गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

५६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १४
ङ्गिरसीश्च शंसति; स्वर्गताया एवैतदहरहः शंसति, यथा निविदोऽथ भूतेच्छन्दः
शंसति, त्वमिन्द्र शर्म रिणा इतीमे वै लोका भूतेच्छन्दोऽसुरान् ह वै देवा अन्नं
सेचिरे । भूतेन भूतेन जिघांसन्तस्तीतीर्षमाणास्तानिमे देवाः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो-
ऽच्छादयन् । तद्यदेतानिमे देवाः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽच्छादयन्, तस्माद्भूतेच्छन्द-
स्तद् भूतेच्छन्दां [ भूतेच्छन्दसां ] भूतेच्छन्दस्त्वम् । छादयन्ति ह वापरमिमे लोकाः
सर्वेभ्यो भूतेभ्यो निरघ्नन् । सर्वेभ्यो भूतेभ्यो छन्दते, य एवं वेद ।। १४ ।।
कण्डिका १४ ।। कुन्ताप सूक्तों में आदित्या और आङ्गिरसी
ऋचाओं अथवा देवनीथ सूक्त का प्रयोग, आदित्यों का
अङ्गिराओं को पृथिवी की दक्षिणा, पृथिवी की
विषमता और भूतेच्छन्द का प्रयोग ।।
( अथ आदित्याः च आङ्गिरसीः च शंसति, आदित्या ह जरितरङ्गिरोभ्यो
दक्षिणामनयन् इति ) फिर आदित्या और आङ्गिरसी ऋचाओं [ आदित्य और अङ्गिर
शब्द वाली ऋचाओं ] को वह बोलता है—आदित्या ह जरितर ०.. अथ० २० । १३५ । ६;
यह मन्त्र है । ( तत् देवनीथम् इति आचक्षते ) उसको देवनीथ [ विद्वानों करके पाने
योग्य ]—ऐसा वे कहते हैं । ( आदित्याः च ह वै अङ्गिरसः च स्वर्गे लोके
अस्पर्धन्त, वयं पूर्वे स्वः एष्यामः, वयं पूर्वे इति ) आदित्य लोग [ ऋषि विशेष ]
और अङ्गिरा लोग [ ऋषि विशेष ] स्वर्ग लोक के विषय में झगड़ने लगे—हम पहिले
स्वर्ग जायेंगे, हम पहिले । ( ते अङ्गिरसः ह श्वःसुत्यां ददृशुः ) उन अङ्गिराओं
ने श्वःसुत्या [ आगामी कल्य होने वाले सोम यज्ञ ] को देखा [ करना विचारा ] । ( ते ह
अग्निम् ऊचुः, परे हि आदित्येभ्यः श्वःसुत्यां प्रब्रूहि इति ) वे अग्नि [ अग्नि नाम वाले
पुरुष ] से बोले—जा, और आदित्य ऋषियों को श्वःसुत्या का कह दे [ बुलवा दे ] ।
( अथ आदित्याः अद्यसुत्यां ददृशुः ) फिर [ अग्नि के बुलावा देने पर ] आदित्य लोगों
ने अद्यसुत्या [ आज होने वाले सोम यज्ञ ] को देखा [ करना विचारा ] । ( ते ह अग्निम्
ऊचुः अस्माकं अद्यसुत्या, तेषां नः त्वम् इति होता असि, त्वाम् उपेमः इति ) वे
अग्नि से बोले—हमारा अद्यसुत्या यज्ञ है तू ही उनका और हमारा होता [ हवन कराने
हारा ] है हम तुझको पहुँचते हैं [ उनके सहित तुझे बुलाते हैं ] । ( सः अग्निः एत्य
उवाच, अथ आदित्याः अद्यसुत्याम् ईक्षन्ते, कं वः होतारम् अवोचन् वा आह्वयन्ते,
१४--( आदित्याः ) अखण्डब्रह्मचारिणः । आदीप्यमानाः सूर्यकिरणाः
( ह ) एव ( जरितः ) हे स्तोतः ( अङ्गिरोभ्यः ) विज्ञानिभ्यः । प्राणवायुभ्यः
( दक्षिणाम् ) प्रतिष्ठादानम् ( अनयन् ) प्रापितवन्तः । दत्तवन्तः ( देवनीथम् )
हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यः क्यन् ( उ० २ । ५ ) देव + णीञ् प्रापणे-क्यन् । विद्व-
द्भिः प्रापणीयम् ( अस्पर्धन्त ) स्पर्धां विजयेच्छां कृतवन्तः (एष्यामः) गमिष्यामः
(श्वःसुत्याम् ) आगामिदिने भव्यं सोमयागम् ( अग्निम् ) अग्निना-
मानं पुरुषम् ( अद्यसुत्याम् ) अद्यतनसोमयागम् ( उपेमः ) उपगच्छामः ( एत्य )