गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १४ ॥ ५४१
श्वेत है यही हिंसक [ विघ्न ] का गिराने वाला है और यही चलने योग्य गतियों से अति
बलवान् होकर अवश्य पाने योग्य परिमाण को शीघ्र पूरा करता है। (आदित्या रुद्रा
वसवस्त्वे नु त इदं राधः प्रतिगृह्णीह्यङ्गिरः । इदं राधो विभुः प्रभुरिदं राधो
बृहत् पृथुः ॥ देवा ददत्वासुरं तद् वो अस्तु सुचेतनं । युष्माँ अस्तु दिवे दिवे प्रत्येव
गृभायत इति) आदित्या रुद्रा ˙˙˙˙˙बृहत् पृथु । देवा ददत्वासुरं ˙˙˙ गृभायत इति [ यह दो
उसी सूक्त के मन्त्र ६, १० भेद से हैं ] । (तत् यत् आदित्याः च आङ्गिरसीः च
शंसति, स्वर्गतायै एव एनत् अहरहः यया निविदः शंसति ) सो जो आदित्य और
अङ्गिरसी ऋचाओं को वह बोलता है, स्वर्ग प्राप्ति के लिये ही इसको निविदों के समान
[ मन्त्र के अन्त में भी ओम् बोल कर ] दिन दिन वह बोलता है ॥
(अथ भूतेच्छन्दः शंसति ) फिर भूतेच्छन्द [ ऐश्वर्य में शत्रु को ढकना ] वह
बोलता है। (त्वमिन्द्र शर्म रिणा इति, इमे वै लोकाः भूतेच्छन्दः असुरान् ह वै
देवाः अन्नं सेचिरे ) त्वमिन्द्र शर्म रिणाः ˙˙ [ उसी सूक्त के मन्त्र ११-१३ ] इन ही
लोकों में भूतेच्छन्दों द्वारा असुरों से ही देवताओं ने अन्न सेवन किया। (भूतेन भूतेन तान्
जिघांसन्तः तितीर्षमाणाः इमे देवाः सर्वेभ्यः भूतेभ्यः अच्छादयन् ) प्रत्येक ऐश्वर्य से
उन [ शत्रुओं ] को मारना चाहते हुये और हराना चाहते हुये इन देवताओं ने सब प्राणियों
के लिये ढक दिया। (तत् यत् एतान् इमे देवाः सर्वेभ्यः भूतेभ्यः अच्छादयन् तस्मात्
भूतेच्छन्दः, तत् भूतेच्छन्दाम् [ = भूतेच्छन्दसाम् ] भूतेच्छन्दस्त्वम् ) सो जो इन
[ शत्रुओं ] को इन देवताओं ने सब प्राणियों के लिये ढक दिया, इसलिये यह भूतेच्छन्द
[ ऐश्वर्य में ढकने वाला ] है. यही भूतेच्छन्दों का भूतेच्छन्दस्त्व है। (इमे लोकाः सर्वेभ्यः
लोकेभ्यः ह वा अपरम् छादयन्ति निरघ्नन् ) यह लोक [ देवता लोग ] सब प्राणियों के
लिये निश्चय करके वैरी को ढक लेते और मार निकालते हैं। (सर्वेभ्यः भूतेभ्यः छन्दते
यः एवं वेद ) सब प्राणियों से [ शत्रुओं को ] वह ढक देता है, जो ऐसा विद्वान् है ॥ १४ ॥
(मानम्) परिमाणम् (पिपर्ति ) पूरयति (शिषुपति ) पृभिदिव्यधि० (उ० १ । २३)
शिष हिंसायाम्—कुः । सर्वधातुभ्य इन् (उ० ४ । ११८) पत अधोगतौ—इन्,
विभक्तिलुक् । हिंसकानां विघ्नानामधोगमयिता (अनु) अनुसृत्य (ते) प्रसिद्धाः
(राधः) धनम् (प्रति) प्रत्यक्षेण (गृह्णीहि) गृहाण (अङ्गिरः) हे विज्ञानिन्
(विभुः) व्यापकम् (प्रभुः) समर्थम् (बृहत्) बहु (पृथुः) विस्तृतम् (ददतु)
प्रयच्छन्तु (आसुरम्) असुर--अण् भावे। असुरत्वं प्रज्ञावत्त्वं वानवत्त्वं वापि
वासुरिति प्रज्ञानामास्त्यनर्थानिस्ताश्चास्यामर्थाः--निरु० १० । ३४ । बुद्धिमत्त्वम्
(वः) युष्माकम् (सुचेतनम्) प्रशस्तज्ञानम् (गृभायत) गृह्णीत (भूतेच्छन्दः) सर्वधातुभ्यो
असुन् (उ० ४ । १८६) भूते + छदि आच्छादने—असुन् । ऐश्वर्ये शत्रुच्छादनम् ।
एतन्नामसूक्तम् (शर्म) शरणम् । सुखम् (रिणा) रिणाः । अरिणाः । प्रापि-
तवानसि (सेचिरे) षच सेवने । सेवितवन्तः (जिघांसन्तः) हन्तुमिच्छन्तः
(तितीर्षमाणाः) तरितुमभिभवितुमिच्छन्तः (अच्छादयन्) आच्छादितवन्तः
(निरघ्नन्) नाशितवन्तः (छन्दते) आच्छादयति शत्रून् ॥