गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

५४६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १६ ॥
विशो अदेवीर्भ्याचरन्तीरिति अपरजना ह वै विशो अदेवीः, न हास्यापरजनं भयं
भवति, शान्ताः प्रजाः क्लृप्ताः सहन्ते, यत्रैवंविदं शंसति यत्रैवंविदं शंसतीति
ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥
इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे षष्ठः प्रपाठकः समाप्तः ॥
समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥
कण्डिका १६ ॥ कुन्ताप सूक्तों में दाधिक्री, पवमानी और ऐन्द्रा-
बार्हस्पत्य ऋचाओं का प्रयोग, षडह यज्ञ की समाप्ति ॥
( अथ दाधिक्रीं शंसति, दधिक्राव्णो अकारिषम् इति ) फिर दाधिक्री
[ दधिक्रा शब्द वाली ऋचा ] को वह बोलता है—दधिक्राव्णो अकारिषम् ⋯ अथ०
२० । १३७ । ३, यह मन्त्र है । (ततः उत्तराः पावमानीः शंसति, सुतासो मधुमत्तमाः
इति ) फिर पीछे वाली पावमानी [ शुद्ध करने वाली ऋचायें ] वह बोलता है—सुतासो
मधुमत्तमाः ⋯⋯ अथ० २० । १३७ । ४–६, यह ऋचायें हैं । ( अन्नं वै दधिक्राः, पवित्रं
पावमान्यः ) अन्न ही दधिक्रा [ धारण करने वाला और ले चलने वाला ] है, और पवित्र
[ शुद्ध आचरण ] पावमानी [ शुद्ध करने वाली क्रियायें ] हैं । ( तत् उ ह एके
पावमानीभिः [ = पावमानीः ] एव पूर्वं शस्त्वा ततः उत्तरा [ = उत्तरां ]
दाधिक्रीं शंसति ) फिर ही कोई कोई [ कहते हैं ]—पावमानी ऋचाओं को पहिले
बोलकर उससे पीछे दाधिक्री बोलता है । ( इयं वाक् अन्नाद्या, यः पवते--इति वदन्तः
तत् उ तथा न कुर्यात् अशनायती ह वाक् उपनश्यति ) यह वाक् अन्नाद्या [ अन्न
खाने वाली है, यः पवते—यह [ ब्राह्मण वचन ] वे बोलते हैं, इसलिये वह वैसा न करे
[ पावमानियों को पहिले न बोले ], भूखी वाणी नष्ट हो जाती है । ( सः दाधि-
क्रीम् एव पूर्वं शस्त्वा ततः उत्तराः पावमानीः शंसति ) वह दाधिक्री ही ऋचा पहिले
बोलकर फिर पीछे वाली पावमानियों को बोलता है । ( तत् यत् दाधिक्रीं शंसति इयं
वाक् आहनस्यां वाचम् अवादीत्, तत् देवपवित्रेण एव वाचं पुनीते ) फिर वह जो
दाधिक्री ऋचा बोलता है यह वाणी आहनस्या वाणी [ संयोग वाली ऋचा—कण्डिका १५ ]
१६:—( दाधिक्रीम् ) दधि + क्रमु पादविक्षेपे—विट्, अनुनासिकस्य
आकारः, दधिक्रा—अण्, ङीप् । दधिक्री एव दधिक्रावा । दधिक्राशब्दयुक्ता-
मृचम् ( दधिक्राव्णः ) डुधाञ् धारणपोषणयोः—किः, दधि + क्रमु पादविक्षेपे
वनिप् । दधिक्रावा अश्वनाम—निघ० १ । १४ । दधत् क्रामतीति—निरु० २ ।
२७ । धारणशीलस्य क्रमणशीलस्य च (अकारिषम् ) अहं कर्म कृतवानस्मि
( उत्तराः ) अनन्तराः ( पावमानीः ) पवित्रव्यवहारसूचिका ऋचः ( सुतासः )
निष्पादिताः ( मधुमत्ताः ) मधुना ज्ञानेन अतिशयेन युक्ताः ( अशनायती )
अशन—क्यच्, शतृ, ङीप् । बुभुक्षिता ( आहनस्याम् ) आहननस्य संयोगस्य
सूचिकामृचम् ( अवादीत् ) वदति ( पुनीते ) शोधयति ( पवित्रेण ) शुद्धव्यव-