गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ९ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥ १६
[ सर्वं व्यापक ब्रह्म का ] ( वेदः ) वेद ( अभवत् ) हुआ [ अर्थात् चारों वेदोक्त विज्ञान
प्रकट हुआ ] । ( तम् ) उस ( आङ्गिरसं वेदम् ) बाङ्गिरस वेद [ व्यापक ब्रह्म के
विज्ञान ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, (अभि अतपत्)
सब ओर से तपाया, ( सम् अतपत् ) भली भाँति तपाया । ( तस्मात् श्रान्तात् तप्तात्
सन्तप्तात् ) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुये [ वेद ] से (जनत् इति)
जनत् [ उत्पन्न करने वाला ब्रह्म है ] ( द्वैतम् ) दोनों [ स्थावर जंगम ] में पाया गया
( अक्षरम् ) अक्षर [ अविनाशी ब्रह्म शब्द ] ( वि अभवत् ) बाहिर हुआ । ( सः यः )
वह पुरुष जो ( इच्छेत् ) चाहे-( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अङ्गिरोभिः ) अङ्गिराओं
[ व्यापक वेद ज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आङ्गिरसैः ) आङ्गिरसों [ व्याप ब्रह्म
के विज्ञानों ] से ( कुर्वीत इति ) मैं [ पुरुषार्थ ] करूँ-( तम् ) उस [ पुरुषार्थ ] को
( एतया एव ) इस ही ( महाव्याहृत्या ) महाव्याहृति [ महावाक्य जनत् ] से (कुर्वीत)
करे । ( अस्य ) उस [ पुरुष ] का ( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अङ्गिरोभिः ) अङ्गिराओं
[ व्यापक वेद ज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आङ्गिरसैः ) आङ्गिरसों [ व्यापक ब्रह्म
के विज्ञानों ] से ( ह वै ) ही अवश्य ( कृतम् ) कर्म ( भवति ) हो जाता है. ( यः
एवं वेद ) जो ऐसे व्यापक ब्रह्म को जानता है, ( च यः ) और जो ( एवं विद्वान् )
व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ ( एवम् ) इस प्रकार से ( एतया महाव्याहृत्या ) इस
महाव्याहृति [ जनत् ] से ( कुरुते ) कर्म करता है ॥ ८ ॥
भावार्थः-मनुष्य बुद्धि को लगातार सूक्ष्म से सूक्ष्म ज्ञानों द्वारा बढ़ाकर परमात्मा
के ज्ञान से पुरुषार्थ के साथ आत्मोन्नति करे ॥
विशेषः-इस कण्डिका का मिलान कण्डिका ५ से करो । कण्डिका ५ में वर्णित
( ओम् ) के समान यहाँ पर भी ( जनत् ) को महाव्याहृति माना है ॥ ८ ॥
कण्डिका ९ ॥
.स ऊर्ध्वोऽतिष्ठत् स इमांल्लोकान् व्यष्टभ्नात्, तस्मादङ्गिरसोऽधीयान
ऊर्ध्वस्तिष्ठति, तद् व्रतं स मनसा ध्यायेद्यद् वा अहं किंचन मनसा ध्यास्यामि
तथैव तद् भविष्यति तद्ध स्म तथैव भवति ।
तदप्येतदृचोक्तम् । श्रेष्ठो ह वेदस्तपसोऽधिजातो ब्रह्मज्यानां क्षितये
सम्बभूव ऋज्यद् भूतं यदमृज्यतेदं निवेशनममृणं मूढमस्येति । ता वा एता अङ्गि-
रसां यामयो यन्मेनयः करोति मेनिभिर्वीर्यं य एवं वेद ॥ ९ ॥
कण्डिका ९ ॥ ब्रह्म और वेद की सर्वोत्तमता ॥
( सः ) वह [ परमात्मा ] ( ऊर्ध्वः ) ऊंचा होकर ( अतिष्ठत् ) ठहरा,
( सः ) उसने ( इमान् लोकान् ) इन लोकों [ दीखते हुए पदार्थों ] को ( वि
द्वि + इण् गतौ-क्तः । द्वैतम्-स्वार्थे अण् । द्वयोः स्थावरजङ्गमयोर्मध्ये इतं प्राप्तम् ॥
अन्यत् गतं क० ५ ॥
६-( लोकान् ) लोकृ दर्शने-शत्रू । दृश्यमानान् पदार्थान् । (-अधीयानः )
कण्डिका १० ॥
२० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ॥
अस्तभ्नात् ) विविध प्रकार थांभा । ( तस्मात् ) इसी से ( अङ्गिरसः ) अङ्गिराओं
[ सर्वव्यापक वेदज्ञानों ] को ( अधीयानः ) पढ़ता हुआ मनुष्य ( ऊर्द्ध्वः ) ऊँचा
होकर ( तिष्ठति ) ठहरता है । ( तत् व्रतम् ) इस व्रत [ नियम ] को ( सः ) वह
मनुष्य ( मनसा ) मनन के साथ ( ध्यायेत् ) विचारे ( यत् किञ्चन वै ) जो
कुछ भी ( अहम् ) मैं ( मनसा ) मनन के साथ ( ध्यास्यामि ) विचारूंगा, ( तथा
एव तत् भविष्यति ) वैसा ही वह होगा, ( तत् ह स्म ) वह ही अवश्य ( तथा
एव भवति ) वैसा ही होता है ।
( तत् अपि ) वह भी ( एतत् ऋचा ) ऋचा [ इस स्तुति योग्य वाणी ] करके
( उक्तम् ) कहा गया है-( श्रेष्ठः ह वेदः ) श्रेष्ठ ही वेद ( तपसः ) तप [ ऐश्वर्यवान्
ब्रह्म ] से ( अधिजातः ) प्रकट होकर ( ब्रह्मज्यानाम् ) ब्रह्मज्ञानियों की हानि करने
वालों के ( क्षितये ) नाश के लिए ( सम्बभूव ) समर्थ हुआ । ( ऋज्यत् ) चलता हुआ
( भूतम् ) सत्तामात्र जगत् ( यत् ) जिस [ ब्रह्म ] ने ( असृजत् ) बनाया है,
( इदम् ) यह [ जगत् ] ( अस्य ) उस [ ब्रह्म ] का ( अनृणम् ) बिना उधार
वाला [ अर्थात् अपना निज का ] ( दूरम् ) दूर तक ( निवेशनम् इति ) घर है [ यह
मन्त्र किसी वेद में नहीं है ] । ( ताः वै एताः ) वे निश्चय करके यह ( यत् ) जो
( अङ्गिरसाम् ) वेद ज्ञानों की ( यामयः ) नियम शक्तियां हैं, ( मेनयः ) वे वज्रू
[ तुल्य दृढ़ ] हैं । ( मेनिभिः ) वज्रों [ दृढ़ नियमों ] से ( वीर्यम् ) वीरता ( करोति)
करता है, ( यः एवं वेद ) जो ऐसा जानता है ॥ ६ ॥
भावार्थः-सर्वोत्तम सर्वव्यापक परमात्मा के वेदोक्त नियमों पर चल कर सत्यकल्पी
ब्रह्मज्ञानी पुरुष विघ्नों को हटाकर संसार में वीर होते हैं ॥ ६ ॥
कण्डिका १० ॥
स दिशोऽन्वक्षत प्राचीं दक्षिणां प्रतीचीमुदीचीं ध्रुवामूर्ध्वामिति । तास्त-
अधि + इङ् अध्ययने-शानच् । पठन् सन् । ( ऋचा ) ऋक् = वाक्-निघ०
१ । ११ । स्तुत्या वाण्या ( तपसः ) तप दाहे-ऐश्वर्ये च-असुन् । ऐश्वर्यवतो
ब्रह्मणः सकाशात् ( ब्रह्मज्यानाम् ) कविभ्यो सर्वत्र प्रसारणिभ्यो ङः१ ( वा० पा०
सि. कौ. ३ । २ । ३ ) ब्रह्म+ज्या वयोहानौ-डप्रत्ययः, अन्तर्गतण्यर्थः । ब्राह्मणां
ब्रह्मज्ञानिनां हानिकराणाम् ( क्षितये ) नाशाय ( ऋज्यत् ) वर्तमाने पृषद्वृहन्महद्-
जगच्छतृवच्च ( उ० २ । ८४) ऋज गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु-अतिप्रत्ययः युगागमः ।
गतिशीलम् ( भूतम् ) भू सत्तायाम्-क्तः । सत्तामात्रं जगत् ( निवेशनम् ) निः +
विश प्रवेशने-आधारे ल्युट् । गृहम् ( अनृणम् ) ऋणशून्यं स्वकीयं निजम् ।
( यामयः ) वसिवापियजि० ( उ० ४ । १२५ ) यम नियमने-इञ् । नियमशक्तयः ।
( मेनयः ) वीज्याश्वरिभ्यो निः ( उ० ४ । ४८ ) मीञ् हिंसायाम्-बाहुलकात् निः।
मेनिर्वज्रः-निघ० २ । २० । वर्जूः । वज्रतुल्यदृढ़ाः ॥ ९ ॥
१. यह वार्त्तिक भाष्य में खण्डित कर दी गई है। सम्पा०
कण्डिका १० ॥ सर्पवेदादि ५ वेद, वृधत् आदि ५ महाव्याहृति ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ॥ २१
त्रैवाभ्यश्राम्यदभ्यतपत्सम तपत्ताभ्यः श्रान्ताभ्यस्तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः पञ्च
वेदान्निरमिमत सर्पवेदं पिशाचवेदमसुरवेदमितिहासवेदं पुराणवेदमिति । स खलु
प्राच्या एव दिशः सर्पवेदं निरमिमत, दक्षिणस्याः पिशाचवेदं, प्रतीच्या असुरवेद-
मुदीच्या इतिहासवेदं ध्रुवायाश्चोर्द्ध्वायाश्च पुराणवेदम् । स तान् पञ्च वेदानभ्य-
श्राम्यदभ्यतपत्समपतत्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः पञ्च महाव्याहृती-
र्निरमिमत वृधत् करद् गुहद् महत् तदिति । वृधदिति सर्पवेदात्, करदिति
पिशाचवेदात्, गुहदित्यसुरवेदात्, महदितीतिहासवेदात्, तदिति पुराण-
वेदात्, स य इच्छेत्सर्वैरेतैः पञ्चभिर्वेदैः कुर्वीयेत्येताभिरेव तं महाव्याहृतिभिः
कुर्वीत सर्व्वं वा अस्यैतैः पञ्चभिर्वेदैः कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेव-
मेताभिर्महाव्याहृतिभिः कुरुते ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ सर्पवेदादि ५ वेद, वृधत् आदि ५ महाव्याहृति ॥
( सः दिशः अनु ऐक्षत ) वह [ परमात्मा ] दिशाओं को देखने लगा, (प्राचीम्)
पूर्व वा सामने वाली, ( दक्षिणाम्, दक्षिण वा दाहिनी, ( प्रतीचीम् ) पश्चिम वा
पीछे वाली, ( उदीचीम् ) उत्तर वा बाईं, ( ध्रुवाम् ) दृढ़ वा नीचे वाली,
( ऊर्द्ध्वाम् इति ) और ऊपर वाली । ( ताः तत्र एव अभि अश्राम्यत् ) उन
को वहीं ही उसने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् ) सब ओर से तपाया, ( सम्
अतपत् ) भली भांति तपाया । ( ताभ्यः श्रान्ताभ्यः तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः )
उन दवाई हुई, तपाई हुई भली भांति तपाई हुई से ( पञ्च वेदान् ) पाँच वेदों
[विद्याओं] को (निर् अभिमत) उसने बनाया-( सर्पवेदम् ) सर्प वेद [ चलते हुये लोकों
की विद्या ], ( पिशाचवेदम् ) पिशाच वेद [ अवयवों की व्यापक विद्या वा मांस खाने
वाले रोगों की विद्या ], ( असुरवेदम् ) असुर वेद [ प्राण वालों की विद्या ]
(इतिहासवेदम् ) इतिहास वेद [बड़े लोगों वा कार्यों की वृत्तान्त विद्या], (पुराणवेदम्
इति ) और पुराणवेद ( पुराने लोगों अथवा कारणों की वृत्तान्त विद्या ] । ( सः खलु )
उसने निश्चय करके ( प्राच्याः एव दिशः ) पूर्व वा सामने वाली दिशा से (सर्पवेदम्)
सर्प वेद को ( निर् अभिमत ) बनाया-( दक्षिणस्याः ) दक्षिण वा दाहिनी से
( पिशाचवेदम् ) पिशाच वेद को, ( प्रतीच्याः ) पश्चिम वा पीछे वाली से (असुर-
वेदम्) असुर वेद को, ( उदीच्याः ) उत्तर वा बायीं से ( इतिहासवेदम् ) इतिहास
वेद को, ( ध्रुवायाः च ऊर्द्धायाः च ) नीचे वाली और ऊँचे वाली से ( पुराण-
१०-(सर्पवेदम्) सृप्लृ गतौ-अच् । ये सर्पन्ति गच्छन्ति ते लोकास्तेभ्यः ।
इमे वै लोकाः सर्पास्ते हानेन सर्वेण सर्पन्ति । शत० ब्रा० ७ । ३ । १ । २५ । इति
दयानन्दः-यजुर्वेदभाष्ये १३ । ६ । अत्रैव सर्पन्ति सर्पा लोकाः इति च महीधरः ।
गमनशीलानां लोकानां विद्याम् । (पिशाचवेदम्) इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः (पा० ३ । १ ।
१३५ ) पिश अवयवे-कः । कर्मण्यण् ( पा० ३ । २ । १ ) पिश + अञ्चु गतौ
-अण् । अवयवव्यापिकां विद्याम् । यद्वा पिशित + अश भोजने-अण्, पृषो-
२२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ।।
वेदम्) पुराण वेद को । (सः) उस [परमात्मा] ने (तान् पञ्च वेदान्) उन
पाँच वेदों को (अभि अश्राम्यत् अभि अतपत् सम् अतपत्) सब ओर से दबाया, सब
ओर से तपाया, भली भाँति तपाया । (तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः) इन
दबाये हुए, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुओं से (पञ्च महाव्याहृतीः) पाँच महाव्याहृ-
तियों को (निर् असिमत्) बनाया—(वृधत्) वृधत् [बढ़ती वाला परिपूर्ण ब्रह्म है],
(करत्) करत् [कर्ता ब्रह्म], (गुहत्) गुहत् [सब में छिपा अन्तर्यामी ब्रह्म], (महत्) महत्
[पूजनीय ब्रह्म है], (तत् इति) तत् [फैला हुआ ब्रह्म है], (वृधत् इति) वृधत्
[महावाक्य को] (सर्पवेदात्) सर्प वेद से, (करत् इति) करत् को (पिशाचवेदात्)
पिशाच वेद से, (गुहत् इति) गुहत् को (असुरवेदात्) असुर वेद से (महत् इति)
महत् को (इतिहासवेदात्) इतिहास वेद से और (तत् इति) तत् [वाक्य] को
(पुराणवेदात्) पुराण वेद से । (सः यः) वह पुरुष जो (इच्छेत्) चाहे—(एतैः
सर्वैः) इन सब (पञ्चभिः वेदैः) पाँच वेदों से (कुर्वीय इति) मैं [पुरुषार्थ],
करूं, (तम्) उस [पुरुषार्थ] को (एताभिः एव महाव्याहृतिभिः) इन ही महा-
व्याहृतियों से (कुर्वीत) करे । (अस्य) उस [पुरुष] का (एतैः सर्वैः पञ्चभिः
वेदैः) इन सब पाँच वेदों से (ह वै) ही अवश्य (कृतम्) कर्म (भवति) होता है,
(यः एवं वेद) जो व्यापक ब्रह्म को जानता है, (च यः) और जो (एवं विद्वान्)
व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ (एवम्) इस प्रकार से (एताभिः महाव्याहृतिभिः)
इन महाव्याहृतियों से (कुरुते) कर्म करता है ॥ १० ॥
भावार्थ:—परब्रह्म सर्वव्यापक सर्वशक्तिमान् है, उसकी सत्ता को ब्रह्मज्ञानी
लोग सर्वव्यापिनी दिशाओं में सब जगह देखते और पुरुषार्थ करके उन्नति करते
कराते हैं ॥ १० ॥
विशेष:—१ इस कण्डिका का मिलान अथर्ववेद १५ । ६ । १०,
११, १२ से करो, वहाँ ऐसा वर्णन है—वह [व्रात्य परमात्मा] बड़ी दिशा की ओर
द्रादिरूपम् । मांसभक्षकाणां रोगाणां विद्याम् (असुरवेदम्) शृस्वृस्निहि
त्रप्यसि० (उ० १ । १०) असु क्षेपणे, वा अस गतिदीप्त्यादानेषु--उप्रत्ययः,
रो मत्वर्थीयः । असुराः.........असुरिति प्राणनामास्तः शरीरे भवति तेन तद्वन्तः—
निरु० ३ । ८ । प्राणवतां विद्याम् । (इतिहासवेदम्) इति ह पारम्पर्योपदेश
आस्ते अस्मिन् । इति ह+आस उपवेशने विद्यमानतायां च--घञ् । महापुरुषाणां
वृत्तान्तविद्याम् । (पुराणवेदम्) पुरा + णीञ् प्रापणे--डः, णत्वं च ।
प्राचीनानां पुरुषाणां कारणानां वा वृत्तान्तविद्याम् (वृधत्) वर्त्तमाने पृषदृ-
बृहन्महज्जगच्चच्छतृवच्च (उ० २ । ८४) वृधु वृद्धौ-अतिः । वृद्धियुक्तं परिपूर्णं
ब्रह्म (करत्) पूर्वसूत्रेण, डुकृञ् करणे--अतिः । सर्वकर्तृ ब्रह्म (गुहत्) पूर्वसूत्रेण,
गुहू संवरणे--अतिः । गुप्तम् । अन्तर्यामि ब्रह्म । (महत्) पूर्वसूत्रेण, महँ पूजायाम्
--अतिः । पूजनीयं ब्रह्म (तत्) त्यजितनिजिशिभ्यो डित् (उ० १ । १३३) ततु
विस्तारे--अदिः डित् । विस्तृतं ब्रह्म ॥
कण्डिका ११ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ११ ॥ २३
विचरा १० ॥ इतिहास [ बड़े लोगों का वृत्तान्त ] और पुराण [ पुराने लोगों का
वृत्तान्त ] और गाथायें [ गाने योग्य वेद मन्त्र शिक्षाप्रद श्लोक आदि ] और नाराशंसी
[ वीर नरों की गुणकथायें ] उस [ व्रात्य परमात्मा ] के पीछे चलीं ॥ ११ ॥ वह
[ विद्वान् ] पुरुष निश्चय करके इतिहास का पुराण का गाथाओं का और नाराशंसियों
का प्रिय धाम [ घर ] होता है, जो ऐसे वा व्यापक [ व्रात्य परमात्मा ] को
जानता है ॥ १२ ॥
विशेषः-२ सर्प शब्द का अर्थ लोक
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १२ ॥
२४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १२ ॥
भावार्थः—मनुष्य परब्रह्म को पास और दूर वर्तमान जानकर उसके शान्त स्वरूप
का ध्यान करके अपने आत्मा को शान्त रक्खे ॥ ११ ॥
कण्डिका १२ ॥
स भूयोऽश्राम्यत्, भूयोऽतप्यत्, भूय आत्मानं समतपतस् मनस एव चन्द्र-
मसम्रिमित, नखेभ्यो नक्षत्राणि, लोमभ्य ओषधिवनस्पतीन्, क्षुद्रेभ्यः प्राणेभ्यो-
ऽन्यान् बहून् देवान् । स भूयोऽश्राम्यद् भूयोऽतप्यत्, भूय आत्मानं समतपत् स एतं
त्रिवृतं सप्ततन्तुमेकविंशतिसंस्थं यज्ञमपश्यत् ।
तदप्येतदृचोक्तम् ।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १२ ॥ २५
संस्थम्) [पाँच सूक्ष्मभूत, पाँच स्थूलभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय और एक
अन्तःकरण] इन इक्कीस के साथ यथावत् ठहरे हुए (यज्ञम्) यज्ञ [संयोग से बने संसार]
को (अपश्यत्) देखा । (तत् अपि) वह भी (एतत् ऋचा) इस ऋग्द्वारा (उक्तम्)
बोला जाता है-(अग्निर्यज्ञं त्रिवृतं सप्ततन्तुम् इति) ऋग्वेद १०।५२।४। (अथ
अपि) और भी (एषः) यह (प्राक्रोडितः) क्रोडपत्रीय [न्यूनतापूरक] (श्लोकः)
श्लोक (प्रति अभिवदति)
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १३ ॥
२६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १३ ॥
कण्डिका १३ ॥
तमाहरत् येनायजत तस्याग्निर्होताऽऽसीत्, वायुर्ध्वर्युः, सूर्य्य उद्गाता,
चन्द्रमा ब्रह्मा, पर्जन्यः सदस्यः, ओषधिवनस्पतयश्चमसाः, अध्वर्य्यवो विश्वेदेवा
होत्रका, अथर्वाङ्गिरसो गोप्तारस्तं ह स्मौतमेवं विद्वांसः पूर्वे श्रोत्रिया यज्ञं ततं
सावसाय ह स्माहेत्यभिव्रजन्ति, मा नोऽयं घर्म उद्यतः प्रमत्तानाममृताः प्रजाः
प्रसाक्षीदिति, तान् वा एतान् परिरक्षकान् सदःप्रसर्पकानित्याचक्षते दक्षिणा-
समृद्धांस्तदु ह स्माह प्रजापतिर्यद्धै
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १३ ॥ २७
में ( मा प्रसाक्षीत् इति ) न मिलावे । ( तान् ) उन [ प्रलय में वर्तमान ] ( वै )
निश्चय करके ( एतान् ) इन [ सृष्टिकाल में वर्तमान ] ( सदः प्रसर्पकान् ) सभा
[ यज्ञ ] में आने वाले ( परिरक्षकान् ) बड़े रक्षको को ( दक्षिणासमृद्धान् )
दक्षिणा [ प्रतिष्ठादान ] से परिपूर्ण ( आचक्षते इति ) वे लोग बताते हैं-( तत् उ ह
स्म ) यह अवश्य ही ( प्रजापतिः ) प्रजापति [ प्रजापालक परमात्मा ] ( आह )
कहता है । [ और यह भी वह कहता है ] ( यत् वै ) जब ही ( यज्ञे ) यज्ञ में
( अकुशलाः ) अयोग्य ( ब्रह्मचर्य्यम् ) ब्रह्मचर्य (
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १४ ॥
२८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १४ ॥
उसकी ( अर्द्धस्य ) ऋद्धि [ सम्पत्ति ] का ( योगक्षेमः ) योगक्षेम [ पाने योग्य का
पाना और पाये हुये का बचाना ] ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता है ( यस्मिन् अर्द्धे )
जिस सम्पत्ति में ( यजन्ते ) लोग यज्ञ करते हैं-( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण [ वेद
ज्ञान ] है ॥ १३ ॥
भावार्थ.--ब्रह्मज्ञानियों का विचार है कि ब्रह्म यज्ञ अर्थात् संसार की सृष्टि
अवस्था में अग्नि, वायु, सूर्य, चन्द्र आदि याजक माने हैं । यदि वे अपना अपना काम
ठीक ठीक
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १४ ॥ २९
(विरिष्टं स्यात्) दोष होवे (तत्र अग्नीन् उपसमाधाय) वहां अग्नियों को ठीक
करके (शान्त्युदकं कृत्वा) शान्ति जल [शंनो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये। शं
योरभिस्रवन्तु नः (अथर्व० १ । ६ । १) इस मन्त्र के साथ आचमन आदि के लिए
शान्ति जल] करके ('पृथिव्यै श्रोत्रायेति) पृथिव्यै श्रोत्राय० इत्यादि [अथर्व० ६ ।
१० । १ मन्त्र से] (त्रिः एव) तीन बार ही (अग्नीन्) अग्नियों को (सम्प्रोक्षति)
[घृत से] भली प्रकार सींचे (त्रिः) तीन बार (पर्युक्षति) सब ओर से सींचे, (च)
और
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १५ ॥
३० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १५ ॥
भावार्थः—जहां ऋत्विज् लोग विद्वान् क्रियाकुशल होते हैं, वहां यज्ञ की समाप्ति
उत्तमता से होती है और सब यजमान तथा ऋत्विजों के आनन्द और सम्पत्ति
बढ़ते हैं ॥ १४ ॥
कण्डिका १५ ॥
तदुह स्माहाथर्वा देवो विजानन्यज्ञविरिष्टानन्दानित्युपशमयेरन् यज्ञे
प्रायश्चित्तिः क्रियतेऽपि च यदु बह्विव यज्ञे विलोमः क्रियते न चैवास्य काचनार्त्ति-
र्भवति न च यज्ञविष्कन्धमुपयात्यपहन्ति पुनर्मृत्युमपात्येति पुनराजातिं कामचारो-
ऽस्य
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १६ ।।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १६ ॥ ३१
और जिस का ( एवं विद्वान् ) ऐसा जानने वाला ( ब्रह्मा ) ब्रह्मा ( दक्षिणतः ) दाहिनी
ओर को ( उदङ्मुख आसीनः) उत्तर मुख बैठा हुआ ( यज्ञे ) यज्ञ में ( आज्याहुतीः )
घी की आहुतियां (जुहोति ) देता है, ( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण [ ब्रह्म
ज्ञान ] है ।। १५ ।।
भावार्थः--जब ब्रह्मा सर्ववेदवेत्ता और कर्मकुशल होता है, तब यजमान का यज्ञ
सफल होता है ।। १५ ।।
कण्डिका १६ ।।
ब्रह्म ह वै ब्रह्माणं पुष्करे ससृजे, स खलु ब्रह्मा सृष्टश्चिन्तामापेदे केना-
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १७ ॥
३२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १७ ॥
उसने ब्रह्मचर्य्य [इन्द्रियों को वश में रखना और वेदों को पढ़ना आदि तप] किया। (सः)
उसने (ओम् इति एतत् अक्षरम्) ओम् इस अक्षर [कण्डिका ५] (द्विवर्णम्)
दो वर्ण वाले, (चतुर्मात्रम्) चार मात्रा वाले, (सर्व्वव्यापि) सर्वव्यापक, (सर्वविभु)
सर्वशक्तिमान्, (अयातयामब्रह्म) निर्विकार ब्रह्म वाले, (ब्राह्मीं व्याहृतिम्) ब्रह्म की
व्याहृति. (ब्रह्मदैवतम्) ब्रह्म देवता वाले को (अपश्यत्) देखा। (तया) उस
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १८
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १८ ३३
(ऋग्वेदम्) ऋग्वेद [पदार्थों को गुण प्रकाशक विद्या] (भूः इति) भूः [सर्वाधार
परमात्मा है] (व्याहृतिम्) व्याहृति, (गायत्रम्) गाने योग्य (छन्दः) आनन्द-
दायक वा पूजनीय कर्म, (त्रिवृतम्) [परमेश्वर के कर्म उपासना और ज्ञान] तीन के
साथ वर्तमान (स्तोमम्) स्तुति योग्य व्यवहार, (प्राचीं दिशम्) पूर्व वा सम्मुख
वाली दिशा, (वसन्तम् ऋतुम्) वसन्त ऋतु, (अध्यात्मम्) आत्मा के जताने
वाला यन्त्र [अर्थात्] (वाचम्) वाणी,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १९ ॥
३४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १९
उदान+पांच इन्द्रिय अर्थात् श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, रसना और घ्राण+पांच भूत अर्थात् भूमि,
जल, अग्नि, वायु और आकाश ] इन पन्द्रह पदार्थ वाले (स्तोमम्) स्तुति योग्य
व्यवहार, (प्रतीचीं दिशम्) पश्चिम वा पीछे वाली दिशा, (ग्रीष्मम् ऋतुम्) ग्रीष्म
ऋतु, (अध्यात्मम्) आत्मा के जताने वाले यन्त्र [अर्थात्] (प्राणम्) प्राण वा
श्वास, (नासिके) दो नथने, (गन्धघ्राणम् इति)
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका २० ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २१ ॥ ३५
कण्डिका २० ॥
तस्य वकारमात्रयाऽपश्चन्द्रमसमथर्ववेदनक्षत्राण्योमिति स्वमात्मानं जन-
दित्यङ्गिरसामानुष्टुभं छन्दः एकविंशं स्तोमं दक्षिणां दिशं शरदमृतुं मनोऽध्यात्मं
ज्ञानं ज्ञेयमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ २० ॥
कण्डिका २० ॥ ओम् की वकार मात्रा से जल आदि की रचना ॥
( तस्य ) उस [ ओम् ] की ( वकारमात्रया ) वकार [ संप्रसारण से
उकार ] मात्रा से ( अपः ) जल, ( चन्द्रमसम् ) चन्द्रमा, ( नक्षत्राणि ) नक्षत्रों
[ घूमते
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १० ], (वाकः) वाक [ बोलने के सामर्थ्य ], (वाक्य१ गाथानाराशंसोः )
३६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २१ ॥
कण्डिका १० ], (वाकः) वाक [ बोलने के सामर्थ्य ], (वाक्य१ गाथानाराशंसोः )
वाक्य [ पदों के मिलान ], गाथा [ गाने योग्य वेदमन्त्र आदि ] और नाराशंसी [ वीर
नरों की गुण कथाओं-क० १० विशेषः १ देखो ] (अनुशासनानाम्) अनुशासनों
[ शिक्षा वा उपदेशों ] की (उपनिषदः इति) उपनिषदों [ ब्रह्म विद्याओं ] अर्थात् -
(वृधत्) वृधत् [ बढ़ती वाला परिपूर्ण ब्रह्म है ], (करत्) करत् [ सृष्टिकर्ता ब्रह्म है ],
(गुहत्) गुहत् [ छिपा हुआ, अन्तर्यामी ब्रह्म है ], (महत्) महत् [ पूजनीय ब्रह्म है ]
(तत्) तत् [ फैला
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका २२ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २२ ॥ ३७
भावार्थः—परमात्मा के सामर्थ्य से शब्द तथा बोलने और सुनने आदि के सामर्थ्य
और साधन संसार में उत्पन्न हुये हैं ॥ २१ ॥
विशेषः—तैंतीस देवता हैं—८ वसु अर्थात् अग्नि, पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष,
आदित्य, द्यौः वा प्रकाश, चन्द्रमा और नक्षत्र, — ११ रुद्र अर्थात् प्राण अपान, व्यान, समान
उदान, नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त और धनञ्जय—यह दस प्राण और ग्यारहवां जीवात्मा—
१२ आदित्य अर्थात् महीने, १ इन्द्र अर्थात् बिजुली, १
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] ( यं कामम् इच्छेत् ) जिस इष्ट पदार्थ को चाहे
३८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २३ ॥
( वेदस्य वेद का (आथर्वणम् ) अथर्वा [ निश्चल ब्रह्म ] से प्राप्त हुआ ( शुक्रम् )
सामर्थ्य है। ( अतः एव मन्त्राः प्रादुर्बभूवुः ) उसी [ ओम् ] से मन्त्र प्रकट हुये ।
( सः तु खलु ) और वह [ पुरुष ] निश्चय करके ( अतपसा ) तप के बिना,
( अशुश्रूषा = अशुश्रूषया ) सेवा के बिना ओर ( अनध्यायाध्ययनेन ) अध्याय
[ पाठक्रम ] तथा अध्ययन [ पठन ] के बिना ( मन्त्राणाम् ) मन्त्रों को ( यत् ऊनम् )
जो घटती ( च च ) और ( विरिष्टम् ) दोष ( च ) और ( यातयामम् )
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें