है। ( अमू ) उस ( सूर्यम् ) सूर्य [ के समान प्रतापी ] को
( च ) निश्चय करके ( तत् ) तब ( रिशादसः ) हिंसकों के नाश करने वाले ( देवाः )
विद्वानों ने ( प्राक् ) पहले [ ऊँचे स्थान पर ] ( अकल्पयन् ) माना है ॥
६, उत्तर जनकल्प ऋचा—योऽनाक्ताक्षो अनभ्यक्तो अमणिवो अहिरण्मयः ।
अब्रह्मा ब्रह्मणः पुत्रस्तोता कल्पेषु संमिता ॥ अ० २० । १२८ । ६ ॥ (यः) जो (ब्रह्मणः)
ब्रह्मा [ वेदज्ञानी ] का ( पुत्रः ) पुत्र ( अब्रह्मा ) अब्रह्मा [वेद न जानने वाला, कुमार्गी ]
( अनाक्ताक्षः ) अशुद्ध व्यवहार वाला और ( अनभ्यक्तः ) अविख्यात है। वह (अमणिवः)
मणियों [ रत्नों ] का न रखने वाला और ( अहिरण्मवः ) तेज ही न होवे, ( तोता )
यह कर्म ( कल्पेषु ) शास्त्र विधानों में ( संमिता ) प्रमाणित है ॥
१०, इन्द्रगाथा ऋचायें—यदिन्द्रादो दाशराज्ञे मानुषं वि गाहथाः । विरूपं
सर्वस्मा आसीत् सह यक्षाय कल्पते ॥ अ० २० । १२८ । १२—१६ ॥ ( यत् ) जब,
( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले मनुष्य ] ' दाशराज्ञे ) दानपात्र सेवकों के राजा के
लिये [ अर्थात् अपने लिये ] ( अदः ) उस [ वेदोक्त ] ( मानुषम् ) मनुष्य के कर्म को
( वि गाहथाः ) तूने बिलो डाला है [ गड़बड़ कर दिया है ] । (सर्वस्मै) सबके लिये
( विरूपः ) वह दुष्ट रूप वाला व्यवहार ( आसीत् ) हुआ है। यह [ मनुष्य ] ( यक्षाय )
पूजनीय कर्म के लिये ( सह ) मिल कर ( कल्पते ) समर्थ होता है ॥
कण्डिका १३ ॥
अथैतशप्रलापं शंसति; एता अश्वा आप्लवन्त इति । ऐतशो ह मुनिर्यज्ञस्या-
युर्ददर्श । स ह पुत्रानुवाच, पुत्रका यज्ञस्यायुरभिददृक्षं तदभिलपिष्यामि मा मा तृप्तं
मन्यध्वमिति । तथेति तदभिललाप । तस्य ह इत्यग्निरैतशायनो ज्येष्ठः पुत्रोऽभिदुद्द्रुत्य
मुखमपि जग्राह, ब्रुवन्, तृप्तो नः पितेति । स होवाच, धिक् त्वा जाल्मापरस्य पापिष्ठान्ते
प्रजां करिष्यामीति । यो मे मुखं प्राग्र१हीष्यो यदि जाल्म मे मुखं प्राग्रहीष्यः, शतायुषं
गामकरिष्यं सहस्रायुषं पुरुषमिति । तस्मादभ्यग्नय ऐतशायना आजानेयाः सन्तः
पापिष्ठा अन्येषां बलिहृतः पितान्यच्छन् ताः स्वेन प्रजापतिना स्वया देवतया । यदैतशः,
प्रलापः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वैवैतशः प्रलापः, यातयामा वा क्षितिः, ऐत-
शंतशः प्रलापोऽयातयामा मे यज्ञोऽसदक्षितिर्मे२ यज्ञोऽसदिति । तं वा ऐतशेतश-
प्रलापं शंसति, पदावग्रा हन्तासामुत्तमेन पदेन प्रणौति, यथा निविदः । अथ प्रवह्लिकाः
पूर्वं३ शस्त्रत्त्वा विततौ किरणौ द्वाविति प्रतिराधानुत्तराः शंसति, भुगित्याभिगत इति
१ पू. सं. 'प्रागृहीष्यः'' इति पाठः । २. पू, सं अक्षिति मे इति पाठः ॥
३. पू. सं. पूर्वंशस्त्वा इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १३ ॥ कुन्ताप सूक्तों में ऐतशप्रलाप, प्रवह्लिका, प्रतिराध,

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १३ ५३३
प्रवह्लिकाभिर्हं वै देवा असुराणां रसान् प्रववृहुः । तद्यथाभिहं वै देवा असुराणां रसान्
प्रववृहुः, तस्मात् प्रवह्लिकाः, तत् प्रवह्लिकानां प्रवह्लिकात्वम् । ता वै प्रतिराधैः
प्रत्यराध्नुवन् । तद्यत् प्रतिराधैः प्रत्यराध्नुवन्, तस्मात् प्रतिराघाः, तत् प्रतिराघानां
प्रतिराघत्वम् । प्रवह्लिकाभिरेव द्विषतां भ्रातृव्याणां रसान् प्रवह्लिकास्ता वै प्रतिराधैः
प्रतिराध्नुवन्ति, ताः प्रग्राहमित्येव । अथाजिज्ञासेन्याः शंसति, इहेत्थ प्रागपागुदगधरा-
गिति । आजिज्ञासेन्याभिर्हं वै देवा असुरानाज्ञाय अथैनानन्वयायन्, तथैवैतद्यजमाना
आजिज्ञासेन्याभिरेवाप्रियं भ्रातृव्यमागायाथैनमतियन्ति । ता अर्द्धर्चशः शंसति,
प्रतिष्ठित्या एव । अथातिवादं शंसति, वी३मे देवा अक्रंसतेति । श्रीर्वा अतिवादस्त-
मेकच्चँ शंसति, एकस्ता वै श्रीस्तां वै विरेभं शंसति, विरेभैः श्रियं पुरुषो वहतीति ।
तामर्द्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ कुन्ताप सूक्तों में ऐतशप्रलाप, प्रवह्लिका, प्रतिराध,
आजिज्ञासेन्या, और अतिवाद मन्त्रों का प्रयोग ॥
( अथ ऐतशप्रलोपं शंसति, एता अश्वा आप्लवन्ते, इति ) अब ऐतशप्रलाप [ऐतश
ज्ञानवान् ऋषि का आलाप] वह [ ऋत्विज् ] बोलता है—एता अश्वा आप्लवन्ते......अथर्व०
२० । १२६ । १–२०, यह सूक्त है । ( ऐतशः ह मुनिः यज्ञस्य आयुः ददर्श ) ऐतश
[ ज्ञानवान् ] मुनि ने [ इस सूक्त में ] यज्ञ के आयु [ जीवन काल ] को देखा । ( सः ह
पुत्रान् उवाच, पुत्रकाः यज्ञस्य आयुः अभिददृक्षम् तत् अभिलपिष्यामि, मा मा तृप्तं
मन्यध्वम् इति ) वह पुत्रों से बोला—हे प्यारे पुत्रो ! यज्ञ के जीवन काल को मैंने देखा है;
उसको मैं आलापूंगा, मुझको तुम मत तृप्त मानों [ मत रोको ] । ( तथा इति ) [ वे
बोले ] ऐसा ही हो । ( तत् अभिललाप ) उसने उसे आलापा । ( तस्य ह इति अग्निः
ऐतशायनः ज्येष्ठः पुत्रः अभिदुद्रुत्य मुखम् अपि जग्राह, ब्रुवन् नः पिता तृप्तः इति )
अग्नि नामक ऐतश गोत्र में उत्पन्न उसके जेठे पुत्र ने निरादर करके मुंह पकड़ लिया यह
बोलते हुये—हमारा पिता बस करे । ( सः ह उवाच, धिक् त्वा जाल्मापरस्य ते प्रजां
पापिष्ठां करिष्यामि इति ) वह बोला—तुझे धिक्कार है, तुझ क्रूर व्यवहार वाले की प्रजा
१३—( ऐतशप्रलापम् ) इणस्तशनुतशसुनो ( उ० ३ । १४६ ) इण् गतौ—तशन्,
एतश—अण् ऐतशम् । ऐतश॑स्य ब्राह्मणस्य सम्बन्धिनं प्रलापम् आलापम्
( अश्वाः )-अशूङ् व्याप्तौ—क्वन्, टाप् । व्यापिकाः प्रजाः ( आ ) आगत्य ( प्लवन्ते )
गच्छन्ति ( आयुः ) एतेणिच्च ( उ० २ । ११८ ) इण् गतौ—उसिः णित् । जीवनम् ।
जीवनज्ञानम् ( पुत्रकाः ) हे प्रियपुत्राः ( अभिददृक्षम् ) दृष्टवानस्मि ( अभिलपिष्यामि )
अभितः कथयिष्यामि ( ऐतशायनः ) अश्वादिभ्यः फञ् ( पा० ४ । १ । ११० ) एतशं
ऐतश वा—फञ् बाहुलकात् । ऐतशस्य गोत्रोत्पन्नः ( अभिदुद्रुत्य ) अनादृत्य ( ब्रुवन् )
१. ऐतरेय ब्राह्मण के अनुसार ऐतश मुनि के पुत्र ने ऐतश को मनोविकृत बताया है जो
कि इसके अग्रिम प्रलाप से स्पष्ट है ॥ सम्पा० ॥

६६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । कं० १२
को महादुखी कर दूंगा, ( यः मे मुखं प्राग्रहीष्यः यदि जाल्म मे मुखं प्राग्रहीष्यः ) जिस
तूने मेरे मुंह को पकड़ा है, यदि हे क्रूर ! तूने मेरे मुंह को पकड़ा है । ( शतायुषं गाम्
अकरिष्यं सहस्रायुषं पुरुषम् इति ) [ नहीं तो ] सौ बरस वाली गाय और सहस्र वर्ष
बाला पुरुष को मैं कर देता । ( तस्मात् अभ्यग्नयः ऐतशायनाः आजानेयाः सन्तः
पापिष्ठाः अन्येषां बलिहृतः, पिता ताः स्वेन प्रजापतिना स्वया देवतया अयच्छन् [ =
अयच्छत् ] ) इसलिये ऐतश के गोत्र वाले अभ्यग्नि नाम वाले आजानेय [बड़ी गति से ले चलने
वाले उत्तम घोड़ों के समान ] होते हुये महादुखी, दूसरों के अन्न पाने वाले [ हुये, क्योंकि ]
पिता ने उन [प्रजा लोगों ] को अपने प्रजापालक व्यवहार से अपने देवता द्वारा रोका [ शाप
दिया ] । ( यत् ऐतशः प्रलापः तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो यह ऐतश आलाप
है, वह स्वर्ग लोक का रूप है । ( यत् उ एव ऐतशः प्रलापः यातयामा वा क्षितिः )
क्योंकि उचित समय बीता हुआ ही ऐतशप्रलाप हानि है। ( अयातयामा ) [ = अयात-
यामः ] ऐतशैशः प्रलापः मे यज्ञः असत् अक्षितिः मे यज्ञः असत् इति ) उचित समय
बिना चूका हुआ ऐतशप्रलाप वाला मेरा यज्ञ होवे, हानि रहित मेरा यज्ञ होवे । ( तं वै
ऐतशैशप्रलापं पदावग्राहं शंसति, तासाम् उत्तमेन पदेन यथा निविदः प्रणौति ) उस
ही ऐतशप्रलाप को एक एक पाद लेकर वह बोलता है, [ उन ऋचाओं ] के पिछले पाद से
निविद् मन्त्रों के समान प्रणव [ ओङ्कार ] करता है ॥
( अथ प्रवह्लिकाः पूर्वं शस्त्वा, विततौ किरणौ द्वौ, इति प्रतिराधान् उत्तराः
शंसति, भगित्यभिगतः इति ) फिर प्रवह्लिका [ शत्रुओं को चलायमान करने वाली
ऋचायें ] पहले बोलकर—विततौ किरणौ द्वौ इति ॰॰॰॰अथर्व० २० । १३३ । १-६, यह
मन्त्र हैं, प्रतिराधों [ शत्रुओं को रोकने वाले मन्त्रों ] को पीछे वाली ऋचायें करके वह
बोलता है—भगित्यभिगतः इति ॰॰॰॰ अथर्व० २० । १३५ । १-३, यह प्रतिराध मन्त्र हैं ।
( प्रवह्लिकाभिः ह वै देवाः असुराणां रसान् प्रववृहूः ) प्रवह्लिका ऋचाओं
से ही देवताओं [ विद्वानों ] ने असुरों के रसों [ पराक्रमों ] को उखाड़ दिया । ( तत्
कथयन् सन् ( तृप्तः ) पर्याप्तः ( जाल्मापरस्य ) आर्षो दीर्घः । जल आच्छादने—मण् ।
जाल्मे क्रूरव्यवहारे परस्य¹ तत्परस्य ( प्राग्रहीष्यः ) प्र-अग्रहीष्यः । प्रकर्षेण गृहीतवान्
असि ( गाम् )—ऐ० ब्रा० ६ । ३३ । धेनुम् (सहस्रायुषम् ) सहस्रवर्षजीवनयुक्तम्
( आजानेयाः ) अज गतिक्षेपणयोः—घञ् + आ + णीञ् प्रापणे—यत् । आजेन गमनेन
आनेतारः । उत्तमघोटका इव ( बलिहृतः ) आहारस्य प्रापकाः ( अयच्छन् ) अयच्छत्
नियमितवान् (यातयामा) विगतयोग्यः समयः (क्षितिः) हानिः (अयातयामा) प्राप्त-
योग्यसमयः (असत्) भवेत् ( पदावग्राहम् ) पादेन पादेन अवगृह्य (प्रणौति) प्रणवेन
ओङ्कारेण सह शंसति ( प्रवह्लिकाः ) प्र + ह्वल चलने—ण्वुल्, टाप्, प्रत्ययस्थात्
कात् ०(पा० ७।३।४४) इतीत्वम् प्रवह्लिकाख्याः ऋचः (प्रतिराधान्) प्रतिराधकान् ।
१. मूलपाठ पर नहीं, अपितु अपर है। अतः यह समास अर्थयुक्त नहीं बन सकेगा । 'अपरः
जाल्मः' जाल्मापरः,—राजदन्तादित्वात् परनिपातः' यह उचित जान पड़ता है ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १७ ॥ ५४५
यथा आभिः ह वै देवाः असुराणां रसान् प्रववृहुः, तस्मात् प्रवह्निकाः, तत्
प्रवह्निकानां प्रवह्निकात्वम् ) सो जैसे इन [ ऋचाओं ] से ही विद्वानों ने असुरों के रसों
को उखाड़ दिया, इसलिये यह प्रवह्निका [ चलायमान करने वाली ऋचायें ] हैं—यही
प्रवह्निकाओं का प्रवह्निकापन है । ( ताः वै प्रतिराधैः प्रत्यराघ्नुवन् ) उन [ऋचाओं]
ने ही प्रतिराध मन्त्रों से [ असुरों के पराक्रमों को ] हटा दिया । ( तत् यत् प्रतिराधैः
प्रत्यराघ्नुवन्, तस्मात् प्रतिराधाः, तत् प्रतिराधानां प्रतिराधत्वम् ) सो जो
प्रतिराध मन्त्रों से हटा दिया, इसलिये वे प्रतिराध मन्त्र हैं, यह ही प्रतिराध मन्त्रों का
प्रतिराधपन है । ( प्रवह्निकाभिः एव द्विषतां भ्रातृव्याणां रसान् प्रवह्निकाः, ताः वै
प्रतिराधैः प्रतिराघ्नुवन्ति, ताः प्रग्राहम् इति एव ) प्रवह्निका ऋचाओं से ही अप्रिय
वैरियों के पराक्रमों को वे चलायमान करने वाली ऋचायें ही प्रतिराध मन्त्रों से हटा देती
हैं, उनको पाद पाद करके [ वह बोलता है ] ॥
( अथ आजिज्ञासेन्याः शंसति, इहेत्थ प्रागपागुदगधरागिति ) फिर
आजिज्ञासेन्याओं [ शत्रुओं का तिरस्कार करने वाली ऋचाओं ] को वह बोलता है—
इहेत्थ प्रागपागुदगधराक् इति" अथ० २० । १३४ । १-४, यह मन्त्र है । ( आजिज्ञासेन्याभिः
ह वै देवाः असुरान् आज्ञाय अथ एनान् अत्यायन् तथा एव एतत् यजमानाः
आजिज्ञासेन्याभिः एव अप्रियं भ्रातृव्यम् आगाय अथ एनम् अतियन्ति । )
आजिज्ञासेन्या ऋचाओं से ही विद्वानों ने असुरों को तिरस्कार करके फिर उनको उल्लंघन किया;
वैसे ही अब यजमान लोग आजिज्ञासेन्या ऋचाओं से ही अप्रिय वैरी पर चढ़कर फिर उसको
उल्लंघन करते हैं । ( ताः अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उन [ ऋचाओं ] को
आधी आधी ऋचाओं से प्रतिष्ठा के लिये वह बोलता है ॥
( अथ अतिवादं शंसति, वी३मे देवा अक्रंसत इति ) फिर वह अतिवाद
[ शत्रुओं के अधिक्षेप अर्थात् घुड़कने वाले मन्त्र ] को वह बोलता है—वी३मे देवा अक्रंसत
इति..... अथर्व० २० । १३५ । ४, यह वह मन्त्र है । ( श्रीः वै अतिवादः, तम् एकर्चं
शंसति ) श्री ही [ सम्पत्ति का हेतु ] अतिवाद है । उस एक ऋचा वाले को वह बोलता
है । ( एकः ताः [ एका सा ] श्रीः, तां वै विरेभं शंसति, विरेभैः श्रियं पुरुषः वहति
इति ) एक ही वह श्री है, उस [ ऋचा ] को विविध ध्वनि से वह बोलता है, विविध
प्रतिराधसंज्ञान् मन्त्रान् ( भुक् ) भुज पालनाभ्यवहारयोः—क्विप् । पालकः पर-
मात्मा ( अभिगतः ) आभिमुख्येन प्राप्तः ( रसान् ) वीर्याणि ( प्रववृहुः ) वृंहू
उद्यमने—लिट् । उद्यतवन्तः । उत्पादितवन्तः ( प्रग्राहम् ) पादेन पादेन गृहीत्वा
( आजिज्ञासेन्याः ) आकारो अत्र अवशब्दार्थे । आजातुमवज्ञातुमिच्छा आजिज्ञासा,
तामर्हन्तीति तत् साधनीभूता ऋचः ( इत्थ ) इत्थम् । अनेन प्रकारेण ( प्राक् )
प्राच्यां दिशि ( अपाक् ) प्रतीच्यां दिशि ( उदक् ) उदीच्यां दिशि ( अधराक् )
नीच्यां दक्षिणस्यां दिशि ( आज्ञाय ) अवज्ञातवन्तः ( आगाय ) आभिमुख्येन
प्राप्य ( अतिवादम् ) अधिक्षेपम् । तिरस्कारम् । अतिवादाख्यं सूक्तम् ( इमे )

५३६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १३
ध्वनियों से श्री को पुरुष पाता है । (ताम् अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उसको
आधी आधी ऋचा करके प्रतिष्ठा के लिये ही वह बोलता है ॥ १३ ॥
भावार्थः—जो मनुष्य वेदों को विचार कर प्रयत्न के साथ वैरियों को निर्बल करते
हैं, वे ही श्रीमान् होते हैं ॥१३॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । ३३ से मिलाओ ॥
विशेषः २—प्रतीक वाले सूक्तों के पहिले पहिले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
शेष मन्त्र वेद में देखो—
कुन्तापसूक्तानि ॥
१, ऐतश सूक्त—एता अश्वा आप्लवन्ते ॥ १ ॥ प्रतीपं प्रति सुत्वनम् ॥२॥
अथ० २० । १२९ । १—२० ॥ (एताः) यह (अश्वाः) व्यापक प्रजाऐं (प्रतीपम्)
प्रत्यक्ष व्यापक (सुत्वनम् प्रति) ऐश्वर्य वाले [ परमेश्वर ] के लिये (आ) आकर
(प्लवन्ते) चलती हैं ॥ १, २ ॥
२, प्रवह्लिका ऋचायें—विततौ किरणौ द्वौ तावा पिनष्टि पूरुषः । न वै
कुमारि तत् तथा यथा कुमारि मन्यसे ॥ अथ० २० । १३३ । १—६ ॥ (द्वौ)
दोनों (किरणौ) प्रकाश की किरणें [ शारीरिक बल और आत्मिक पराक्रम ] (विततौ)
फैले हुये हैं, (तौ) उन दोनों को (पूरुषः) पुरुष [ देहधारी जीव ] (आ) सब ओर
से (पिनष्टि) पीसता है [ सूक्ष्म रीति से काम में लाता है ] । (कुमारि) हे कुमारी !
[ कामना योग्य स्त्री ] (वै) निश्चय करके (तत्) वह (तथा) वैसा (न) नहीं
है, (कुमारि) हे कुमारी ! (यथा) जैसा (मन्यसे) तू मानती है ॥
३, प्रतिराध सूक्त - भुगित्यभिगतः शल्दित्यपक्रान्तः फलित्यभिष्ठितः ।
दुन्दुभिमाहननाभ्यां जरितरोथामो दैव ॥ अथ० २० । १३५ । १-३ ॥ (भुक्)
पालने वाला [ परमात्मा ] (अभिगतः) सामने पाया गया है—(इति) ऐसा है, (शल्)
शीघ्रगामी वह (अपक्रान्तः) सुख से आगे चलता हुआ है—(इति) ऐसा है; (फल्)
सिद्धि करने वाला वह (अभिष्ठितः) सब ओर ठहरा हुआ है—(इति) ऐसा है ।
(जरितः) हे स्तुति करने वाले (दैव) परमात्मा को देवता मानने वाले विद्वान् !
(दुन्दुभिम्) ढोल को (आहननाभ्याम्) दो डंकों से (आ) सब ओर (उथामः)
हम उठावें [ बल से बजावें ] ॥
४, आज्ञासेन्या ऋचायें—इहेत्थ प्रागपागुदगधराग्—अरालागुदभर्त्सथ--
अथ० २० । १३४ । १-४ ॥ (इह) यहाँ (इत्थ) इस प्रकार (प्राक्) पूर्व में,
(अपाक्) पश्चिम में, (उदक्) उत्तर में और (अधराक्) दक्षिण में--(अरा-
लागुदभर्त्सथ) हिंसा की गति को धिक्कारने वाला परमात्मा है ॥
प्रसिद्धाः (अक्रमत) क्रमु पादविक्षेपे । पादं विक्षिप्तवन्तः । अग्रेगताः (विरेभम्)
ध्वनिविशेषम् (वहति) प्राप्नोति ॥

कण्डिका १४ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १४ ५३७
५-अतिवाद मन्त्र--वीमे देवा अक्रंसतावर्यो क्षिप्रं प्रचर । सुसत्यमिद्
गवामस्यसि प्रखुदास--अथ० २० । १३५ । ४ ।। ( इमे देवाः ) इन विद्वानों ने ( वि )
विविध प्रकार ( अक्रंसत ) पैर बढ़ाया है, ( अध्वर्यो ) हे हिंसा न करने वाले विद्वान् !
( क्षिप्रम् ) शीघ्र ( प्रचर ) आगे बढ़ और ( प्रखुदास ) बड़े आनन्द में ( असि ) तू
हो, ( असि ) तू हो, [ यह वचन ] ( गवाम् ) स्तोताओं [ गुण व्याख्याताओं ] का
( सुसत्यम् इत् ) बड़ा ही सत्य है ॥
कण्डिका १४ ॥
अथादित्याश्चाङ्गिरसश्च शंसति, आदित्या ह जरितरङ्गिरोभ्यो दक्षिणामन-
यन्निति । तद्देवनीथमित्याचक्षते । आदित्याश्च ह वा अङ्गिरसश्च स्वर्गे लोके-
ऽस्पर्धन्त, वय पूर्वे स्वरेष्यामो वयं पूर्व इति । ते हाङ्गिरसः श्वःसुत्यां ददृशुः । ते
हाग्निं १ मूचुः, परेह्यादित्येभ्यः श्वःसुत्यां प्रब्रूहीति । अथादित्या अद्यसुत्यान्ददृशुः,
ते हाग्निं १ मूचुः, अद्यसुत्यास्माकं, तेषां नस्त्वं होतासीत्युदुपमेस्त्वामिति । स एत्या-
ङ्गिरुवाच, अथादित्याः अद्यसुत्यामीक्षन्ते, कं वो होतारमवोचन्, वाह्वयन्ते
युष्माकं वयमिति । ते हाङ्गिरसश्च २ क्रुधुः, मा त्वं गमो नु वयमिति । नेति हाङ्गिरु-
वाच, अनिन्द्या वै माह्वयन्ते किल्बिषं हि तद्योऽनिन्द्यस्य ह्वन्न इति । तस्मादति-
दूरमत्यल्पमिति, यजमानस्य हवमियादेव देवाः । किल्बिषं हि तद्योऽनिन्द्यस्य
हवन्न इति । तान् हादित्यानङ्गिरसो याजयाञ्चक्रुः, तेभ्यो हीमां पृथिवीं दक्षिणां
निन्युः, तां ह न प्रतिजग्गृहुः सा हीयं, विवृत्तोभयतःशीर्ष्णा दक्षिणाः शुचाविद्धाः
शोचमाना व्यचरन् कुपिताः, मा नः प्रत्यग्रहीषुरिति । तस्मा एते ३ निरदीयन्त,
य एते प्रदरा ४ अधिगम्यन्ते । तस्मान्निवृत्तदक्षिणां नोपाकुर्यात् नैनां प्रमृजेनेद्दक्षिणां
प्रमृणजानीति । तस्माद्य एवास्य समानजन्मा भ्रातृव्यः स्याद् वृणुहूयुः, तस्मा
एनां दद्यात् । तन्नः पराची दक्षिणा विवृणक्ति, द्विषति भ्रातृव्येऽन्ततः शुचं प्रति-
ष्ठापयति । योऽसौ तपति स वै शंसति, आदित्या ह जरितरङ्गिरोभ्यो दक्षिणा-
मनयन् तां ह जरितः प्रत्यायन्निति; न हीमां पृथिवीं प्रत्यायंस्तामु ह जरितः
प्रत्यायन्निति, प्रतिहितेषु मायंस्तां ह जरितनंः प्रत्यगृभ्णन्निति, न हीमां पृथिवीं
प्रत्यगृभ्णंस्तामु ह जरितनंः प्रत्यगृभ्णन्निति, प्रगृह्यादित्यमगृभ्णन्नहानेतरसन्न
वि चेतनानीति । एष ह वा अह्नां विचेता, योऽसौ तपति । स वै शंसति, यज्ञाने-
तरसं न पुरोगवाम इति । एष ह वै यज्ञस्य पुरोगवी, यद्दक्षिणा यथार्हामः स्रस्त-
मितिरेतदन्तेत्येष एवेश्वर उन्नेता । उत श्वेत आशुप्तवा उतो पद्याभिर्यंविष्ठः ।
उतेमाशु मानं पिपर्तीत्येष एव श्वेत एष शिशुप्त्येष उतो पद्याभिर्यंविष्ठः,
उतेमाशु मानं पिपर्त्तीति, आदित्या रुद्रा वसवस्त्वेऽनु त इदं राधः प्रतिगृह्णी-
ह्यङ्गिरः । इदं राधो विभुः प्रभुरिदं राधो बृहत् पृथुः । देवा ददत्वासुरन्तद्वो
अस्तु सुचेतनम् । युष्माँ अस्तु दिवेदिवे प्रत्येव गृह्णायतेति । तद्यदादित्याश्चा-
१. पू. सं. "हाग्निर" इति पाठः ॥ २. पू. सं. "चक्रुधुः" इति पाठः ॥ ३. पू. सं.
"एताः" इति पाठः ॥ ४. पू. सं. "प्रतरा" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १४ ।। कुन्ताप सूक्तों में आदित्या और आङ्गिरसी

५६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १४
ङ्गिरसीश्च शंसति; स्वर्गताया एवैतदहरहः शंसति, यथा निविदोऽथ भूतेच्छन्दः
शंसति, त्वमिन्द्र शर्म रिणा इतीमे वै लोका भूतेच्छन्दोऽसुरान् ह वै देवा अन्नं
सेचिरे । भूतेन भूतेन जिघांसन्तस्तीतीर्षमाणास्तानिमे देवाः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो-
ऽच्छादयन् । तद्यदेतानिमे देवाः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽच्छादयन्, तस्माद्भूतेच्छन्द-
स्तद् भूतेच्छन्दां [ भूतेच्छन्दसां ] भूतेच्छन्दस्त्वम् । छादयन्ति ह वापरमिमे लोकाः
सर्वेभ्यो भूतेभ्यो निरघ्नन् । सर्वेभ्यो भूतेभ्यो छन्दते, य एवं वेद ।। १४ ।।
कण्डिका १४ ।। कुन्ताप सूक्तों में आदित्या और आङ्गिरसी
ऋचाओं अथवा देवनीथ सूक्त का प्रयोग, आदित्यों का
अङ्गिराओं को पृथिवी की दक्षिणा, पृथिवी की
विषमता और भूतेच्छन्द का प्रयोग ।।
( अथ आदित्याः च आङ्गिरसीः च शंसति, आदित्या ह जरितरङ्गिरोभ्यो
दक्षिणामनयन् इति ) फिर आदित्या और आङ्गिरसी ऋचाओं [ आदित्य और अङ्गिर
शब्द वाली ऋचाओं ] को वह बोलता है—आदित्या ह जरितर ०.. अथ० २० । १३५ । ६;
यह मन्त्र है । ( तत् देवनीथम् इति आचक्षते ) उसको देवनीथ [ विद्वानों करके पाने
योग्य ]—ऐसा वे कहते हैं । ( आदित्याः च ह वै अङ्गिरसः च स्वर्गे लोके
अस्पर्धन्त, वयं पूर्वे स्वः एष्यामः, वयं पूर्वे इति ) आदित्य लोग [ ऋषि विशेष ]
और अङ्गिरा लोग [ ऋषि विशेष ] स्वर्ग लोक के विषय में झगड़ने लगे—हम पहिले
स्वर्ग जायेंगे, हम पहिले । ( ते अङ्गिरसः ह श्वःसुत्यां ददृशुः ) उन अङ्गिराओं
ने श्वःसुत्या [ आगामी कल्य होने वाले सोम यज्ञ ] को देखा [ करना विचारा ] । ( ते ह
अग्निम् ऊचुः, परे हि आदित्येभ्यः श्वःसुत्यां प्रब्रूहि इति ) वे अग्नि [ अग्नि नाम वाले
पुरुष ] से बोले—जा, और आदित्य ऋषियों को श्वःसुत्या का कह दे [ बुलवा दे ] ।
( अथ आदित्याः अद्यसुत्यां ददृशुः ) फिर [ अग्नि के बुलावा देने पर ] आदित्य लोगों
ने अद्यसुत्या [ आज होने वाले सोम यज्ञ ] को देखा [ करना विचारा ] । ( ते ह अग्निम्
ऊचुः अस्माकं अद्यसुत्या, तेषां नः त्वम् इति होता असि, त्वाम् उपेमः इति ) वे
अग्नि से बोले—हमारा अद्यसुत्या यज्ञ है तू ही उनका और हमारा होता [ हवन कराने
हारा ] है हम तुझको पहुँचते हैं [ उनके सहित तुझे बुलाते हैं ] । ( सः अग्निः एत्य
उवाच, अथ आदित्याः अद्यसुत्याम् ईक्षन्ते, कं वः होतारम् अवोचन् वा आह्वयन्ते,
१४--( आदित्याः ) अखण्डब्रह्मचारिणः । आदीप्यमानाः सूर्यकिरणाः
( ह ) एव ( जरितः ) हे स्तोतः ( अङ्गिरोभ्यः ) विज्ञानिभ्यः । प्राणवायुभ्यः
( दक्षिणाम् ) प्रतिष्ठादानम् ( अनयन् ) प्रापितवन्तः । दत्तवन्तः ( देवनीथम् )
हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यः क्यन् ( उ० २ । ५ ) देव + णीञ् प्रापणे-क्यन् । विद्व-
द्भिः प्रापणीयम् ( अस्पर्धन्त ) स्पर्धां विजयेच्छां कृतवन्तः (एष्यामः) गमिष्यामः
(श्वःसुत्याम् ) आगामिदिने भव्यं सोमयागम् ( अग्निम् ) अग्निना-
मानं पुरुषम् ( अद्यसुत्याम् ) अद्यतनसोमयागम् ( उपेमः ) उपगच्छामः ( एत्य )

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १४ ५३५
युष्माकं वयम् इति ) वह अग्नि आकर बोला—अब आदित्य लोग अद्यसुत्या यज्ञ देखते
हैं [ करना विचारते हैं ], सुख से तुम्हारे होता को वे कहते हैं और बुलाते हैं, तुम्हारे हम
[ होता ] हैं । ( ते ह अङ्गिरसः चुक्रुधुः, त्वं नु मा गमः, वयम् इति ) वे अङ्गिरा
ऋषि क्रोधित हुये—तू अब मत जा, हम [ भी न जावेंगे ] । ( न इति ह अग्निः उवाच )
ऐसा नहीं यह अग्नि बोला । ( अनिन्द्याः वै मा आह्वयन्ते, तत् हि किल्विषं यः
अनिन्द्यस्य हवं न इति ) अनिन्दनीय [ श्रेष्ठ पुरुष ] मुझे बुलाते—हैं, यह पाप है, जो मैं
अनिन्दनीय के बुलावे को न [मानूं ] । ( तस्मात् अतिदूरम् अत्यल्पम् इति ) इसलिये यह
बहुत दूर [ अश्लील ] और बहुत तुच्छ बात है । ( देवाः यजमानस्य हवम् इयात् एव,
तत् हि किल्विषं यः अनिन्द्यस्य हवन्न इति ) देवताओं [ विद्वान् लोगों ] ने यजमान के
बुलावे को माना है, यह पाप है, जो मैं अनिन्दनीय के बुलावे को न [ मानूं ] ॥
( तान् आदित्यान् ह अङ्गिरसः याजयांचक्रुः ) उन आदित्य ऋषियों को अङ्गि-
राओं ने यज्ञ करा दिया । ( तेभ्यः हि इमां पृथिवीं दक्षिणां निन्युः, तां ह न प्रति-
जगृहुः ) उन [ अङ्गिराओं ] को उन्होंने यह पृथिवी दक्षिणा दी, उसको उन [अङ्गिराओं]
ने न लिया । ( सा हि इयं निवृत्ता उभयतःशीर्ष्णा ) सो ही यह त्यागी हुई [ पृथिवी ]
दो ओर शिर वाली [ उत्तर और दक्षिण ध्रुव रूप शिर वाली ] है । ( दक्षिणाः शुचा-
विद्धाः शोचमानाः कुपिताः व्यचरन्, नः मा प्रत्यग्रहीषुः इति ) वह दक्षिणायें सोच में
छिदी हुई, शोक करती हुई, कुपित होकर विचरने लगी—उन्होंने हमें नहीं ग्रहण किया है ।
(तस्मै [= तस्मात् ] एते निरदीर्यन्त, ये एते प्रदराः अधिगम्यन्ते ) इसलिये यह फट
गये हैं, जो यह खड्डे [ पहाड़ नदी आदि विषम स्थान ] जाने जाते हैं । ( तस्मात् निवृत्ता-
दक्षिणां न उपाकुर्यात्, न एनां दक्षिणां प्रमृजेत् नेद् प्रमृणजानीति ) इसलिये त्यागी
हुई दक्षिणा को न लेवे, न इस दक्षिणाको सजावे और न नष्ट करे । ( तस्मात् अस्य यः
एव समानजन्मा वृणुहूयुः भ्रातृव्यः स्यात्, तस्मै एनां दद्यात् ) इसलिये इस
[ यजमान ] का समान जन्म वाला, सुख छीनने वाला शत्रु होवे, उसको यह [ दक्षिणा ]
देवे । ( तत् पराची दक्षिणा नः विवृणक्ति, द्विषति भ्रातृव्ये अन्ततः शुचं प्रतिष्ठा-
आगत्य ( कम् ) सुखेन ( चुक्रुधुः ) क्रोधितवन्तः ( अनिन्द्याः ) अनिन्दनीयाः ।
श्रेष्ठाः ( किल्बिषम् ) पापम् ( हवम् ) आवाहनम् (इयाः) इयुः । प्रापुः ( याजयाञ्च-
चक्रुः ) यज्ञं कारितवन्तः (निन्युः) आनीतवन्तः. दत्तवन्तः (प्रतिजगृहु ) स्वीकृत-
वन्तः ( निवृत्ता ) त्यक्ता ( उभयतःशीर्ष्णा ) उत्तरदक्षिणध्रुवरूपशिरोयुक्ता
( शुचाविद्धाः ) व्यध ताडने-क्तः । शोकेन बाधिताः ( निरदीर्यन्त ) विदारिता
वर्त्तन्ते ( प्रदराः ) प्रदराः--ऐ० ब्रा० ६ । ५ । विदारणानि ( अधिगम्यन्ते )
ज्ञायन्ते । दृश्यन्ते ( उपाकुर्यात् ) स्वीकुर्यात् ( प्रमृजेत् ) मृजू शौचालङ्कारयोः ।
अलङ्कुर्यात् ( प्रमृणजानीति ) मृण हिंसायाम्, आर्षरूपम् प्रमृणीयात् । नाशयेत्
(वृणुहूयुः) पृभिदिव्यधि० (उ० १ । २३) वृण प्रीतने—कुः । यजिमनिशुन्धि० (उ०
३ । ९०) हु दानादानयोः अदने च—युच्, दीर्घः । सुखस्य ग्रहीता ( पराची )
पर+अञ्च् गतिपूजनयोः-क्विन्, ङीप् । शत्रुगता ( विवृणक्ति ) वृजी वर्जने ।

५४० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १४
पयति ) सो वह शत्रुको पहुँची हुई दक्षिणा हमें त्याग देती है, अप्रिय शत्रु पर अंत में शोक
स्थापित करती है ॥
( यः असौ तपति, सः वै शंसति, आदित्या ह जरितरङ्गिरोभ्यो दक्षिणा-
मनयन्, तां ह जरितः प्रत्यायन् इति, न हि इमां पृथिवीं प्रत्यायन् ) जो वह
[ सूर्य ] तपता है वह ही प्रशंसा किया जाता है—आदित्या ह ..... अथ० २० । १३५ । ६;
[ मन्त्र के पहिले तीन पाद हैं ] उन्होंने [ अङ्गिराओं ] ने इस पृथिवी को प्रत्यक्ष नहीं पाया
है । (तामु ह जरितः प्रत्यायन् इति प्रतिहितेषु मा आयन् ) तामु ह जरितः प्रत्यायन्
[ उस मन्त्र का चौथा पाद ] प्रत्यक्ष रक्खे पदार्थों में [ उन्होंने उसको ] नहीं पाया । ( तां
ह जरितर्नः प्रत्यगृह्णन् इति, न हि इमां पृथिवीं प्रत्यगृह्णन् ) तां ह जरितनं:
प्रत्यगृह्णन् [ उसी सूक्त के मन्त्र ७ का पहिला पाद ] उन्होंने इस पृथिवी को प्रत्यक्ष नहीं
लिया है । ( तामु ह जरितर्नः प्रत्यगृह्णन् इति, प्रगृह्य आदित्यम् अगृह्णन् ) तामु
ह जरितर्नः प्रत्यगृह्णन् [ उसी मन्त्र का दूसरा पाद ] [ पृथिवी को ] ग्रहण करके सूर्य को
उन्होंने ग्रहण किया । ( अहानेतरसं न वि चेतनानि इति, एष ह वै अह्वां विचेता,
यः असौ तपति, सः वै शंसति ) अहानेतरसं न वि चेतनानि [ उसी मन्त्र का तीसरा
पाद ], यह ही दिनों का जताने वाला है जो वह तपता है, वही प्रशंसा किया जाता है ।
( यज्ञानेतरसं न पुरोगवामः इति, एषः ह वै यज्ञस्य पुरोगवी, यत् दक्षिणाः यथा
अर्हामः एषः एव ईश्वरः उन्नेतुमन्ता स्रस्तम् इतिरेतत् ) यज्ञानेतरसं न पुरोगवामः
[ उसी का चौथा पाद ] यह ही यज्ञ का अग्रगामी है, क्योंकि जैसे हम दक्षिणाओं के योग्य
होते हैं, यह ही समर्थ ऊंचा ले जाने वाला [ सूर्य ] अन्त में गिरे हुये [ शत्रु ] को हरा
देता है । ( उत श्वेतः आशुपत्वा उतो पद्भाभिर्यविष्ठः। उतेमाशु मानं पिपर्ति
इति, एषः एव श्वेतः एषः शिशुः इति, एषः उतो पद्भाभिः यविष्ठः उत ईम्
आशुमानं पिपर्ति इति ) उत श्वेतः आशुपत्वा ...... [ उसी सूक्त का मन्त्र ८ ] यही
वर्जयति । त्यजति ( प्रति ) प्रत्यक्षम् ( आयन् ) अगच्छन्, प्राप्नुवन् ( प्रतिहितेषु )
प्रत्यक्षधृतेषु पदार्थेषु ( अगृह्णन् ) गृहीतवन्तः ( अहानेतरसम् ) सम्यानच् स्तुवः
( उ० २ । ८६ ) अहू व्याप्तौ—आनच् । तरो बलनाम-निघ० २ । ६ । ततः अर्श-
आद्यच् । अहाने व्याप्तौ तरसं बलयुक्तं व्यवहारम् ( चेतनानि ) चेतनाः । ज्ञानानि
( विचेता ) विचेतिता । विज्ञापकः ( यज्ञानेतरसम् ) सम्यानच् स्तुवः ( उ० २ ।
८६ ) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु—आनच्, नकारश्छान्दसः । यज्ञे बलियुक्तं
व्यवहारम् ( न ) सम्प्रति ( पुरोगवामः ) गु गतौ—लट्, परस्मैपदम् । गवते
गतिकर्मा—निघ० २ । १४ । अग्रेभूत्वा गच्छामः प्राप्नुमः । ( पुरोगवी ) अग्रगामी
( स्रस्तम् ) पतितम् । शत्रुम् ( इतिरेतत् ) अतरेत् । अविभवेत् । ( अन्ता ) अन्ते
( श्वेतः ) शुक्लवर्णः सूर्यः ( आशुपत्वाः ) अशूप्रुषिलटि० ( उ० १ । ५१ )
आशु+पत्लृ गतौ—क्वन् । हे शीघ्रगामिनः ( उतो ) निश्चयेन ( पद्भाभिः ) पाद-
यत्, पद्भावः । पादाय गमनाय हिताभिर्गतिभिः ( यविष्ठः ) युवन्—इष्ठन् ।
अतिशयेन बलवान् ( उत ) अवश्यम् ( ईम् ) प्राप्तव्यम् ( आशु ) शीघ्रम्

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १४ ॥ ५४१
श्वेत है यही हिंसक [ विघ्न ] का गिराने वाला है और यही चलने योग्य गतियों से अति
बलवान् होकर अवश्य पाने योग्य परिमाण को शीघ्र पूरा करता है। (आदित्या रुद्रा
वसवस्त्वे नु त इदं राधः प्रतिगृह्णीह्यङ्गिरः । इदं राधो विभुः प्रभुरिदं राधो
बृहत् पृथुः ॥ देवा ददत्वासुरं तद् वो अस्तु सुचेतनं । युष्माँ अस्तु दिवे दिवे प्रत्येव
गृभायत इति) आदित्या रुद्रा ˙˙˙˙˙बृहत् पृथु । देवा ददत्वासुरं ˙˙˙ गृभायत इति [ यह दो
उसी सूक्त के मन्त्र ६, १० भेद से हैं ] । (तत् यत् आदित्याः च आङ्गिरसीः च
शंसति, स्वर्गतायै एव एनत् अहरहः यया निविदः शंसति ) सो जो आदित्य और
अङ्गिरसी ऋचाओं को वह बोलता है, स्वर्ग प्राप्ति के लिये ही इसको निविदों के समान
[ मन्त्र के अन्त में भी ओम् बोल कर ] दिन दिन वह बोलता है ॥
(अथ भूतेच्छन्दः शंसति ) फिर भूतेच्छन्द [ ऐश्वर्य में शत्रु को ढकना ] वह
बोलता है। (त्वमिन्द्र शर्म रिणा इति, इमे वै लोकाः भूतेच्छन्दः असुरान् ह वै
देवाः अन्नं सेचिरे ) त्वमिन्द्र शर्म रिणाः ˙˙ [ उसी सूक्त के मन्त्र ११-१३ ] इन ही
लोकों में भूतेच्छन्दों द्वारा असुरों से ही देवताओं ने अन्न सेवन किया। (भूतेन भूतेन तान्
जिघांसन्तः तितीर्षमाणाः इमे देवाः सर्वेभ्यः भूतेभ्यः अच्छादयन् ) प्रत्येक ऐश्वर्य से
उन [ शत्रुओं ] को मारना चाहते हुये और हराना चाहते हुये इन देवताओं ने सब प्राणियों
के लिये ढक दिया। (तत् यत् एतान् इमे देवाः सर्वेभ्यः भूतेभ्यः अच्छादयन् तस्मात्
भूतेच्छन्दः, तत् भूतेच्छन्दाम् [ = भूतेच्छन्दसाम् ] भूतेच्छन्दस्त्वम् ) सो जो इन
[ शत्रुओं ] को इन देवताओं ने सब प्राणियों के लिये ढक दिया, इसलिये यह भूतेच्छन्द
[ ऐश्वर्य में ढकने वाला ] है. यही भूतेच्छन्दों का भूतेच्छन्दस्त्व है। (इमे लोकाः सर्वेभ्यः
लोकेभ्यः ह वा अपरम् छादयन्ति निरघ्नन् ) यह लोक [ देवता लोग ] सब प्राणियों के
लिये निश्चय करके वैरी को ढक लेते और मार निकालते हैं। (सर्वेभ्यः भूतेभ्यः छन्दते
यः एवं वेद ) सब प्राणियों से [ शत्रुओं को ] वह ढक देता है, जो ऐसा विद्वान् है ॥ १४ ॥
(मानम्) परिमाणम् (पिपर्ति ) पूरयति (शिषुपति ) पृभिदिव्यधि० (उ० १ । २३)
शिष हिंसायाम्—कुः । सर्वधातुभ्य इन् (उ० ४ । ११८) पत अधोगतौ—इन्,
विभक्तिलुक् । हिंसकानां विघ्नानामधोगमयिता (अनु) अनुसृत्य (ते) प्रसिद्धाः
(राधः) धनम् (प्रति) प्रत्यक्षेण (गृह्णीहि) गृहाण (अङ्गिरः) हे विज्ञानिन्
(विभुः) व्यापकम् (प्रभुः) समर्थम् (बृहत्) बहु (पृथुः) विस्तृतम् (ददतु)
प्रयच्छन्तु (आसुरम्) असुर--अण् भावे। असुरत्वं प्रज्ञावत्त्वं वानवत्त्वं वापि
वासुरिति प्रज्ञानामास्त्यनर्थानिस्ताश्चास्यामर्थाः--निरु० १० । ३४ । बुद्धिमत्त्वम्
(वः) युष्माकम् (सुचेतनम्) प्रशस्तज्ञानम् (गृभायत) गृह्णीत (भूतेच्छन्दः) सर्वधातुभ्यो
असुन् (उ० ४ । १८६) भूते + छदि आच्छादने—असुन् । ऐश्वर्ये शत्रुच्छादनम् ।
एतन्नामसूक्तम् (शर्म) शरणम् । सुखम् (रिणा) रिणाः । अरिणाः । प्रापि-
तवानसि (सेचिरे) षच सेवने । सेवितवन्तः (जिघांसन्तः) हन्तुमिच्छन्तः
(तितीर्षमाणाः) तरितुमभिभवितुमिच्छन्तः (अच्छादयन्) आच्छादितवन्तः
(निरघ्नन्) नाशितवन्तः (छन्दते) आच्छादयति शत्रून् ॥

५४२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १४
भावार्थः-जो मनुष्य नीति निपुण होकर उपद्रवी शत्रुओं को निकाल देते हैं, वे ही
अपनी और प्रजा की रक्षा कर सकते हैं ॥ १४ ॥
विशेषः १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ६ । ३४, ३५, ३६ से मिलाओ ॥
विशेषः २ - प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१-आदित्या और आङ्गिरसी ऋचायें-आदित्या ह जरितरङ्गिरोभ्यो
दक्षिणामनयन् । तां ह जरितः प्रत्यायंस्तामु ह जरितः प्रत्यायन्-अथ० २० ।
१३५ । ६ ॥ ( आदित्याः ) अखण्ड ब्रह्मचारियों ने ( ह ) ही, (जरितः) हे स्तुति
करने वाले ! ( अङ्गिरोभ्यः) विज्ञानी पुरुषों के लिये ( दक्षिणाम् ) दक्षिणा [ दान
वा प्रतिष्ठा ] को (अनयन्) प्राप्त कराया है। (ताम् ) उस [ दक्षिणा ] को ( ह )
ही, ( जरितः) हे स्तुति करने वाले ! (प्रति आयन्) उन्होंने प्रत्यक्ष पाया है, ( ताम् )
उस [ दक्षिणा ] को (उ) निश्चय करके (ह) ही, (जरितः) हे स्तुति करने वाले !
( प्रति आयन् ) उन्होंने प्रत्यक्ष पाया है ॥
२-तां ह जरितर्नः प्रत्यगृह्णंस्तामु ह जरितनंः प्रत्यगृह्णः । अहानेतरसं
न वि चेतनानि यज्ञानेतरसं न पुरोगवामः-अथ० २० । १३५ । ७ ॥ ( ताम् )
उस [ दक्षिणा ] को ( ह ) ही, ( जरितः ) हे स्तुति करने वाले ! ( नः ) हमारे लिये
( प्रति अगृह्णन् ) उन्होंने [ विज्ञानियों ने-मन्त्र ६ ] प्रत्यक्ष पाया है, ( ताम् ) उसको
( उ ) निश्चय करके ( ह ) ही ( जरितः) हे स्तुति करने वाले ! ( नः) हमारे लिये
( प्रति अगृह्णः ) तूने प्रत्यक्ष पाया है। ( न ) अभी (अहानेतरसम् ) व्यक्ति में
बल रखने वाले व्यवहार को, ( वि ) विविध ( चेतनानि ) चेतनाओं को, और ( न )
अभी ( यज्ञानेतरसम् ) यज्ञ [देवपूजा, संगतिकरण और दान] में बल रखने वाले व्यव-
हार को ( पुरोगवामः) हम आगे होकर पावें ॥
३-उत श्वेत आशुप्तवा उतो पदाभिर्यविष्ठः । उतेमाशु मानं पिपर्ति-
अथ० २० । १३५ । ८ ॥ ( आशुप्तवाः) हे शीघ्रगामी पुरुषो ! ( श्वेतः ) श्वेत वर्ण
वाला [ सूर्य ] (उत) भी ( यविष्ठः ) अत्यन्त बलवान् होकर ( पदाभिः ) चलने
योग्य गतियों से ( उतो ) निश्चय करके ( उत ) अवश्य ( ईम् ) प्राप्ति योग्य (मानम्)
परिमाण को ( आशु ) शीघ्र (पिपर्ति ) पूरा करता है ॥
४-आदित्या रुद्रा वसवस्त्वेऽनु त इदं राधः प्रति गृभ्णीह्याङ्गिरः । इदं
राधो विभु प्रभु इदं राधो बृहत् पृथु-अथ० २० । १३५ । ९ ॥ [ हे शूर सेना-
पति ! ] ( ते ) वे (आदित्याः) अखण्ड ब्रह्मचारी [ अथवा १२ महीने ], (रुद्राः
ज्ञान दाता [ अथवा ११ रुद्र, १० प्राण और आत्मा ] और ( वसवः ) श्रेष्ठ विद्वान् लोग
[ अथवा पृथिवी आदि ८ वसु [ (त्वे अनु ) तेरे पीछे पीछे हैं, ( अङ्गिरः ) हे विज्ञानी
पुरुष ! ( इदम् ) इस (राधः ) धन को ! प्रति ) प्रत्यक्ष रूप से (गृभ्णीहि ) तू
ग्रहण कर । ( इदम् ) यह ( राधः ) धन ( विभु ) व्यापक और ( प्रभु ) बल युक्त है,
( इदम् ) यह ( राधः ) धन ( बृहत् ) बहुत और ( पृथु ) विस्तीर्ण है ॥

कण्डिका १५ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ क० १५ ॥ ५४३
५—देवा ददत्वासुरं तद्व वो अस्तु सुचेतनम् । युष्माँ अस्तु दिवेदिवे प्रत्येव
गृभायत—अथ० २० । १३५ । १० ॥ [ हे मनुष्यो ! ] ( देवाः ) विद्वान् लोग
( आसुरम् ) बुद्धिमत्ता ( ददतु ) देवें, ( तत् ) वह ( वः ) तुम्हारे लिये ( सुचेतनम् )
सुन्दर ज्ञान ( अस्तु ) होवे । ( युष्मान् ) तुमको वह ( दिवेदिवे ) दिन दिन ( अस्तु )
होवे, [ उसको ] ( प्रति ) प्रत्यक्ष रूप से ( एव ) ही ( गृभायत ) तुम ग्रहण करो ॥
६—भूतेच्छन्द मन्त्र—त्वमिन्द्र शर्म रिणा हव्यं पारावतेभ्यः । विप्राय स्तु-
वते वसुवनिं दुरश्रवसे वह—अथ० २० । १३५ । ११, मन्त्र १२; १३ वेद में देखो ॥
( इन्द्र ) हे इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( त्वम् ) तू ने ( शर्म ) शरण और 'हव्यम्)
हव्य [ विद्वानों के योग्य अन्न ] ( पारावतेभ्यः ) पार और अवार देश वाले लोगों के लिये
(रिणाः ) पहुँचाया है। ( स्तुवते ) स्तुति करने वाले ( विप्राय ) बुद्धिमान् के लिये
( वसुवनिम्) धनों का सेवन (दुरश्रवसे ) दुष्ट अपयश मिटाने को (वह ) प्राप्त करा ॥
कण्डिका १५ ॥
अथाहनस्याः शंसति, यदस्या अंहुभेद्या इत्याह, न स्याद्वा इदं सर्वं प्रजा-
तमाह, न स्याद्वा एतदधिप्रजायतेऽस्यैव सर्वस्याप्त्यै प्रजात्यै । ता वै षट् शंसेत्;
षड् वा ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितरः प्रजापतिः प्रजापतिराह, न स्यात् तादृशं
शंसेदिति । शाम्भव्यस्य वचः, दशाक्षरा विराड्, वैराजो यज्ञः, तद्गर्भा उप-
जीवन्ति । श्रीर्वै विराड्, यशोऽन्नाद्यं, श्रियमेव तद्विराजं यशस्यन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति ।
प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनु प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ।
तिस्रः शंसेदिति वात्स्यः । त्रिवृद्वै रेतः सिक्तं सम्भवत्याण्डमल्पं जरायुस्त्रिवृत्
प्रत्ययं, माता पिता यज्जायते, तत् तृतीयम्, अभूतोद्यमेवैतत्, यच्चतुर्थी शंसेत् ।
सर्वा एव षोडश शंसेदिति हैके । कामात्तौ वै रेतः सिञ्चति, रेतसः सिक्ताः प्रजाः
प्रजायन्ते प्रजानां प्रजननाय । प्रजावान् प्रजनयिष्णुर्भवति, प्रजात्यै प्रजायते प्रजया
पशुभिः, य एवं वेद ॥ १५ ॥
कण्डिका १५ ॥ कुन्ताप सूक्तों में आहनस्या ऋचाओं का प्रयोग ॥
( अथ आहनस्याः शंसति, यदस्या अंहुभेद्या इति आह ) फिर आहनस्यायें
[ संयोग सूचक ऋचायें ] वह बोलता है—यदस्या अंहुभेद्या-अथ० २० । १३६ । १--१६,
यह सूक्त बोलता है । ( आह इदं सर्वं प्रजातं वै न स्यात्, न स्यात् एतत् वै अधि-
प्रजायते, अस्य सर्वस्य एव आप्त्यै प्रजात्यै ) वह कहता है--यदि यह सब प्रकट किया
गया न होवे, यह भी न होवे कि यह [ जगत् ] प्रकट होवे, इस सब [ जगत् ] की प्राप्ति और
उत्पत्ति के लिये [ यह कर्म है ] । ( ताः वै षट् शंसेत् ) उन छह ही [ ऋचाओं ] को
बोले । ( षट् वै ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितरः प्रजापतिः ) छह ही ऋतुयें हैं, ऋतुयें
१५- (आहनस्याः) सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ० ४ । १८६) आ+हन हिंसागत्योः-
असुन्, आहनस्-यत्, टाप् । आहनसः आहननस्य संयोगस्य सम्बन्धिन्य. ऋचः
( अंहुभेद्या ) भृमृशीङ्० ( उ० १ । १७ ) अम. रोगे पीडने च-उ प्रत्ययः हुक् च ।

५४४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १५
पितर [पालनेवाले] हैं, पितर प्रजापति [प्रजापालक] हैं। (प्रजापतिः आह, न
स्यात्, तादृशं शंसेत् इति) प्रजापति कहता है-अब ऐसा होवे, वैसा बोले [सृष्टि
उत्पादन मन्त्र बोले]। (शाम्भव्यस्य वचः, दशाक्षरा विराट्, वैराजः यज्ञः, गर्भाः
तम् उपजीवन्ति) शाम्भव्य ऋषि का वचन है-[दस ऋचायें बोले] दस अक्षर वाला
विराट् छन्द है, विराट् [विविध ऐश्वर्य] वाला यज्ञ है, गर्भ उस [यज्ञ] के आश्रय जीते हैं।
(श्रीः वै विराट्, यशः, अन्नाद्यं, तत् श्रियम् एव विराजं यशसि अन्नाद्ये प्रतिष्ठा-
पयति) श्री [सम्पत्ति] ही विराट्, यश और खाने योग्य अन्न है, तब श्री [अर्थात्]
विराट् को यश में और खाने योग्य अन्न में वह स्थापित करता है। (प्रतिष्ठन्तीः अनु
इदं सर्वं प्रतितिष्ठति) ठहरी हुई [प्रजाओं] के साथ साथ यह सब प्रतिष्ठा पाता है।
(प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति, यः एवं वेद) प्रजा से और पशुओं से वह प्रतिष्ठा
[ठहराव] पाता है, जो ऐसा विद्वान् है। (तिस्रः शंसेत् इति वात्स्यः) तीन [ऋचायें]
बोले, यह वात्स्य [कहता है]। (त्रिवृत् वै रेतः सिक्तं सम्भवति-आण्डम् अल्प
जरायुः त्रिवृत् प्रत्ययम्) तीन विधि से वर्तमान ही सींचा हुआ वीर्य समर्थ होता है-
आण्ड [अण्डज पक्षी आदि], अल्प [सूक्ष्म, अङ्कुर वृक्ष आदि] और जरायु [जरायुज
मनुष्य आदि] यह तीन विधि से वर्तमान प्रतीति है। (माता पिता यत् जायते, तत्
तृतीयम्) माता और पिता [दो] और जो उत्पन्न होता हैं वह तीसरा है [यह भी
त्रिवृत् है]। (अभूतोद्यम् एव एतत्, यत् चतुर्थीं शंसेत्) भविष्य कर्म का कथन ही
यह है जो चौथी [ऋचा] को बोले। (सर्वाः एव षोडश शंसेद् इति ह एके) सब
ही सोलह [ऋचाओं] को बोले-यह कोई कोई [कहते हैं]। (कामार्तः वै रेतः
सिञ्चति, रेतसः सिक्ताः प्रजाः प्रजानां प्रजननाय प्रजायन्ते) काम से पीड़ित पुरुष ही
वीर्य सींचता है, वीर्य से सींची हुई प्रजायें प्रजाओं के उत्पन्न करने के लिये उत्पन्न होती हैं।
(प्रजनयिष्णुः प्रजावान् भवति, प्रजात्यै प्रजया पशुभिः प्रजायते, यः एवं वेद)
उत्पन्न करने वाला पुरुष प्रजाओं वाला होता है, प्रजा की उत्पत्ति के लिये प्रजा से और
पशुओं से वह बढ़ता है, जो ऐसा विद्वान् है ॥ १५ ॥
अंहुरः = अंहस्वान्-निरु० ६ । २७ । अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ईः (उ० ३ । १५८)
भिदिर् विदारणे-ईप्रत्ययः। अंहुना तापेन भेदनीया विदारणीया या सा
अंहुभेदी तरणः प्रजायाः (न) निषेधे। सम्प्रति (त्रिवृत्) त्रिविधवर्तमानम्
(सम्भवति) समर्थं भवति (आण्डम्) अमन्ताड्डः (उ० १ । ११४) अम
संयोगे-डः, अण्। पक्ष्यादिप्रादुर्भावकोषजम्। अण्डजम् (अल्पम्) पानीविषिभ्यः पः
(उ० ३ । २३) अल वारणपर्याप्तिभूषासु-पः। सूक्ष्मम्। अङ्कुरजम् (जरायुः)
किंजरयोः श्चिणः (उ० १ । ४) जरा + इण् गतौ-उण्। गर्भाशयः। गर्भजम्
(प्रत्ययम्) प्रतीतिः (अभूतोद्यम्) वद कथने-क्यप्। अभूतस्य अनतीतस्य
अनागतस्य भविष्यकर्मणः कथनम् (प्रजनयिष्णुः) गेश्छन्दसि (पा० ३ । २ । १३७)
प्रजनयतेः-इष्णुच्। प्रजनयिता ॥

कण्डिका १६ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १६ ५४५
भावार्थः-जो मनुष्य वेदों के तत्त्व सार को समझ कर संसार में काम करते हैं,
वे धन धान्य, प्रजा और पशुओं से समृद्ध होते हैं ॥१५॥
विशेष: १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ६ । ३६ से मिलाओ ॥
विशेषः ९-सोलह मन्त्रों में से प्रतीक वाला एक अर्थ सहित दिया जाता है,
शेष वेद में देखो ॥
यदस्या अंहुभेद्याः कृधु स्थूलमुपातसत् । मुष्काविदस्या एजतो गोशफे
शकुलाविव--अथ० २० । १३६ । १-१६, तथा मन्त्र १, यजुर्वेद २३ । २८ ॥
( यत् ) जब ( अस्याः ) इस ( अंहुभेद्याः ) पाप से नाश होने वाली [ प्रजा ] के
( कृधु ) छोटे और ( स्थूलम् ) बड़े [ पाप ] को ( उपाऽतसत् ) वह [ राजा ] नाश
करता है । ( अस्याः ) इस [ प्रजा ] के ( मुष्कौ इत् ) दोनों ही चोर [ स्त्री और पुरुष
चोर अथवा रात्रि और दिन के चोर ] ( गोशफे ) गौ के खुर के गढ़े में ( शकुलो इव )
दो मछलियों के समान ( एजतः ) कांपते हैं [ डरते हैं ] ॥
कण्डिका १६ ॥
अथ दाधिक्रीं शंसति, दधिक्राव्णो अकारिषमिति । तत उत्तराः पावमानीः
शंसति, सुतासो मधुमत्तमा इति । अन्नं वै दधिक्राः, पवित्रं पावमान्यः, तदु हैके
पावमानीभिरेव पूर्वं शंस्त्वा तत उत्तरा दाधिक्रीं शंसति । इयं वागन्नाद्या, यः
पवत इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात्, उपनश्यति ह वागशनायती । स दाधिक्रीमेव
पूर्वं शस्त्वा तत उत्तराः पावमानीः शंसति । तद्यद्दाधिक्रीं शंसति, इयं वागाहनस्यां
वाचमवादीत्, तद्देवपवित्रेणैव वाचं पुनीते । सा वा अनुष्टुब् भवति । वाग्वा
अनुष्टुप्, तत् स्वेनैव छन्दसा वाचं पुनीते । तामर्द्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव ।
अथ पावमानीः शंसति, पवित्रं वै पावमान्यः, इयं वागाहनस्यां वाचमवादीत्,
तत्पावमानीभिरेव वाचं पुनीते । ताः सर्वा अनुष्टुभो भवन्ति, वाग्वा अनुष्टुप्,
तत्स्वेनैव छन्दसा वाचं पुनीते । ता अर्द्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव, अव द्रप्सो
अंशुमतीमतिष्ठदिति । एतं तृचमैन्द्राबार्हस्पत्यं सूक्तं शंसति । अथ हैतदुत्सृष्टं,
तत् यदेतं, तृचमैन्द्राबार्हस्पत्यमन्त्यं तृचमैन्द्राजागतं शंसति, सवनधारणमिदं गुल्मह
इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात् । त्रिष्टुबायतना वा इयं वाक् एषां होत्रकाणां,
यदैन्द्राबार्हस्पत्या तृतीयसवने । तद्यदेतं तृचमैन्द्राबार्हस्पत्यमन्त्यं तृचमैन्द्राजागतं
शंसति, स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति, स्वयोर्देवतयोः कामं नित्यमेव परिदध्यात्,
कामं तृचस्योत्तमया । तदाहुः, संशंसेत्, षष्ठेऽहनि न संशंसेत्, कथमन्वेष्वहःसु
संशंसति कथमत्र न संशंसतीति । अथो खल्वाहुः, नैव संशंसेत् स्वर्गो वै लोकः,
षष्ठमहरसमा ये वै स्वर्गो लोकः कश्चिदृद्वे स्वर्गे लोके शमयतीति । तस्मान्न संशंसति
यदेव न संशंसति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्देवेनाः संशंसति, यन्नाभानेदिष्ठो
वालखिल्यो वृषाकपिरैवयामहरुत् । एतानि वा अत्रोक्थानि भवन्ति । तस्मान्न
संशंसति । ऐन्द्रो वृषाकपिः सर्वाणि छन्दांस्यैतशः प्रलाप उपाप्तो यदैन्द्राबार्हस्पत्या
तृतीयसवने, तद्यदेतं तृचमैन्द्राबार्हस्पत्यं सूक्तं शंसति, ऐन्द्राबार्हस्पत्या परिधानीया
३५

ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥

५४६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १६ ॥
विशो अदेवीर्भ्याचरन्तीरिति अपरजना ह वै विशो अदेवीः, न हास्यापरजनं भयं
भवति, शान्ताः प्रजाः क्लृप्ताः सहन्ते, यत्रैवंविदं शंसति यत्रैवंविदं शंसतीति
ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥
इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे षष्ठः प्रपाठकः समाप्तः ॥
समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥
कण्डिका १६ ॥ कुन्ताप सूक्तों में दाधिक्री, पवमानी और ऐन्द्रा-
बार्हस्पत्य ऋचाओं का प्रयोग, षडह यज्ञ की समाप्ति ॥
( अथ दाधिक्रीं शंसति, दधिक्राव्णो अकारिषम् इति ) फिर दाधिक्री
[ दधिक्रा शब्द वाली ऋचा ] को वह बोलता है—दधिक्राव्णो अकारिषम् ⋯ अथ०
२० । १३७ । ३, यह मन्त्र है । (ततः उत्तराः पावमानीः शंसति, सुतासो मधुमत्तमाः
इति ) फिर पीछे वाली पावमानी [ शुद्ध करने वाली ऋचायें ] वह बोलता है—सुतासो
मधुमत्तमाः ⋯⋯ अथ० २० । १३७ । ४–६, यह ऋचायें हैं । ( अन्नं वै दधिक्राः, पवित्रं
पावमान्यः ) अन्न ही दधिक्रा [ धारण करने वाला और ले चलने वाला ] है, और पवित्र
[ शुद्ध आचरण ] पावमानी [ शुद्ध करने वाली क्रियायें ] हैं । ( तत् उ ह एके
पावमानीभिः [ = पावमानीः ] एव पूर्वं शस्त्वा ततः उत्तरा [ = उत्तरां ]
दाधिक्रीं शंसति ) फिर ही कोई कोई [ कहते हैं ]—पावमानी ऋचाओं को पहिले
बोलकर उससे पीछे दाधिक्री बोलता है । ( इयं वाक् अन्नाद्या, यः पवते--इति वदन्तः
तत् उ तथा न कुर्यात् अशनायती ह वाक् उपनश्यति ) यह वाक् अन्नाद्या [ अन्न
खाने वाली है, यः पवते—यह [ ब्राह्मण वचन ] वे बोलते हैं, इसलिये वह वैसा न करे
[ पावमानियों को पहिले न बोले ], भूखी वाणी नष्ट हो जाती है । ( सः दाधि-
क्रीम् एव पूर्वं शस्त्वा ततः उत्तराः पावमानीः शंसति ) वह दाधिक्री ही ऋचा पहिले
बोलकर फिर पीछे वाली पावमानियों को बोलता है । ( तत् यत् दाधिक्रीं शंसति इयं
वाक् आहनस्यां वाचम् अवादीत्, तत् देवपवित्रेण एव वाचं पुनीते ) फिर वह जो
दाधिक्री ऋचा बोलता है यह वाणी आहनस्या वाणी [ संयोग वाली ऋचा—कण्डिका १५ ]
१६:—( दाधिक्रीम् ) दधि + क्रमु पादविक्षेपे—विट्, अनुनासिकस्य
आकारः, दधिक्रा—अण्, ङीप् । दधिक्री एव दधिक्रावा । दधिक्राशब्दयुक्ता-
मृचम् ( दधिक्राव्णः ) डुधाञ् धारणपोषणयोः—किः, दधि + क्रमु पादविक्षेपे
वनिप् । दधिक्रावा अश्वनाम—निघ० १ । १४ । दधत् क्रामतीति—निरु० २ ।
२७ । धारणशीलस्य क्रमणशीलस्य च (अकारिषम् ) अहं कर्म कृतवानस्मि
( उत्तराः ) अनन्तराः ( पावमानीः ) पवित्रव्यवहारसूचिका ऋचः ( सुतासः )
निष्पादिताः ( मधुमत्ताः ) मधुना ज्ञानेन अतिशयेन युक्ताः ( अशनायती )
अशन—क्यच्, शतृ, ङीप् । बुभुक्षिता ( आहनस्याम् ) आहननस्य संयोगस्य
सूचिकामृचम् ( अवादीत् ) वदति ( पुनीते ) शोधयति ( पवित्रेण ) शुद्धव्यव-

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १६ ५४७
को बोलती है, तब विद्वानों की पवित्रता से ही वाणी को शुद्ध करता है । ( सा वै अनुष्टुप्
भवति ) वह ही अनुष्टुप् छन्द है । ( वाक् वै अनुष्टुप्, तत् स्वेन एव छन्दसा वाचं
पुनीते ) वाणी ही अनुष्टुप् है [ निघ० १ । ११ ], तब वह अपने ही छन्द से वाणी को
शुद्ध करता है । ( ताम् अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उस [ दाधिक्री ] को आधी
आधी ऋचा से प्रतिष्ठा के लिये ही वह बोलता है ॥
( अथ पावमानीः शंसति ) फिर पावमानी ऋचायें वह बोलता है । ( पवित्रं
वै पावमान्यः, इयं वाक् आहनस्यां वाचम् अवादीत्, तत् पावमानीभिः एव वाचं
पुनीते ) पवित्र आचरण ही पावमानी ऋचायें [ शुद्ध व्यवहार क्रियायें ] हैं, यह वाणी
आहनस्या वाणी को बोलती है । तब पावमानी ऋचाओं से ही वाणीको वह शुद्ध करता है ।
( ताः सर्वाः अनुष्टुभः भवन्ति, वाक् वै अनुष्टुप् तत् स्वेन एव छन्दसा वाचं पुनीते )
वे सब अनुष्टुप् छन्द हैं, वाणी ही अनुष्टुप् है, तब वह अपने ही छन्द से वाणी को शुद्ध
करता है । ( ताः अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उनको आधी आधी ऋचा करके
प्रतिष्ठा के लिये ही वह बोलता है ॥
( अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठत् इति, एतं तृचम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं सूक्तं
शंसति ) अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठत् इति......अथ० २० । १३७ । ७-६, इस तृच इन्द्र
और बृहस्पति देवता वाले सूक्त को वह बोलता है । ( अथ ह एतत् उत्सृष्टं, तत् यत् एतं
तृचम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अन्त्यं तृचम् ऐन्द्राजागतं शंसति इदं सवनधारणं, गुल्महः
इति वदन्तः, तत् उ तथा न कुर्यात् ) फिर यह सूक्त छोड़ा हुआ है, इसलिये जो
वह इस इन्द्र और बृहस्पति देवता वाले तृच को और पिछले इन्द्र देवता वाले जगती [ वा
त्रिष्टुप् ] छन्द के तृच को वह बोलता है, यह [तीनों] सवनों का धारण करना है, गुल्महः
[ शत्रु सेना का नाश करने वाला इन्द्र है ] यह वह बोलते हैं, इसलिये ही वह वैसा न करे
[ इन तृचों को न बोले ] । ( त्रिष्टुब्धायतना वै एषां होत्रकाणाम् इयं वाक्, यत्
ऐन्द्राबार्हस्पत्या तृतीयसवने ) त्रिष्टुप् छन्द वाली ही इन सहायक होताओं की यह
वाणी है, इन्द्र और बृहस्पति देवता वाली तीसरे सवन में है। ( तत् यत् एतम् ऐन्द्रा-
बार्हस्पत्यं तृचम् अन्त्यम् ऐन्द्राजागतं तृचं शंसति, तत् एनं स्वे एव आयतने
प्रीणाति ) सो जो इस इन्द्र और बृहस्पति वाले तृच और पिछले इन्द्र देवता वाले जगती
[ वा त्रिष्टुप् ] छन्द के तृच को बोलता है उससे इस [ इन्द्र ] को ही अपने स्थान पर वह
प्रसन्न करता है । ( स्वयोः देवतयोः कामं नित्यम् एव परिदध्यात्, कामं तृचस्य
हारेण ( अनुष्टुप् ) स्तोभति अर्चतिकर्मा-निघ० ३ । १४ । अनु + ष्टुभ् स्तम्भे
स्तुतौ च--क्विप् । निरन्तरस्तुतिशीला । वाक्-निघ० १ । ११ । ( द्रप्सः )
वृतृवदिवचि० ( उ० ३ । ६२ ) दृप हर्षमोहनयोः, गर्वे च-सप्रत्ययः । गर्ववान्
( अंशुमतीम् ) मृगव्यादयश्च ( उ० १ । ३७ ) अंश विभाजने-कुः । विभागवतीं
सीमायुक्तां नदीम् ( अव अतिष्ठत् ) अवस्थितवान् ( उत्सृष्टम् ) त्यक्तम् ( गुल्महः )

५४८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १६
उत्तमाया ) अपने ही दोनों देवताओं के [ तृच से ] चाहे नित्य ही पूरा करे, चाहे तृच की
सबसे पिछली ऋचा से [ पूरा करे ] ॥
( तद् आहुः, षष्ठे अहनि संशंसेत्, न संशंसेत् ) फिर लोग कहते हैं—
छठे दिन में [ शिल्पसूक्तों को ] मिलाकर बोले, [ अथवा ] न मिलाकर बोले । ( कथम्
अन्येषु अहःसु संशंसति कथम् अत्र न संशंसति इति ) कैसे दूसरे दिनों में वह मिला-
कर बोलता है और कैसे यहाँ [ छठे दिन में ] वह नहीं मिलाकर बोलता । ( अथो खलु
आहुः न एवं संशंसेत् ) [ उत्तर ] तब वे कहते हैं—वह मिलाकर न बोले । ( स्वर्गः
वै लोकः षष्ठम् अहः, असमाः ये [ = असमः यः ] वै स्वर्गः लोकः, कश्चित्
वै स्वर्गे लोके शमयति इति ) स्वर्ग ही लोक छठा दिन है, वह असम [ सबके
लिये असमान अर्थात् न मिलने योग्य ] है जो स्वर्ग लोक है, कोई ही [ पुण्यात्मा ] स्वर्ग
लोक में शान्ति पाता है । ( तस्मात् न संशंसति ) इसलिये वह मिलाकर नहीं बोलता ।
( यत् एव न सशंसति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो वह मिलाकर नहीं बोलता,
वह स्वर्ग लोक का रूप है । ( यत् उ एव एनाः संशंसति, यत् नाभानेदिष्ठः बाल-
खिल्यः वृषाकपिः एवयामरुत्, एतानि वै अत्र उक्थानि भवन्ति, तस्मात् न संशं-
सति ) जो ही वह इन [ ऋचाओं ] को मिलाकर बोलता है, जो नाभानेदिष्ठ, बालखिल्य,
वृषाकपि और एवयामंरुत् [ कण्डिका ८ ] हैं, यह ही यहाँ [ छठे दिन वाले यज्ञ में ]
उक्थ [ प्रधान स्तोत्र ] हो जाते हैं, इसलिये [ इनको ] मिलाकर न बोले । ( ऐन्द्रः
वृषाकपिः ऐतशः प्रलापः सर्वाणि छन्दांसि उपाप्तः यत् ऐन्द्राबार्हस्पत्या तृतीय-
सवने ) इन्द्र देवता वाला वृषाकपि और ऐतश प्रलाप [ सूक्त ] सब छन्दों को प्राप्त हैं,
जो इन्द्र और बृहस्पति देवता वाली [ स्तुति ] तीसरे सवन में है ( तत् यत् एतं तृचम्
ऐन्द्राबार्हस्पत्यं सूक्तं शंसति, ऐन्द्राबार्हस्पत्या परिधानीया, विशो अदेवीर्भया-
चरन्तीः इति ) सो जो इस तृच इन्द्र और बृहस्पति देवता वाले सूक्त को वह बोलता है,
वह इन्द्र बृहस्पति वाली परिधानीया [ समाप्ति सूचक "ऋचा ] है--विशो अदेवीर्भया-
चरन्तीः......अथ० २० । १३७ । ६ पाद ३, ४ यह बोली जाती है । ( अपरजनाः ह वै
अदेवीः विशः ) [ इस ऋचा में ] बैरी लोग ही कुव्यवहार वाली प्रजायें हैं । ( अस्य हि
अपरजनं भयं न भवति, शान्ताः कॢप्ताः प्रजाः सहन्ते, यत्र एवंविदं शंसति यत्र
एवंविदं शंसति इति ब्राह्मणम् ) उस [ पुरुष ] को बैरी से उत्पन्न भय नहीं होता है,


गुड वेष्टने रक्षणे च-मक्+हन हिंसागत्योः डः । शत्रुसेनानाशकः ( परिद-
ध्यात् ) समापयेत् ( संशंसेत् ) ऐकाहिकानि सूक्तानि सम्भूय शंसेत् ( शमयति )
शान्तिं तृप्तिं प्राप्नोति ( उक्थानि ) प्रधानस्तोत्राणि ( परिधानीया ) समाप्ति-
क्रिया ( विशः ) प्रजाः ( अदेवीः ) कुव्यवहारवतीः ( अभि ) सर्वतः ( आचरन्तीः)
विचरन्तीः ( अपरजनम् ) शत्रुजनितम् ( कॢप्ताः ) समर्थाः ( एवंविदम् ) विद
ज्ञाने--क्विप् सम्पदादिः । एवं ज्ञानम् ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १६ ५४६
[ उसकी] शान्ति युक्त समर्थ प्रजायें [वैरी को] हराती हैं, जहां ऐसे ज्ञान को वह बोलता
है, जहां ऐसे ज्ञान को वह बोलता है--यह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञान] है [द्विरावृत्ति ग्रन्थ
समाप्ति सूचक है] ॥ १६ ॥
भावार्थ:-जो चतुर मनुष्य समझ बूझ कर शुभ कामों को अन्त तक पहुँचाते हैं
वे शत्रुओं को हटाकर प्रजा को सुखी करके यश पाते हैं ॥ १६ ॥
विशेष: १--इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ६। ३६ और ६। २६ से
मिलाओ ॥
विशेष: २-प्रतीक वाले एक एक मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं, शेष मन्त्र वेद
में देखो ॥
१, दाधिक्री ऋचा-(दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः ।
सुरभि नो मुखा करत् प्रण आयूंषि तारिषत्-अथ० २० । १३७ । ३) । (दधि-
क्राव्णः) चढ़ा कर चलने वाले वा हींसने वाले, (जिष्णोः) जीतने वाले, (वाजिनः)
वेग वाले (अश्वस्य) घोड़े के (अकारिषम्) कर्म को मैंने किया है। वह [कर्म]
(नः) हमारे (मुखा) मुखों को (सुरभि) ऐश्वर्य युक्त (करत्) करे और (नः)
हमारे (आयूंषि) जीवनों को (प्र तारिषत्) बढ़ावे ॥
२, पावमानी तृच-(सुतासो मधुमत्तमाः सोमा इन्द्राय मन्दिनः । पवित्र-
वन्तो अक्षारन् देवान् गच्छन्तु वो मदाः-अथ० २० । १३७ । ४-६, ऋ० ६ । १०१ ।
४-६, साम० उ० २ । २ । तृच १५) । (सुतासः) निचोड़े हुये, (मधुमत्तमाः)
अत्यन्त ज्ञान करने वाले, (मन्दिनः) आनन्द देने वाले, (पवित्रवन्तः) शुद्ध व्यवहार
वाले (सोमाः) सोम [तत्त्वरस] (इन्द्राय) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष] के लिए
(अक्षरन्) बहे हैं, (मदाः) वे आनन्द देने वाले [तत्त्व रस] (वः) तुम (देवान्)
विद्वानों को (गच्छन्तु) पहुँचें ॥
३, ऐन्द्राबार्हस्पत्य तृच-(अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदियानः कृष्णो
दशभिः सहस्रैः । आवत् तमिन्द्रः शच्या धमन्तमप स्नेहितीर्नृमणा अधत्त- अथ०
२० । १३७ । ७-६, ऋ० ८ । ९६ [ सायण भाष्य ८५ ] । १३-१५, साम० पू०
४ । ४ । १) । (द्रप्सः) घमंडी, (कृष्णः) कौवा [के समान निन्दित लुटेरा शत्रु]
(दशभिः सहस्रैः) दस सहस्र [बड़ी सेना] के साथ (इयानः) चलता हुआ (अंशु-
मतीम्) विभाग वाली [सीमा वाली नदी] पर (अव-अतिष्ठत्) ठहरा है।

५५० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १६
(नृमणाः) नरों के समान मन वाले (इन्द्रः) इन्द्र [बड़े प्रतापी शूर] ने (तम्
धमन्तम्) उस हांफते हुये को (शच्या) बुद्धि से (आवत्) बचाया है और (स्नेहिताः)
अपनी मारू सेनाओं को (अप अधत्त) हटा लिया है ॥

इति श्रीमद्राजाधिराज प्रथितमहागुणमहिम श्रीसयाजीराव गायक वाडा-
धिष्ठित बड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन
श्री पण्डित 'क्षेमकरणदासत्रिवेदी' अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्य
उत्तरभागे षष्ठः प्रपाठकः समाप्तः ॥

अयं प्रपाठको ग्रन्थश्च प्रयागनगरे भाद्रमासे कृष्णजन्माष्टमीं तिथौ १९८१ तमे
[एकाशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ॥

[मुद्रितम्-मार्गशीर्षकृष्णा ८ संवत् १९८१ वि० ता० १६ नवम्बर सन् १९२४ ई० ॥]

क्षेमकरणदास त्रिवेदी ।
५२ लूकरगंज, प्रयाग, जन्म, कार्तिक शुक्ला ७ संवत् १९०५
[इलाहाबाद] विक्रमीय [ता० ३ नवम्बर १८४८ ईस्वी]
भाद्रकृष्ण ८ संवत् १९८१ वि० जन्मस्थान, ग्राम शाहपुर-मडराक,
ता० २२ अगस्त १९२४ ई० ॥ जिला अलीगढ़ ॥
समाप्तम्

कण्डिका कण्डिका

ओं३म्
गोपथब्राह्मण भाष्य में वेदमन्त्र, ब्राह्मण वचन
आदि की वर्णानुक्रमणसूची ॥
भाग, भाग;
मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ
कण्डिका कण्डिका
अ अभि तष्टेव दीधया उ ६, २ ४१६
अभि प्र वः सुरा उ ६, ७ ५१२
अथँ शुग्गुँशुष्टे उ २, ४ ३१३ अभूद् देवः सवि उ ४, ७ ४२५
अग्न आ याहि पू १, २६ ५३ अमेव नः सुहवा उ २, २२ ३५८
अग्निं होतारं मन्ये उ ६, १० ५२१ अमोऽहमस्मि सा त्वं उ ३, २० ४०४
अग्निं दूतं वृणीमहे पू २; २३ १२६ अयं त इध्म आत्मा उ १, ४ २७०
अग्निं दूतं वृणीमहे उ ३, १२ ३८५ अयं ते योनिऋतं उ ४, ६ ४२६
अग्निमीडे पुरोहितम् पू १, २९ ५२ अयं नो नमसस्प उ ४, ६ ४२८
अग्निमीडे पुरोहितम् उ १, ४ २७० अयमु त्वा विचर्ष उ ३, १४ ३६१
अग्निर्विद्वान् यज्ञं पू १, १२ २५ अथर्वदधातुरप्रत्ययः पू १, २६ ४५
अग्निवासाः पृथि पू २, ६ ६७ अवर्डेहि सोमकामं उ २, २१ ३५४
अग्नीषोमावदधु उ २, ६ ३२७ अव द्रप्सो अंशु उ ६, १६ ५४७
अग्ने पत्नीरिहा उ २, २० ३५१ असि यमो अस्यादि पू २, २१ १२५
अच्छा म इन्द्रं उ ४, १६ ४४४ अस्तम्नाद् द्यामसुरो उ ४, १५ ४४६
अदितेऽनुमन्यस्व उ १, ४ २७१ अस्मा इदु प्र तवसे उ ५, १५ ४८५
अघा हीन्द्र गिर्वण उ ४, १७ ४४७ अस्मे प्र यन्धि मघ उ ४, ३ ४१९
अधिपतिरसि उ २, १४ ३३६ अस्य देवाः प्रदिशि उ ५, ८ ४७२
अनितिरसि उ २, १३ ३३५ अहन् वृत्रं वृत्रतरं उ ५, ६ ४६७
अनुख्यात्रे नमः उ २, १६ ३४८ आ
अनुमतेऽनुमन्यस्व उ १, ४ २७१ आक्रमो ऽसि उ २, १४ ३४०
अनुरोहोऽसि उ २, १४ ३३६ आग्निरगामि भारतो उ ४, १५ ४३६
अनुवृदसि उ २, १४ ३३६ आचार्यो ब्रह्मचारी पू २, ५ ८५
अन्तरिक्षे पथिभिः पू २, ६ ६७ आदित्या रुद्रा वसव उ ६, १४ ५४२
अप प्राच इन्द्र विश्वाँ उ ६, ८ ५१६ आदित्या ह जरितर उ ६, १४ ५४२
अपेन्द्र प्राचो मध उ ६, ४ ५२५ आ नो याहि सुता उ ३, १४ ३६१
अपेन्द्र प्राचो मध उ ६, १२ ६४७ आपतये त्वा परि उ २, ३ ३१०
अभिजिदसि उ २, १३ ३३८ आ पूर्णो अस्य कलश उ २, २१ ३५५
अभि तष्टेव दीधया उ ६, १२ ४६३